Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Unix-курдук

Unix уонна Unix-курдук системалар биистэрин уустара
**Unix-курдук** (ааҥл. *Unix-like*, *\*nix*) диэн Unix дьайыытынан оҥоhуллубут операциялыыр система.
# Чайнатаун

Сан-Франциско куоракка баар Чайнатаун
**Чайнатаун** (ааҥл. *Chinatown*) — Кытай куораттарыттан ураты сирдэргэ кытайдар түөлбэлээн олорор сирдэрэ. Чайна диэн кытайдары аҥылычаанныы ааттааһынатна, уонна аҥылычаанныы куорат диэн тылтан төрүттэммит тиэрмин. Бу сирдэргэ кытайдар бэйэлэрин култуураларын тутан, бэйэлэрин сиэрдэрин-майгыларын тутуһан олороллор. Холобур, Арассыыйа дойдутугар 32 Чайнатаун квартаала баар диэн ааҕаллар — Арассыыйа 12 куоратыгар, олор ахсааннарыгар Москва, Санкт-Петербург уонна Новосибирскай курдук улахан куораттар киирэллэр. Ити куораттарга сорох сабаҕалааһынан 100 тыһ. кытай олорор, кэнники кэмҥэ Владивосток уонна Хабаровскай куораттарга эмиэ кытай элбээн эрэр.

## Чайнаун Саха сиригэр

Саха сиригэр кытай омуга элбээн эрэр чинчилээх, ол курдук:

* 1999 — 1178 киһи
* 2002 — 4879 киһи
* 2005 — 23098 киһи (элбэх нелегальнай миграннар)
* 2007 — 19998 киһи (арыый кыччыыллар)
* 2009 — 28140 киһи (элбээн эрэллэр уонна Арассыыйа гражданина буоларга дьулуһуу, олохтоох дьону кытта ыал буолуу, оҕо төрөтүү улам элбэхтик көстөр буолан эрэр)

Кытайдар үгүстэрэ Нүөрүҥгүрү куоракка уонна Туймаада хочотугар олохсуйаллар.

## Чайнаун Туймаада хочотугар

Дьокуускай куоракка кытайдар ахсааннара:

* 1999 — 998 киһи
* 2002 — 4446 киһи
* 2007 — 22878 киһи (үгүстэрэ 17 кыбаарталга олороллор)

## Чайнатаун омук дойдуларыгар

Саамай улахан Кытай диаспората АХШ-ка баар (19-30 мөл) уонна өссө 200 араас омук сирдэригэр.
# Шанхай

|  |
| --- |
| **Шанхай 上海市** |
| A view of the Pudong skylineA view of the Pudong skyline |
| Шанхай КытайгаШанхай Кытайга |
| Координаталара: 31°12′ х. ш. 121°30′ и. д. |
| Дойду
  | Кытай |
| Олохтоммута | 5 - 7 үйэлэр |
| Тэриллиитэ  - Куорат |  751 |
|  - Улуус | 1292 |
|  - Муниципалитет | 17 от ыйа 1854 |
| Divisions  - County-level  - Township-level |  18 districts, 1 county 220 towns and villages |
| **Cалалтата** |
|  - Type | Municipality |
|  - CPC Municipal Sec.
  | Yu Zhengsheng  |
|  - Mayor
 | Han Zheng  |
| **Иэнэ** |
|  - Municipality
  | 7037 km² (2717 sq mi) |
|  - Сир | 6340 km² (2447,9 sq mi) |
|  - Уу | 679 km² (262,2 sq mi) |
|  - Urban | 5299 km² (2046 sq mi) |
| **Үрдэлэ** | 4 m (13 ft) |
| **Олохтоохторо** (2007) |
|  - Municipality | 18 580 000 |
|  - Чиҥэ | 2640,3/km² (6838,4/sq mi) |
| Кэм курдааһына | Кытай Стандарт Кэмэ (UTC+8)
  |
| Почта кода | **2000**00 – **2021**00 |
| Area code(s) | 21 |
| GDP | 2007 estimate |
|  - Total | US$157.8 billion (1st) |
|  - Per capita | US$8,949 (13th) |
|  - Growth | ▲ 13.3% |
| HDI (2005) | 0.909 (2nd) |
| License plate prefixes | 沪A, B, D, E, F,G 沪C (outer suburbs) |
| City flower | Yulan magnolia |
| **Сайт:** www.shanghai.gov.cn |

**Шанхай** (кыт. 上海) диэн Кытай ордук улахан куората. Тула эргининиин (24 млн) аан дойду ордук улахан метрополитен сирдэрин ахсааннарыгар киирсэр. Кытай илин кытылын ортотугар, Янцзы өрүс төрдүгэр турар. Провинция суолталаах муниципалитет.

Бу куоракка аныгы кытай литератууратын төрүттээччи Лу Синь мавзолейа кини аатынан пааркаҕа баар.

## Быһаарыылар
# Сарыг йоҕыр тыла

**Сарыг йоҕыр тыла** (эбэтэр *сары йугур, йуйгу, хара йогур тыла* да дииллэр) — сарыг йоҕыр диэн Кытай Ганьсу провинциятыгар олорор омук тыла. Түүр тыллар хакас бөлөҕөр киирэр. Уйгуур, сайаан уонна былыргы түүр бичигинэн суруллубут тылларга чугас.

Билиҥҥи кэмҥэ суруга суох тыллар ахсааннарыгар киирэр, ол эрээри сорох дааннайдарынан кытай суруга туттуллар.

Сарыг йоҕырдар Сунань-Югур (Ганьсу) диэн билиҥҥи олорор сирдэригэр IX-с үйэҕэ Уйгуур хаҕаната ыһыллыбытыгар кэлбиттэр (уйгуурдар сүрүннээн Илиҥҥи Түркистаҥҥа, билиҥҥи Кытай Синдьээҥ сиригэр олохсуйбуттар). Сарыг йоҕыр тыла "з" көрүҥнээх тылларга (*азак* "атах", *пэзик* "үрдүк"), ол аата хакас уонна шор тылларыгар чугас, ол эрээри Синдьээҥтэн Ганьсуҕа көһөн кэлбин уйгуурдар дьайыылара күүстээхтик биллибит. Сарыг йоҕыр тылын дорҕоонноругар тибиэт уонна кытай тыла күүскэ дьайбыттар. Сарыг йоҕыр тыла күннээҕи олоххо туттуллар. Бу тыл XIX-с үйэ бүтүүтүттэн ылата үөрэтиллибит; чинчийээччилэр: Г.Н. Потанин, С.Г.Э. Маннергейм, С.Е. Малов, Э.Р. Тенишев.

## Тыл туһунан

Былыргы түүр тылын -d- дорҕооно -з- буолбут, ол иһин сарыг йоҕыр тыла хакас бөлөҕөр киирэр.

Хакас бөлөҕүн тылларыттан сарыг йоҕыр тыла биир саамай былыргы буолар (хакас тылларыттан XII–XIII үйэлэргэ арахсыбыт). Сарыг йоҕыр тылыгар -š- > -s- уонна -č- > -š- уларыйыылара буолбуттар. Ону таһынан j-/ʒ- > n- уларыйыыта суох. Сарыг йоҕыр тылыгар саамай майгынныыр фуйуй-кыргыс тыла буолар.

## Эбии көр:

* Сарыг йоҕырдар
* Хакас тыллара
* Түүр омуктар
* Түүр тыллара
* Уйгуур хаҕаната

## Быһаарыылар

## Кинигэлэр

* *Тенишев Э.Р., Тодаева Б.Х.* Язык жёлтых уйгуров. — М.: Наука (ГРВЛ), 1966. — 84 с. — (Языки народов Азии и Африки).
# Колониализм

Колониализм аан дойдутааҕы хаартата, 1800.
Колониализм аан дойдутааҕы хаартата, 1900.
Колониализм аан дойдутааҕы хаартата Иккис аан дойду сэриитин кэнниттэн, 1945.
**Колониализм** диэн биир ил суверенитета кини төрүт үөскээбит сириттэн таhынан баар атын сиргэ тарҕаныыта, атын сир баайдарын уонна олохтоохторун бас билиннэрии уонна үлэлэтии. Колонизациялыыр ил бас билиннэрбит сирин баайдарын, үлэhиттэрин уонна баhаардарын хонтуруоллуур. Уонна олохтоох дьон култуураларын, итэҕэллэрин уонна тылларын тутулларыгар дьайыыны оҥорун сөп. Колониализм сүрүн тутулунан буолар баhыйар дойду баттаммыт дойдуга политика, экономика уонна култуура баhылааhына. "Колониализм" тыл төрүкү империализм өйдөбүллүүн ситимнэнэрэ, кэлин кэмҥэ "колониализм" диэн биир дойду атын тутулуга суох дойдуну сэрии уонна экономика өттүлэринэн баhыйар сыhыанын ааттыыллар.

Колониализм этноцентризм итэҕэйиилэригэр олохтонор, ол аата колонизатор омук майгылара уонна суолтата колонизацияланар омук гиэннэринээҕэр үрдүк диэн санаа. Сорох көрөөччүлэр этиилэринэн бу санаа XVIII уонна XIX үйэлэрдээҕи үөрэх расизмыттан төрүттээх. Арҕаа дойдуларга, социал-дарвинизм быhаарыытынан, үрүҥ дьон харамайдар хоруоллуктарын баhылыктара буолалларын быhыытынан, Эуропаттан атын сирдэргэ олорор аборигеннары баhыйыылара айылҕаттан бэриллибит.
# Харбин

|  |
| --- |
| **Харбин 哈爾濱 Hā'ěrbīn** |
| —  **Суб-провинциал куорат**  — |
|  |
| Харбин префектурата ХэйлундзянХарбин префектурата Хэйлундзян |
|  ХарбинКытайга |
| Координаталара: 45°00′ х. ш. 126°00′ и. д. |
| Дойду
  | Кытай |
| Провинция
  | Хэйлундзян |
| County-level divisions
 | 18
  |
| **Cалалтата** |
|  - Партия сэкэрэтээрэ
 | 陈海波  |
|  - Баhылык
 | 宋希斌  |
| **Иэнэ** |
|  - Суб-провинциал куорат
 | 53 068 km² (20 489,7 sq mi) |
|  - Urban | 4640 km² (1791,5 sq mi) |
|  - Metro | 10 198 km² (3937,5 sq mi) |
| **Үрдэлэ** | 150 m (492 ft) |
| **Олохтоохторо** (2010) |
|  - Суб-провинциал куорат | 10 635 971 |
|  - Чиҥэ | 200,4/km² (519,1/sq mi) |
|  - Urban | 5 282 083 |
|  - Urban Density
  | 1138,4/km² (2948,4/sq mi) |
|  - Метро | 6 704 573 |
|  - Metro Density | 657,4/km² (1702,8/sq mi) |
| Кэм курдааһына | China Standard Time (UTC+8)
  |
| Почта кода | 150000 |
| Area code(s) | 451 |
| License plate prefixes | 黑A，黑L |
| БИО (2013) | CNY 502 billion |
|  - per capita | CNY 49,565 |
| **Сайт:** www.harbin.gov.cn (кытайдыы) |

**Харбин** (Кытайдыы: толору - 哈爾濱 Hā'ěrbīn, кылгатыллыбыт - 哈尔滨 Hā'ěrbīn) — Кытай хотугулуу-илиҥҥи Хэйлундзян (Толору кытайдыы - 黑龍江, кылгатыллыбыт - 黑龙江 Hēilóngjiāng) провинциятын киинэ.

**Харбин** администрацияларынан маннык арахсар:

* 8 куорат оройуоннара (*Даоли*, *Наньган*, *Сянфан*, *Даовай*, *Пинфан*, *Сунбэй*, *Хулань*, *Ачэн*),
* 3 уезд таһымнаах куораттар (*Шанджи*, *Шуанчэн*, *Учан*) уонна
* 7 уезд (*Фанджэн*, *Биньсянь*, *Илань*, *Баянь*, *Тунхэ*, *Мулань*, *Яньшу*)

Нэһилиэнньэтин ахсаана — 9,5 мөлүйүөн киһи.

## Устуоруйаттан

Харбиннааҕы Софияҕа аналлаах нуучча таҥаратын дьиэтэ
Куорат 1898 сыллаахха Трансманчжурия магистралыгар станция быһыытынан үөскээбитэ, ол иһин куорат эргэ өртө Сибиир куораттарын майгыннатар.

Өрөбөлүүссүйэ кэнниттэн Арассыыйаттан дворяннар, апыһыардар, "үрүҥнэр" күрээбиттэрэ уонна куорат сайдыытыгар олук уурбуттара.
1932 сыллаахха куораты Дьоппуоннар ылбыттара.

1945 сыллаахха кыһыл армия босхолообута. Кытай сайдыытыгар улахан сабыдыаллаах этэ.

### Бэлиэ күннэрэ

* Тохсунньу 5 — Харбиннааҕы муус уонна хаар оҥоһуктар дойдулар ардыларынааҕы бэстибээллэрэ
# USA Today

*«USA Today»* эрэдээксийэтин дьиэтэ.
**USA Today** (*«Ю-эс-э́й-түдэй»* диэн ааҕыллар, сах. *«АХШ бүгүн»*) — бүтүн дойдуга тарҕанар күн аайы тахсар АХШ хаһыаттарыттан бастакылара, күн аайы 2 мөлүйүөнтэн тахса тирааһынан тахсар.

Эл Ньюхарт диэн урбаанньыт Вашингтоҥҥа олохтообута. Бастакы нүөмэрэ 1982 сыллаахха балаҕан ыйын 15 күнүгэр тахсыбыта.
*«USA Today»* тахсыан иннинэ АХШ-ка хас биирдии бөдөҥ куоракка бэйэтин хаһыата сабардыыр этэ. Ньюхарт бэйэтин хаһыатыгар нация бииргэ буолуутун өрө туппута. Эрэдээксийэ колонкатын тэҥэ утары санааны этэр дьон колонкалара баара.

*«The Wall Street Journal»* уонна *«The New York Times»* курдук дьыалабыай хаһыаттар истииллэриттэн атыннык өҥнөөх ойуулаах, бөдөҥ диаграммалардаах тахсар буолбута, биллэр дьон, спортсменнар олохторун киэҥник сырдатар этэ. Социология ыйытыктарыгар болҕомтотун уурбута.

## Сигэлэр

* Хаһыат ситим-сирэ
# Беларусь

| Беларусь Республиката Рэспублiка Беларусь Республика Беларусь |
| --- |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |
|  |  |

 |
| **Өрөгөй ырыата:**Мы, беларусы  |
| Location of Belarus Location of  Беларусь  (orange)on the European continent  (white)  —  [Legend] |
| **Киин куората** (уонна саамай улахан куорат)
 | Минскэй 53°55′N, 27°33′E |
| Ил тыла | Беларус, нуучча |
| Олохтоохтор ааттара | Бөлөрүүстэр
 |
| Дьаhалтата | Республика |
|  -  | Президент | Александр Лукашенко |
| Тутулуга суох буолуу | Сүбэ Униятыттан  |
|  -  | Уураах | От ыйын 27, 1990  |
|  -  | Олохтонуу | Атырдьах ыйын 25, 1991  |
|  -  | Чахчы буолуу | Ахсынньы 25, 1991  |
| Иэнэ |
|  -  | Бүтүн |  207 600 km² (85th) 80 155 sq mi  |
|  -  | Уу (%) | negligible (2.830 km²)1 |
| Олохтоохторо |
|  -  | 2008 estimate | 9,689,800 (86th) |
|  -  | 2009 census | 9,504,000  |
|  -  | Олохтоох чиҥэ | 49/km² (142nd) 127/sq mi |
| **БИО** (АКП) | 2007 estimate |
|  -  | Total | $105.292 billion (58th) |
|  -  | Per capita | $10,948 (IMF) (65th) |
| **БИО** (номинал) | 2007 estimate |
|  -  | Total | $44.773 billion  |
|  -  | Per capita | $4,655 (IMF)  |
| **Дьини** (2002) | 29.7 (low)  |
| **КСИ** (2005) | ▲ 0.804 (high) (64th) |
| Валюта | солкуобай (`BYN`)  |
| Кэм зоната | FET (UTC+3) |
| Ил домен | .by |
| Телефон кода | +375
 |
| 1 | FAO's Information System on Water and Agriculture.  FAO. Тургутулунна 4 Муус устар 2008. |

**Бөлөрүүс** (белор. Беларусь) диэн Илин Дьобуруопа дойдута. Кирбиилэhэр Арассыыйалыын хоту уонна илин, Украиналыын соҕуруу, Польшалыын арҕаа уонна Литвалыын уонна Латвиялыын хоту. Киин куората Минскэй.

Беларусь олохтооҕун ахсаана 9.85 млн киhи. 80% тахса бөлөрүүстэр, атын омуктар нууччалар, украиннар уонна поляктар. 1995 с. референдумунан дойду икки ил тыллаах: бөлөрүүс уонна нуучча.

Киин уонна саамай улахан куората — Минскэй. Судаарыстыбнай тыл — бөлөрүүс уонна нуучча тыла.

## Этимологията

Судаарыстыба аата XIII үйэ ортотуттан биллэр уонна Русь араас регионнарыгар сыһыаҥҥа туттуллар «Белая Русь» диэн тылтан тахсар.

ХV үйэ бүтүөр диэри «Үрүҥ Русь» (Альба) туһунан ахтыылар Арҕаа Эуропаттан, Новгород Өрөспүүбүлүкэтин территориятыгар туттуллар этэ.

## Административно-территориальнай араартыы

| № | Уобалас | Иэн, км2 | Нэһилиэнньэ | Киин куорат | Хаарта |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 1 | Брэст | 32 776,60 | **↘** 1 308 569 |  Брэст |  |
| 2 | Витебскэй | 40 062,33 | **↘** 1 081 911 |  Витебскэй |
| 3 | Гомель | 40 381,76 | **↘** 1 338 617 |  Гомель |
| 4 | Гродно | 25 131,90 | **↘** 992 556 |  Гродно |
| 5 | Минскэй | 39 834,99 | **↘** 1 460 289 |  Минскэй |
| 6 | Могилев | 29 086,83 | **↘** 981 174 |  Могилев |
| 7 | Минскэй (киин куорат) | 353,60 | **↘** 1 992 862 |  Минскэй |

## Политиката

* Лукашенканы утары протестар (2020–2021x)

## Эбии маны көр

* Беларусь бэлиэ күннэрэ
# Томас Эдисон

Томас Алва Эдисон, АХШ саҥаны айааччыта
*A Day with Thomas Edison* (1922)
**Томас Алва Эдисон** (ааҥл. *Thomas Alva Edison*; Олунньу 11 күнэ 1847, Майлен (ааҥл. *Milan*), Огайо штат — Алтынньы 18 күнэ 1931, Вест Оранж (ааҥл. *West Orange*), Нью-Джерси штат, АХШ) — Аан дойдуга биллэр, Эмиэрикэ биир сүдү саҥаны айааччыта (нууч. *изобретатель*), уопсайа 1093 тэрилгэ АХШ патенын ылбыт. Саҥа оҥоһуллубут тэриллэрэ сүрүннээн электрикаттан үлэлииллэрэ. 1878 с. «Эдисон электрик лайт компани» компанияны тэрийбит. 1892 с. «Томсон-Хьюстон электрик» компанияны кытта холбоһон баран «General Electric» корпорация тэриллэр.

## Эдисон сүрүн саҥа айбыт тэриллэрэ

| Изобретение | год |
| --- | --- |
| Аэрофон | 18?? |
| Электриканан үлэлиир хас киһи куоластаабытын ааҕар тэрил | 1868 |
| Тикерный аппарат | 1869 |
| Чохтон оҥоһуллубут телефон мембраната | 1870 |
| Түөрт сири кытта тэҥҥэ кэпсэтэр телеграф | 1873 |
| Мимеограф | 1876 |
| Фонограф | 1877 |
| Чох микрофона | 1877 |
| Чохтон оҥоһуллубут Лампа | 1879 |
| Тимир рудатын араарар Магнитнай сепаратор | 1880 |
| Кинетоскоп | 1889 |
| Электрическэй олоппос | 1890 |
| Железо-никелевый аккумулятор | 1908 |
# З

**З** - Саха алпабыытын буукубата. Киирии тыллар олохторугар эрэ туттуллар.

**Алпаабыт:**

А, Б, В, Г, Ҕ, Д, Дь, Е, Ё, Ж, З, И, Й, К, Л, М, Н, Ҥ, Нь, О, Ө, П, Р, С, Һ, Т, У, Ү, Ф, Х, Ц, Ч, Ш, Щ, Ъ, Ы, Ь, Э, Ю, Я
# Аустралиан инглиш

| Аустралиа тыла Australian English |
| --- |
| Дойдулар: | * Аустралиа - 23, 234, 906
* АХШ - 4, 757, 328 (сорох дааннайынан 20 мөл. курдук)
* Улуу Британиа - 7, 868, 997
* Канаада - 2, 443, 975
* Германия - 979, 767
* Дьоппуон - 878, 656
* Кытай - 660, 000
* Саха Сирэ - 4 киһи
* Атын дойдуларга - 435, 871
 |
| Регион: | Аустралиа |
| Total speakers: | 50 мөл. тахса |
| Тыл системата: | Инглиш диалекта  Герман тыла   Английскай Аустралийскай вариана    **Аустралиа тыла**  |
| Суруга: | Латин алпабыыта  |
| Ил суолталаах |
| Ил статустаах: | Аустралиа |
| Салайыллар: | *no official regulation* |
| Language codes |
| ISO 639-1: | en |
| ISO 639-2: | eng |
| ISO 639-3: | eng |
| Glottolog: |   |
|  Аустралиа тыла тарҕаммыт каартата |
|

**Аустралиа тыла** сим биир английскай тыл буолар, ол кынан баран кинини сорохтор туспа омук тылын курдук киллэрэллэр ааҕаллар. Араас омук дойдуларыгар "Australian English" диэн кинигэ тахсар, Америка уонна Канаада уонна Британиа английскайыттан ураты анал кинигэ тахсар. Ол кынан баран Аустралиаҕа олохсуйа бараргар IELTS туттараргар, Британиа английскайын туттараҕын.

## Өссө маны көр

* Ааҥл тыла
* Американ инглиш
* Канадиан инглиш
# Хаҕан

**Хаҕан** (*хакан, хаган*, ср.-монг. ᠬᠠᠭᠠᠨ, *Qaɣan*; совр.-монг. *хаан*, др.-тюрк. 𐰴𐰍𐰣, 13x13пкс13x13пкс13x13пкс, кит. трад. 可汗, пиньинь *Kèhán*) — орто үйлэрдээх көс олохтоох иерархияҕа суверен титула. Хааннар хааннара. Монголлар кэмнэрин саҕана **"каан"** (Улуу хаан) диэн уруулуу форманы кытта силбэһэн хаалбыт.

Аан баастаан кытай источниктарыгар Киин Азия сяньби биис уустарыгар сыһыары тутан туттуллубута суруллан бэлиэтэммит (III үйэ). 402 сыллаахха ити ааты жужаннар гуннар шаньюй тутулларын оннугар ылыммыттар. Жужаннартан ити титулу авардар уонна былыргы түүрдэр (551 сылтан) сыыйа ылыммытар. Уонна кинилэр кэлин тиһэҕэр VI үйэ ортотугар оччолорго саамай улахан уонна кыахтаах, аан дойдуга аан бастакы көһө сылдьар модун, Улуу импиэрийиэни -- Түүр хаҕанатын тэрийбиттэр. Түүр хаҕаната ыһыллыбытын кэннэ хаҕан диэн титулу атын элбэх түүр омуктара бэйэлэригэр ылыммыттар (хазардар, уйгуурдар, карлуктар, Енисей кыргыыстара, кимаактар уонна да атыттар).

Европаҕа норуоттар улуу көһүүлэриттэн саҕалаан һс хаҕана үөскүү сылдьыбыта: Авар хаҕана, Түүр хаҕана уонна Хазардар хаҕанаттара. Ону таһынан, «хайа хаҕана» диэн осорх арааб тыллаах хроникларга Хайлаах Дагестаҥҥа баар Сарир диэн дойду ыраахтааҕыта ааттана сылдьыбыт (IX үйэ). IX үйэҕэ хаҕан титулун араас источниктарга Нууччалар былыргы ыраахтааҕыларын ааттыыллара. Кэлин Иларион диэн метрополит хаҕаннар диэн Владимир уонна Ярослав Муударай кинээстэри ааттаабыта.

«Каан» диэн форма XIII үйэ источниктарыттан саҕалаан көстөн барар. Ити тутулунан Монгуол Улуу Улууөун Үрдүкү салайааччыта ааттанара. Чыҥыс Хаан Дьаһаҕар сурулла сылдьар, сокуонунан бигэргэммит.

>
> *Суруйалларынан, аан бастаан каан титулун Угэдэй ылыммы.*
>
>
>

## Бэлиэтээһиннэр

## Литэрэтиирэ

* *Ганиев Р.Т.* Восточно-тюркское государство в VI - VIII вв. — Екатеринбург: Издательство Уральского университета, 2006. — С. 152. — ISBN 5-7525-1611-0
* *Мельникова Е.А.* «Князь» и «каган» в ранней титулатуре Древней Руси // Древняя Русь и Скандинавия. — Москва: Русский фонд содействия науке и образованию, 2011. — С. 476 с.. — ISBN 978-5-91244-073-1
# Логика

**Логика** диэн сөптөөх дакастааhын уонна түмүктээhин пириинсиптэрин үөрэтии. Философия салаата уонна классик тривиум ирээтэ.

Логика этии уонна аргумент тутулун көрөр. Аргумент теориятыгар киэҥник туттуллар.
# Өрөспүүбүлүкэ

|  |
| --- |
|   |
| Бу **Политика** туhунан ыстатыйа |
| Дьаhалта көрүҥнэрэ |
|   |
| Дьаhалта көрүҥнэрин тиhигэ |
| * Анархия
* Аристократия
* Ауторитаризм
* Аутократия
* Коммунист ил
* Корпоратократия
* Демархия
* Демократия Direct Representative
* Деспотизм
* Диктатура Сэрии
* Меритократия
* Минархизм/Night Watchman
* Монархия Абсолют Конституционнай
* Ноократия
* Охлократия/Мобократия
* Олигархия
* Плутократия
* Республика Капиталист Конституционнай Парламент
* Социалист ил
* Социократия
* Теократия
* Теодемократия
* Технократия
* Тимократия
* Тоталитаризм
* Үөр Chiefdom
* Феодализм
 |
| Politics portal |
| к·ы·у |

**Өрөспүүбүлүкэ** (сэбиэскэй кэм саҕана *республика* диэн барыл туттуллар этэ, лат. res publica - "дьон тэрилэ") судаарыстыбаны салайар дьаhалта көрүҥэ. Өрөспүүбүлүкэни чопчу болдьоххо дьон-сэргэ талбыт уорганнара (бэрэсидьиэн, ил түмэн, сууттар) салайаллар.
# Олохтоох омуктар

**Олохтоох омуктар** - ханнык эмит сиргэ былыргыттан олохсуйбут төрүт омуктар. Урукку кэмҥэ (XVI үйэттэн саҕалаан) бөдөҥ сэриилээх Европа омуктара аҕыйах ахсааннаах омуктар уруккуттан олорбут сирдэригэр (Азияҕа, Африкаҕа, икки Америкаларга) өтөн киирэн, кинилэри күөмчүлээн, кыһарыйан, бэйэлэрин судаарыстыбаларыгар киллэрбиттэрэ. Ол түмүгэр олохтоох омуктар бас билэр сирдэриттэн маппыттара, баайдарын-дуолларын сүтэрбиттэрэ, култууралара уларыйбыта, тылларын сүтэрэр халыыпка киирбиттэрэ.

Билигин аан дойдуга ханнык баҕарар омуктар бэйэлэрин култуураларын сүтэрэллэрэ куһаҕана, ол бар-дьон култууратын дьадатара, дьон олоҕун уустугурдара бастакы күөҥҥэ таҕыста. Ол иһин ХНТ, чуолаан ЮНЕСКО, уонна да атын тэрилтэлэр уонна биирдиилээн дойдулар бырабыыталыстыбалара төрүт култуураны харыстыырга, омуктар тыллара сүппэтигэр болҕомтолорун уураллар. Ол холобурунан ХНТ икки төгүллээн, 1994 уонна 2004 сыллардаахха, Олохтоох омуктар уон сылларын анаабыта буолар. Ону таһынан 1994 сылтан сыл аайы атырдьах ыйын 9 күнүгэр Олохтоох омуктар аан дойдутааҕы күннэрэ бэлиэтэнэр.

2007 сыллаахха балаҕан ыйын 13 күнүгэр ХНТ Генеральнай Ассамблеята 62-с сессиятыгар Олохтоох омуктар бырааптарын туһунан Декларация ылыммыта. Бу декларация сокуон буолбатах эрээри, ХНТ дойдулара сайдар тосхоллорун быһаарар. Кини бу дойдуларга киһи бырааба күөмчүлэммэтин, олохтоох омуктар баттаныылара уонна култуураларын сүтэриилэрэ суох буоларын туһугар бу дойдулар тугу эрэ гыныахтаахтарын туһунан этэр.
# Саамнар тыллара

**Са́амнар тыллара** — Скандинавияҕа, Финляндияҕа уонна Арассыыйа Кольскай тумул арыытыгар олорор саамнар саҥарар хас да бэйэлэригэр майгыннаһар тыллар бөлөхтөрө.

Ураал тылларын Финн-угор тылларыгар киирэллэр.

Норвегия хоту өттүгэр (27 тыһ. кэриҥэ киһи саҥарар), Швеция (17 тыһ. кэриҥэ киһи), Финляндия (4 тыһ. кэриҥэ киһи), уонна Кольскай тумул арыыга Арассыыйаҕа (2002 с. биэрэпиһинэн 787 киһи) тарҕаммыт тыл. Ол гынан баран Арассыыйаҕа саамнар ахсааннара 2 тыһ. кэриҥэ киһи эбит.
# Аҕа дойду Улуу сэриитэ

Кыайыы знамята Рейхстаг үрдүгэр
**Аҕа дойду улуу сэриитэ** — ССРС фашистыы Германияны кытта 1941 сыл бэс ыйын 22 күнүттэн 1945 сыл ыам ыйын 9 күнүгэр кыайыар дылы ыыппыт сэриитэ. Иккис Аан дойду сэриитин сүрүн, быһаарыылаах сорҕото.

Германияны кытта Сэбиэскэй Сойууһу утары кини союзниктара Болгария, Венгрия, Италия, Румыния, Словакия, Финляндия, Хорватия сэриилэспиттэрэ.
# NEC

**NEC** — Дьоппуон биир сүрүн тутаах телекоммуникационнай тэрилтэтэ, Аан Дойдуга биир улахан тэрилтэнэн биллэр. Sumitomo бөлөҕөр киирэр.

251 миэстэ аатырбыт Fortuna 500 компоненыгар.
# Ниэгыр

**Ниэгыр** эбэтэр **Негыр** (былыргы латыын тылыттан *Negro* - саха тылыгар **хара**, элбэх ахсааҥҥа **харалар**, **khara** эбэтэр **kharalar**) - саха тылыгар уонна сахаларга үксүн хара тириилээх дьону ааттыыллар, ол эбэтэр Африка олохтоохторун уонна афроамериканнары, Һаитилары.

Кэнники дьон култуурата үрдээн **негыр** диэн тылы **афрриканнар** диэҥҥэ көһөрөллөр, тоҕо диэтэххэ **негыр** диэн тыл үөҕүү тыл курдукка сөп түбэһэр эбэтэр күлүү элэк өйдөбүлгэ.
# Сакаи

**Сакаи** куорат Япония Хонсю арыытын соҕуруулуу-арҕаа өттүгэр турар. Куорат иэнэ - 149,99 кв.км. 2014 сыл туругунан Сакаи куорат нэһилиэнньэтин ахсаана - 840.037 киһи. Сакаи куорат Осака, Мацубара, Хабикино, Тондабаяси, Осакасаяма, Каватинагано, Идзуми, Такаиси куораттары кытта кыраныыссалаһар. ХV үйэттэн ыла Сакаи - улахан порт. Манна Кытайы уонна Кореяны кытта эргиэн сайдыбыт.
# Аан дойду Олимпия хамытыата

**Аан дойду Олимпия хамытыата** диэн тэрилтэ Лозаннаҕа, Швейцарияҕа баар, Пьер де Кубертен уонна Деметриос Викелас 1894 сыл бэс ыйын 23 күнүгэр тэрийбиттэрэ.Билигин 203 дойдуларынан Олимпия хамытыаттар чилиэн буолаллар.

## Бэрэсидьиэннэр

* Деметриус Викелас (1894–1896)
* Пьер де Кубертен (1896–1925)
* Энри де Байле-Латур (1925–1942)
* Зигфрид Эдрстром (1942–1952)
* Эйвери Брундаж (1952–1972)
* Майкл Моррис (1972–1980)
* Хуан Антонио Самаранч (1980–2001)
* Жак Рогге (2001–2013)
* Томас Бах (2013-билигин)

## Быһаарыылар

## Сиһилии:

* Омуктар ыккардыларынааҕы Олимпия кэмитиэтэ