Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Киис

Киис — Бремс "Кыыллар олохторо" кинигэтиттэн
**Киис** эбэтэр **Саарба** (*Martes zibellina*) — тайҕа күндү түүлээх хамсыыр-харамайа, куница аймаҕа.

Саха Сирин норуотун хаһаайыстыбатыгар 27 хамсыыр-харамай суолталаах. Күндү түүлээхтэргэ киирэллэр, холобур, киис, андаатар, куобах уонна кырса. Балартан киис саамай күндү түүлээхтэрэ.

Улахан киис атыырын уһуна 40 - 44 см, ыйааһына 1,5 - 2,0 киилэ, тыһыта арыый кыра буолар. Киис тириитэ хойуу, солко курдук килэбэчигэс орто уһун түүлээх. Өҥө кумах курдук саһархайтан хараҕа дылы буолар. Көхсө хараҥа, хабарҕатын туһунан сырдык туоһахталаах буолар.

Саха Сирин тыаларыгар Россия бары күндү түүлээҕин үс гыммыт бииириттэн элбэҕэ бултанар. Киис билигин бары тыаларга, лесотундраҕа кытта баар.

### Киис бултаныытын историята

XVII үйэҕэ Саха Cиригэр киис дэлэгэйэ биллэр. Онтон XVII уонна XIX үйэлэргэ ыраахтааҕы "киис нолуогун" олохтообутун кэннэ Саха Сиригэр киис ахсаана лаппа аҕыйаабыта. 1644 сыллаахха ыраахтааҕы дохуотун 10 быраһыана күндү түүлээхтэн киирэрэ.

XX үйэ 30-ус, 40-ус сылларыгар киис "сымнаҕас көмүс" аатыран аһара бултанан, мэлийэ сыспыта. Ол кэннэ 50-ус сылларга Саха сиригэр 5 000 кэриҥэ кииһи хаттаан үөскэппиттэрэ. 80-ус сыллар ортолоругар киис ахсаана 200 000 буолан, дьэ XVII үйэтээҕи таһымҥа төннүбүтэ. 1994–1999 сылларга киис ахсаана 110 000 уонна 140 000 төбө икки ардынан халбаҥнаабыта. 1998 уонна 1999 сылларга, официальнай дааннайдарынан, Саха Cиригэр уопсайа 28 000 кэриҥэ киис бултаммыта.

**Сигэлэр**

### Литература

* Fisher, Raymond H. (1943): *The Russian Fur Trade 1550-1700*, Berkeley/Los Angeles: University of California Press
* Gibson, James R. (1969): *Feeding the Russian Fur Trade: Provisionment of the Okhotsk Seaboard and the Kamchatka Peninsula 1639-1856*, Madison, Wisc.
* Klein, J. (1906): *Der sibirische Pelzhandel und seine Bedeutung für die Eroberung Sibiriens*, Phil. Diss., Bonn
* Martin, Janet (2004): *Treasure of the Land of Darkness: The Fur Trade and its Significance for Medieval Russia*, Cambridge/New York: Cambridge University Press, ISBN 0-521-54811-X
* Reinhard, Wolfgang (1996): *Kleine Geschichte des Kolonialismus*. Stuttgart: Kröner, ISBN 3-520-47501-4

---
# Кыстабыл

Кыстабыл
**Кыстабыл** диэн маллары кыстыырга аналлаах тутуу. Кыстабылынан табаар оҥорооччулар, импортердар, экспортердар, кустаах атыылааччылар, транспорт тэрилтэлэрэ, тамҕалта органнара тутталлар. Логистикаҕа кыстабыл материал ресурстарын хаһаастарын муһар, хааччыйыы уонна ирдэбил дьайсыыларын халбаҥнааһыннарын намтатар дьүөрэлэтэр, оҥорооччуттан туһанааччыга дылы табаар барыытын түргэнин, оҥорооһун тутумталарыгар материал сүүрээнин утумнуур (синхронизациялыыр).
# Пуэрто-Рико

**Пуэ́рто-Ри́ко** (исп. Puerto Rico — «баай порт»), толору аата — **Көҥүл холбоспут судаарыстыба Пуэ́рто-Ри́ко** (исп. Estado Libre Asociado de Puerto Rico), эбэтэр **Пуэ́рто-Ри́ко Холбоһуга** (ааҥл. *Commonwealth of Puerto Rico*) — Америка Холбоһуктаах Штааттарыттан тутулуктаах сир, «холбонуллубатах тэрээһиннээх сир» ыстаатыстаах (ол аата АХШ салайар, ол гынан баран арахсыбат сорҕото буолбатах); АХШ Конституцията бу сиргэ хааччахтаах; үрдүкү былаас АХШ Кэнгириэһигэр, ол гынан баран туспа бэйэни салайынар уорганнардаах.

Кариб байҕалын Бөдөҥ Антил арыыларын Пуэрто-Рико арыытыгар уонна кэккэ кыра арыыларга тайаан сытар.

## Пуэрто-Рико бэлиэ күннэрэ

* Тохсунньу 11 — Эухенио Мария де Хостос күнэ. Эухенио Мария де Хостос (1839-1903), «Эль Гран Сьюдадано де лас Америкас» («Америка улуу гражданина») диэн аатынан биллэр учуутал, бөлөһүөк, юрист, социолог, суруйааччы уонна Пуэрто-Рико тутулуга суох буолуутун көмүскээччи

* Кулун тутар 22 — Эмансипация күнэ (Кулуттааһыны суох гыныы күнэ)

* Муус устар 16 (АХШ АХШ эмиэ бэлиэтиир) — Хосе де Диего төрөөбүт күнэ
* Ыам ыйын 30 — Лодка буолбут кыргыы сиэртибэлэрин күнэ. Лод аэропордугар (Израиль) 1972 сыллаахха буолбут теракка 18 пуэрториканец өлбүтэ
* От ыйын 17 — Луис Ривьера төрөөбүт күнэ (Luis Muñoz Rivera)
* От ыйын 25 — Конституция күнэ
* От ыйын 27 — Быраас Хосе Селсо Барбоза төрөөбүт күнэ. Хосе Селсо Барбоза (1857–1921) Пуэрто-Рико судаарыстыбаннаһын олохтообут киһи, дойду бастакы анал үөрэхтээх бырааһа, социолог, бэлиитик.
* Сэтинньи 19 — Арыйыы күнэ
# ЮНЕСКО

ЮНЕСКО (United Nations Educational, Scientific and Cultural Organization)|  |
| Көрүҥэ |
Аналлаах агенство |
| Legal status |
Active |
| Салалтата |
Париж, Франция |
| Сайта |
www.UNESCO.org |

**ЮНЕСКО** (Холбоһуктаах Наассыйалар үөрэххэ, билимҥэ уонна култуураҕа тэрилтэлэрэ) (ааҥл. *UNESCO; United Nations Educational, Scientific, and Cultural Organization*) - ХНТ аналлаах салаата. Сүрүҥ сыала-соруга - аан дойдуга эйэни уонна куттал суох буолуутун үөрэх, билим уонна култуура сайдыытын көмөтүнэн хааччыйар соруктаах тэриллибитэ. Дойдулар үөрэҕэ суох буолууну утары охсуһууларын, босхо үөрэхтээһини өйүүр, санаа уонна билии атастаһар киин курдук үлэлиир.
Бу организация 1945 сыл сэтинньи 16 күнүгэр тэриллибитэ, штаб-квартирата Париж куоратыгар Францияҕа баар. Билиҥҥитэ организацияҕа 195 судаарыстыба чилиэн быһыытынан, 2 судаарыстыба кэтээн-көрөөччү быһыытынан бааллар, ону кытары тас бэлиитикэлэрин бэйэлэрэ билиммэт 10 территория ассоциированнай чилиэн быһыытынан киирэллэр.

1948 сылтан ыла организация "Курьер ЮНЕСКО" диэн сурунаалы 10 тылынан таһаарар. Бу сурунаалы онлайн босхо булуохха сөп.

1972 с. Аан дойду Утумун тиһигин оҥорууну үбүлээн тэрийбитэ. Бу тиһиккэ судаарыстыбанан көмүскэниэхтээх култуура уонна айылҕа эбийиэктэрэ киирэллэр.

1984 с. АХШ бу тэрилтэттэн тахса сылдьыбыта, төттөрү 2002 сыллаахха киирбитэ. Великобритания уонна Сингапур 1985 с. тахсыбыттара. Великобритания төттөрү 1997 с. киирбитэ.

## Быһаарыылар