Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Айылҕа үөрэхтэрэ

**Айылҕа үөрэҕэ** диэн аан дойдуну үөрэтии, айылҕа сиэрдэрин үөскээhинин уонна ис хоhооннорун билии.

## Дисциплиналар

* Астрономия
* Биология
* Химия
* Сир үөрэхтэрэ
* Физика
# Кэтирээһин

**Кэтирээһин** — сфера координаталарын системаларыгар география координатата.

φ география кэтирээһинэ — ханнык эрэ Сир үрдүгэр баар точкаттан Сир киинигэр түһэриллибит дьураа уонна экватор хапталын ыккардынааҕы муннук. Экватор икки өттүттэн 0 кыраадыстан 90° диэри ааҕыллар. Хотугу эҥэлэй (полушарие) точкаларын положительнай кэтирээһиннээхтэр дииллэр, соҕуруу эҥэлэй точкаларын — отрицательнай.

Кэтирээһини секстант эбэтэр гномон көмөлөрүнэн (быһа), эбэтэр спутник көмөтүнэн билиэххэ сөп. Кэтирээһинтэн күн уһуна тутулуктаах.

| Кэтирээһин | Сир радиуһа | Кэтирээһин 1° уларыйыы дистанцията | Усталааһын 1° уларыйыы дистанцията |
| --- | --- | --- | --- |
| 0° | 6335.44 km | 110.574 km | 111.320 km |
| 15° | 6339.70 km | 110.649 km | 107.551 km |
| 30° | 6351.38 km | 110.852 km | 96.486 km |
| 45° | 6367.38 km | 111.132 km | 78.847 km |
| 60° | 6383.45 km | 111.412 km | 55.800 km |
| 75° | 6395.26 km | 111.618 km | 28.902 km |
| 90° | 6399.59 km | 111.694 km | 0.000 km |