Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Улахан Араҥас (сулустар бөлөхтөрө)

Улахан Араҥас
**Улахан Араҥас** (латыынныы Ursa Major) — хотугу халлаан сулустарын бөлөҕө. Халлааҥҥа көстөр иэнэ 1280 квадрат кыраадыс (сулустар бөлөхтөрүгэр үһүс улахан).

Сэттэ сулуһа тутаахтаах хомуоска маарыҥныыр халыыбы көрдөрөр.

Икки сулустара *Алиот* уонна *Дубхе* 1,8 сулус улаханнаахтар. Хомуос икки кытыы сулустартан (α уонна β) Хотугу сулуһу булуохха сөп.

Кулун тутар уонна муус устар ыйдарга ордук көстөр.
# Кустар

Кустар
**Кустар**, **Өрдүкээннэр**. Куһу сахалар кураанах кус уонна үөл кус диэннэргэ араараллар.
Кураанах кус (көҕөн, моонньоҕон, мороду, чөркөй, халба) күөл мууһа ситэ уулла илигинэ кэлэр. Ууга үчүгэйдик умсубат, үксүн чычаас ууга сылдьар. Оттон үөл кус ууга уһуннук умсар, дириҥ ууга сылдьар (орулуос, анды, ээбиллэ, куоҕас, булчут, умсаах, балыксыт) муус ууллубутун кэннэ кэлэр. Саамай кэлин анды кэлэр. Анды хап-хара өҥнөөх, хоптоҕор муруннаах улахан көтөр.

## Куһу кытта ситимнээх халлааны анаарыы

* Кус оҕотун иккистээн ууга киллэрдэҕинэ, күһүн уһуур. Сайын иккитэ сымыыттыыр.
* Кус үөрэ халыҥ буоллаҕына, саас эмискэ кэлэр.
* Кус этэ эмис буоллаҕына, тымныы, хатааһыннаах саас буолар.
# Түүлээх сэлии

**Түүлээх сэлии** (лат. Mammuthus primigenius, нууч. *Шерстистый мамонт*) — суох буолбут бөдөҥ кыыл.

300000 сыл ынаараа өттүгэр үөскээн баран бүтэһик бэрэстэбиитэллэрэ 3500 сыл ынараа өттүгэр суох буолбуттара. Арҕаһынан 3,5 м үрдүктээхтэр, ыйааһыннара 4-5 т тиийэр буолар эбит. Халыҥ уһун түүлээхтэр эбит, саннын, ойоҕосторун, өттүктэрин түүтэ миэтэрэттэн тахса буолар эбит. Ону таһынан тымныыттан 9 см дылы халыҥнаах сыа араҥата көмүскүүр эбит.

Отунан уонна сэппэрээктэринэн аһылыктаналлар эбит. Кыһын онтуларын муостарынан хаар анныттан хаһан ылаллар эбит.

12-13 тыһыынча сыл ынараа өттүгэр Хотугу Евразияҕа барытыгар уонна Хотугу Америка улахан аҥаарыгар тарҕаммыт буоллахтарынан, кэлин халлаан сылыйан уһук хоту көһөргө күһэллибиттэр, бүтэһик хаалбыт сэлии бэрэстэбиитэллэрин уҥуохтарын Врангель арыытыттан булаллар.
# Индо-Европа былыргы тыла

**Индо-Европа былыргы тыла** (нууч. *Праиндоевропе́йский язы́к*) — Ииндийэ уонна Европа тылларын кэргэнигэр киирэр тыллар өбүгэ тыллара, сабаҕалаан көрөн лингвистэр оҥорбут тыллара. Билигин тарҕаммыт санаа быһыытынан Индо-Европа былыргы тылынан саҥарар дьон Волга уонна Хара байҕал истиэптэригэр олорбуттар. Макрокомпаративистыы элбэх сабаҕалааһынынан, атын тыллары кытта генетикалыы ситимнээх.

Индо-Европа былыргы тыла флексиялаах тыл, аат тыл үс ахсаанынан уонна аҕыс түһүгүнэн уларыйара, оттон туохтуур — үс кэминэн, двум залогам и четырём наклонениям.

Являлся языком номинативного строя, однако существуют гипотезы, что номинативному предшествовал эргативный или активный строй на более раннем этапе истории языка. Порядок слов был свободным, базовым являлся порядок SOV.

Изучение и реконструкция праиндоевропейского языка стали развиваться в начале XIX века, хотя некоторые догадки о существовании индоевропейской семьи языков и общего для неё праязыка существовали и ранее.
# Экзоскелет

Улахан уонна оҕо экзоскелеттара «Мехатроннай системалар» КБ.
**Экзоскелет** (гир. έξω — тас уонна σκελετος — дьардьама) — киһи күүһүн төгүллүүр мотуордаах тас дьардьама.

Экзоскелет киһи хамсаныытын батыһа хатылыыр. Инньэ гынан хамсаныыны, дьайыыны оҥорорго көмө буолар. Бу ыарахан үлэни оҥорорго, халыҥ скафандрдаах сылдьан чэпчэкитик хамсанарга, күүһү-кыаҕы харыстыырга туттуллуон сөп. Өссө ортопедияҕа инбэлииттэри реабилитациялааһыҥҥа туттуллуон сөп. Бэчээт биллэрэринэн, үлэлиир экзоскелеттар Японияҕа уонна АХШ-ка оҥоһуллубуттар.

«Аватар» диэн киинэҕэ Сир олохтоохторо экзоскелеттары атын планетаҕа үлэлииргэ уонна сэриилэһэргэ тутталлар.

## Быһаарыылар