# Сүрүн сирэй

Ыстатыйаны саҕалыырга көмөлөһөр **Сирдьит** баар. Сигэтин аллара маннык кинигэ ойуутун таһыгар булуоҥ .

Сахалыы буукубалар браузергар тахсыбат буоллахтарына маны баттаа

 Бикипиэдьийэ — бу элбэх омук тылынан суруллар аһаҕас энциклопедия
Манна ким баҕалаах талбыт ыстатыйатын уларытар эбэтэр саҥа ыстатыйаны суруйар кыахтаах.
Билигин Бикипиэдьийэҕэ **18187** сахалыы, уонна атын 343 омук тылынан өссө 66 мөлүйүөнтэн тахса ыстатыйа баар.

This is Wikipedia in Sakha language | Это раздел Википедии на якутском (саха) языке | Как помочь разделу, если Вы плохо владеете или не владеете языком саха.

|  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|

|  |  |
| --- | --- |
| nothumb | **Энциклопедия сахалыы ыстатыйалара**
Категорияларынан бөлөхтөөһүн — Алпаабытынан сааһылааһын — Саҥа ыстатыйаны **Сирдьит** көмөтүнэн суруйуу
 |

 |    |

|  |  |
| --- | --- |
| nothumb | **Бикипиэдьийэ туһунан**
Бастаан маны аах — Ыйытыылар (Стол вопросов) — Кэпсэтэр сир — Суруйуу сиэрэ |

 |

|  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  | Саргы-дьаалы Сахам тыла,
Айхал-алгыс Сахам тыла,
Уруй олук Сахам тыла,
Кун бэлэҕэ Сахам тыла,
Эйигин мин ыҥырыаҕым,
«Ийээ!» диэммин хаһыытыаҕым.
Тоҕойдору туораан ис,
Арҕастары ааһан ис,
Саргы дьайаан Сахам тыла,
Сарыал санаа — Сахам тыла!
Саха народнай суруйааччыта
Бүөтүр Тобуруокап |

 |    |

|  |  |
| --- | --- |
|  | Бырайыак кылгас устуоруйата маннык — бастаан 2006 сыл бүтэһигэр: бу тугуй, тоҕо атын омуктарга баарый, биһиэхэ суоҕуй, — диэн ыйытыылар кэнниттэн: арай?, тоҕо сатаныа суоҕай? — диэн саарабыл кэнниттэн: ээ, чэ холонон көрүөххэ, — диэнтэн тахсыбыт суол.

Кыттар дьон араас идэлээх, араас дойдуга олорор, саастарынан эмиэ тэҥэ суох дьон.
Биһиги санаабытыгар дьон элбэхтик кытыннаҕына, бэрт эбит диэн биһирээтэҕинэ, сүрдээх, кэскиллээх буолар туруктаах бырайыак. Күн-түүн көннөрү дьон көмөтүнэн ис хоһооно да тупса, ыстатыйатын ахсаана да элбии турар. |

 |

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| **Бэс ыйын 6 күнэАрассыыйаҕа Пушкин күнэ. ХНТ ХНТ: Нуучча тылын күнэ. ХНТ быһаарыытынан 2010 сыллаахтан А.С. Пушкин төрөөбүт күнүгэр бэлиэтэнэр. Маны тэҥэ бу таһымҥа араас күннэргэ (үксүн улуу суруйааччылар төрөөбүт күннэригэр) ХНТ атын 5 тылын күнэ бэлиэтэнэр.
* Арассыыйа Арассыыйа: Нуучча тылын күнэ. 2011 сыллаахтан Арассыыйа бэрэсидьиэнин ыйааҕынан бэлиэтэнэр.
* Аргентина Аргентина — Инженер күнэ
* Боливия Боливия — Учуутал күнэ
* Казахстаан Казахстаан — Үп-харчы полициятын күнэ
* Соҕуруу Кэриэйэ Соҕуруу Кэриэйэ — 1950—1953 сс. Кэриэй сэриитигэр өлбүттэр күннэрэ
* Украина Украина — Суруналыыс күнэ
* Швеция Швеция — Дойду күнэ

Түбэлтэлэр
* 1664 — Англия уонна Голландия ыккардыларыгар сэрии саҕаламмыт.
* 1815 — Ватерлоо таһыгар сэрии (Наполеон Бонапарт бүтэһиктээх кыайтарыыта).
* 1912 — Аляскаҕа Новарупта вулкаан эстибит. XX үйэ саамай улахан вулкаана.
* 1920 — *Арассыыйатааҕы коммунистическэй баартыйа (большевиктар)* (РКП(б)) Саха сиринээҕи организациятын бастакы тэрийэр мунньаҕа буолбут. Оргбюро тэриллибит: бэрэссэдээтэл — Максим Аммосов, бэрэссэдээтэл солбуйааччыта — Исидор Барахов (Иванов), сэкирэтээр — Дора Жиркова, чилиэннэр — Степан Аржаков, А.Ф. Попов.
* 1923 — Соловки арыыга хаайыы лааҕыр аһыллыбыт. Саха сиригэр гражданскай сэрии үрүҥнэр өттүлэригэр кыттыылаахтарын бу лааҕырга ыыталлара.
* 1940 — Өлүөнэ өрүс пароходствотын управлениетын начаалынньыгын солбуйааччы Семен Иванов (1900-1942) экэнэмиис уонна инженер-гидролог үөрэхтээх, Марха улууһутуттан (билигин Ньурба) төрүттээх киһи ССРС НКВД-тын оһуобай отделын быһаарыытынан 5 сылга хаайыыга ууруллар. Лааҕырга өлбүтэ.
* 1942 — АХШ байыаннай флота Чуумпу далайга Мидуэй аттынааҕы кыргыһыыга Япония импэрээтэрин флотун үлтүрүппүт. Япония түөрт авианосеһа — Акаги, Кага, Сёрю уонна Хирю — тимирдиллибиттэр, «Микума» диэн ыарахан крейсер эмиэ тимирбит. Америка өттүттэн Yorktown авианосец уонна Hammann эсминец тимирбиттэр.
* 1944 — Нормандия кытылыгар (хотугу Франция) АХШ уонна Улуу Британия сэриилэрэ улахан десант түһэрбиттэр. Союзниктар 160 тыһыынча кэриҥэ саллааттара 5 000 катерынан Ла-Манш силбэһиитин туораабыттар. Кинилэри 289 хараабыл уонна 277 тральщик арыаллаабыта. Инньэ гынан Германияны утары арҕаа иккис фронт аһыллыбыт, Францияны босхолооһун саҕаламмыт.
* 1944 — Кимэ-туга оччо биллибэт саллаат Иннокентьев Иван Васильевич Саха суруйаачыларын сойууһугар 1944 сыл бэс ыйын 29 күнүгэр суруллубут суругар саха бэйиэтэ Чаҕылҕан «Воину-якуту» диэн хоһооно «Сын Родины» диэн фронт хаһыатыгар бэс ыйын 6 күнүгэр бэчээттэммитин кэпсээбит.
* 1945 — «1941-1945 сс. Аҕа дойду сэриитигэр килбиэннээх үлэ иһин» мэтээл олохтоммут.
* 1956 — ССРС-ка орто оскуола үрдүкү кылаастарыгар, орто анал уонна үрдүкү үөрэх кыһаларыгар үөрэнии босхо буолбут.
* 1957 — Серафим Потапов реабилитацияламмыта — Саха устуоруктарыттан биир бастакылара, кыраайы үөрэтээччи, дьоҕурдаах суруналыыс быһыытынан биллибит киһи, судаарыстыба диэйэтэлэ. Үөһээ Бүлүүгэ прогрессивнай өйдөөҕүнэн биллибит Баай Батаакап оҕолоруттан биирдэстэрэ, 1938 сыллаахха хаайыллыбыта, 1941 сыллаахха Халымаҕа лааҕырга сүтаан өлбүтүн туһунан сурах кэлбитэ.
* 1966 — ССКП КК уонна ССРС Миниистирдэрин сэбиэтэ «Пятилетка суолталаах тутууларыгар ыччаты ыҥырыы туһунан» уураах таһаарбыттар.
* 1992 — Арассыыйа бэрэсидьиэнэ Борис Ельцин ыйааҕынан астаапкаҕа барбыт Гавриил Попов оннугар Москуба мээринэн Юрий Лужков анаммыт.
* 1993 — Монголияҕа бастакы бэрэсидьиэн быыбара буолбут. Пунсалмаагийн Очирбат кыайбыт.
* 2011 — Дьокуускайга Саха Өрөспүүбүлүкэтин билимҥэ уонна техникаҕа интэлигиэнсийэтин II форума аһыллыбыт, нөҥүө күнүгэр түмүктэммит. Билимҥэ сыһыаннаах 700-тэн тахса киһи кыттыбыт.

Төрөөбүттэр
* 1599 — Диего Веласкес (6.8.1660) төрөөбүт, Испания улуу худуоһунньуга, Филипп IV хоруолга үлэлээбитэ.
* 1799 — Александр Пушкин (10.12.1837 өлб.) нуучча улуу бэйиэтэ.
* 1872 — ньиэмэс принцессата Аликс фон Гессен-Дармштадт, кэлин Арассыыйа ыраахтааҕытын кэргэнэ Александра Федоровна (1918 өлб.).
* 1905 — Георгий Масленников, 1943—1946 сыллардаахха ВКП(б) Саха обкуомун бастакы сэкирэтээрэ.

Өлбүттэр
* 1926 — Москуба куоракка саха литэрэтиирэтин төрүттээччилэриттэн биирдэстэрэ, бэйиэт, бөлөһүөк Өксөкүлээх Өлөксөй ыалдьан өлбүт.
* 1961 — Михаил Доҕордуурап (1906—1961) — бэйиэт, сэһэнньит, драматург, ССРС суруйааччыларын сойууһун чилиэнэ. Оскуолаҕа үөрэммэтэҕэ, ааҕарга-суруйарга бэйэтин дьулуурунан үөрэммитэ, саха уоһун номоҕун айымньыларын бэркэ билэрэ, олоҥхолуура.
* 1983 — Гаврил Боескоров (15.01.1915 төр.) — Кыыл Уолун, Ньукулай Ностуруруойап, Амма Аччыгыйын, Бүөтүр Тобуруокап айар үлэлэрин чинчийбит учуонай, филология билимин хандьыдаата.
* 1991 — Иннокентий Эртюков (24.11.1916 төр.) — бэйиэт, тылбаасчыт. "Эдэр коммунист" уонна "Бэлэм буол" хаһыаттарга, "Хотугу сулус" сурунаалга үлэлээбит суруналыыс.
* 1996 — Ариан Кузьмин — космос сардаҥаларын үөрэппит физик-учуонай, билим салайааччыта, СГУ ректора, Аҕа дойду сэриитин кыттыылааҕа.

Телеграм-ханаалбытыгар суруттаххына биһиги да үөрүөхпүт, бэйэҥ да астыныаҥ ;)
Көрүү

* 2014 сыллаахха Саха Сиригэр 4 киһи 100 сааһын бэлиэтиир. Олор истэригэр 9 оҕолоох Бүлүүчээн олохтооҕо.
* Саха сиригэр таҕаммыт Кржижановскай диэн араспаанньа поляк krzyż — кириэс диэн тылыттан тахсыбыт буолуон сөп. Ону, холобур, бу куорат аата туоһулуур.

Архыып | RSS | Көрүү

**Соторутааҥы ыстатыйаларАаҕыҥ, көннөрүҥ*
Бу күннэрдээҕи уларыйыылар — ким тугу суруйбутун көрүөххэ сөп.
‎Тульчынка
Соб
‎Гринвуд Сээмэтри
‎Проспект Парк (Бруклин)
‎Ван Кортландт Парк
‎Freedom Financ
‎Kalahari Resorts
‎National Amusements
‎Gaikai
Sony Music Publishing
‎Арктика Records
‎Duoraan Records
Сильныця (өрүс)
‎Попов Петр Васильевич
Максимова Татьяна Ивановна
Иванов Петр Николаевич
‎Егорова Любовь Софроновна
Григорьева Екатерина Степановна
Васильева Юлия Николаевна
Афанасьева Зинаида Михайловна
Афанасьева Валентина Петровна
Афанасьев Алексей Никифорович
‎Новикова Галина Васильевна
Егорова Татьяна Константиновна
‎Саввинова Раиса Архиповна
Чойнова Алевтина Николаевна
Филиппов Пантелеймон Павлович
Федорова Елена Петровна
‎Трофимова Зинаида Захаровна
Трофимов Степан Афанасьевич
‎Степанова Венера Егоровна
Федоров Михаил Александрович
Прокопьева Альбина Афанасьевна

Бу саҥа ыстатыйалар, онон өссө чочулла илик буолуохтарын сөп. Алҕастаах буоллахтарына харса суох көннөрүҥ.
* Сахалыы Бикитиэкэҕэ киирэн айымньыларда ааҕыҥ. Саҥа айымньылары угаҥҥыт көмө буолуҥ.

Ыстатыйалар барыта: Алпаабытынан | Категорияларынан | Көрүү

 |      | **Бүгүҥҥү ойуу**

Германия, Баден-Вюртемберг, Фрайбург Минстер, Фрайбург-им-Брайсгау портал саалатыгар баар элбэх өҥнөөх колонналарга олоҕурбут хаартыска уруһуйа
Көрүү

**Үчүгэй (сэргэммит) ыстатыйа**
Кыталыктар
**Кыталык** (*Grus leucogeranus*) — сэдэх көтөр, туруйа көрүҥэр киирэр.
1 м 40 см үрдүк кыталык ыйааһына 6 киилэ буолар. Атыырын ыйааһына тыһытынааҕар ыарахан. Кыталык дьүһүнэ кылбаа маҥан, сирэйэ түүтэ суох, уот кыһыл. Атахтара кытархайдар. Кынатын төбөтө харалаах. Кыталык оҕото төбөтө, кэтэҕэ кытархай кугас, атын түүтэ сырдык кугас. Сымыыттан тахсарыгар хараҕа халлаан күөҕэ өҥнөөх, алта ыйыгар араҕас буолар.
Аан дойду кыталыга үс популяциялаах: илиҥҥи, киин уонна арҕаа. Кыталык илиҥҥи популяцията Саха сиригэр Халыма намталыгар сайылыыр, кыстыыр сирэ — Янцзы өрүс орто тардыыта, Кытай соҕуруулуу-илин өттө.
*(өссө…)*
Атын үчүгэй (сэргэммит) ыстатыйалар | Хандьыдааттар | Көрүү

**Бастыҥ ыстатыйаЯков Федорович Санников** (1844—1908) — өбүгэлэрин үгэстэрин тутуһан нуучча уонна омук полярниктарыгар сүҥкэн улахан үтүөнү-өҥөнү оҥорбут саха атыыһыта. Кини суон сураҕа Муустаах байҕал кытыытынан эрэ буолбакка, бүтүн Россия үрдүнэн биллибит. Булуҥҥа былыр «халлааҥҥа таҥара, биһиэхэ Яков Санников» дииллэр эбит. 1886 сыллаахха доктор Бунге экспедициятыгар көмөлөспүт. 1894 сыллаахха барон Толль Ф.Нансеҥҥа депо тутарыгар көмөлөспүт. Ол өҥөлөрүн иһин икки кыһыл көмүс мэтээлинэн наҕараадаламмыт (онтон биирин Швеция ыраахтааҕыта Оскар биэрбит).
*(өссө…)*
Бастыҥ ыстатыйалар | Хандьыдааттар | Көрүү

**Көмүөл күүһэ**
Бүгүн бу ыстатыйалары тупсарабыт, тылбаастыыбыт:
* Бастакы хардыылар
* **Ханнык баҕарар Бикипиэдьийэҕэ баар буолуохтаах ыстатыйалар испииһэктэрэ** — туохтан саҕалыаххытын билбэт буоллаххытына манна киирэн көрүҥ — баҕар бэйэҕитигэр чугас тиэмэни булуоххут. Манна атын тиһик баар.
* Статьи для перевода — манна тылбаастаныахтаах ыстатыйалар испииһэктэрэ бэриллэр.
* Здесь обсуждаем текущие дела по «обустройству» Саха Википедии
* Прессаҕа сахалыы Бикипиэдьийэ туһунан
* Ыйытыылар (Стол вопросов) — манна тугу баҕарар ыйытыаххытын сөп (можете задавать любые вопросы).
* Манна тылбаастаныахтаах тиэрминнэри ырытабыт: баттаа
* Эбэҥки бикипиэдьийэтэ
* Дулгаан бикипиэдьийэтэ
* Тупсарыллыахтаах ыстатыйалар тиһиктэрэ — баҕар сэргиир, билэр-көрөр тиэмэҕит баара буолуо.
* Бикипиэдьийэҕэ уруулуу Биики Домоҕу сэргиэххитин сөп. Онно бэргэн этиилэр, өс хоһоонноро, интервьюлартан, айымньылартан быһа тардыылар бааллар: **Биики Домох** (нууччалыыта Викицитатник)

Амма улууһа — Бастыҥ ыстатыйаҕа хандьыдаат
Ыстатыйаны уларытыы киинэ курдук көстүүтэ: Көмө:1-кы уруок
Ыҥырыы
Хаһыаттарга, сурунаалларга, атын да сирдэргэ Бикипиэдьийэни ахтыбыт буоллахтарына биһиги үөрэбит. Тоҕото өйдөнөр — ол аата үлэбит си-дьүгээр хаалбатын, дьоҥҥо туһалааҕын бэлиэтэ. Ити бастакытынан. Иккиһинэн — төһөнөн элбэх киһи билэр да, оччонон элбэх киһи кыттар. Онон күннүккүтүгэр (блогкутугар) кэмиттэн кэмигэр ахтар буолуҥ, элбэх дьоҥҥо туһаайан суруйар дуу этэр дуу буоллаххытына эмиэ бикипиэдьийэни кыбытар буолуҥ. Манна оннук ахтыллыбыт түгэннэр испииһэктэрэ баар.
Көрүү

**Саҥа ыстатыйаны эбиэххэ**
Cуруйарга сүбэлэр
  |
|

|  |  |
| --- | --- |
| 200 000+ | Ааҥыл (English) · Испаан (Español) · Италия (Italiano) · Ниэмэс (Deutsch) · Нидерлаан (Nederlands) · Поляк (Polski) · Португаал (Português) · Нуучча (Русский) · Француз (Français) · Швед (Svenska) · Дьоппуон (日本語) |
| 100 000+ | Арааб (العربية) · Волапюк (Volapük) · Каталон (Català) · Кытай (中文) · Норвежскай (Norsk) · Румыын (Română) · Туурок (Türkçe) · Украин (Українська) · Фиин (Suomi) · Чех (Čeština) · Эсперанто (Esperanto) |
| 50 000+ | Болгаар (Български) · Мадьаар (Magyar) · Дания (Dansk) · Иврит (עברית) · Индонезия (Bahasa Indonesia) · Кэриэй (한국어) · Литовскай (Lietuvių) · Серб (Српски) · Словаак (Slovenčina) · Словен (Slovenščina) |
| 20 000+ | Баск (Euskara) · Бишнуприя-манипури (ইমার ঠার/বিষ্ণুপ্রিয়া মণিপুরী) · Босния (Bosanski) · Вьетнам (Tiếng Việt) · Галисийскай (Galego) · Гириэк (Ελληνικά) · Грузиин (ქართული) · Малаай (Bahasa Melayu) · Неварскай (नेपालभाषा) · Норвегия-Нюнорск (Nynorsk) · Персия (فارسی) · Себуан (Sinugboanong) · Таай (ไทย) · Телугу (తెలుగు) · Судургу ааҥыл (Simple English) · Хорваат (Hrvatski) · Эстон (Eesti) |
| Түүр тыллара | Азербайджан • Алтаай • Башкиир • Гагауз • Казаах • Каракалпаак • Харачай-Балкаар • Кыргыыс • Кырыым татаар • Соҕуруу азербайджааннар тыллара • Татаар • Туркмен • Туурак • Узбек • Уйгуур • Чувааш |

**Бары тыллар · Multilingual coordination · Бикипиэдьийэ саҥа тылынан · Саҥа сайдан эрэр салаалары өйөөһүнУруулуу ситимнэрБикитиэкэ* Аһаҕас бибилитиэкэ
* *Биики Тылдьыт* Тылдьыт
* *Бикикинигэ* Учуобунньуктар
* *Биики Домох* Бэргэн этиилэр
* *Биики Сонун* Сонуннар
* *Бикибэрситиэт* Үөрэтэр матырыйааллар
* *Биики Харамай* Биология көрүҥнэрин каталога
* *Медиавики* Биики-хамсатык
* *Биики Тиһик* Билии олоҕо
* *Биики Хааһах* Аудио, видео
* *Биики Айан* Айанньыттарга аналлаах
* *Мета-вики* Түмсүүлэри сүрүннээһин

  |