Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Дзэн

Энсо, дьоппуон дзэн буддизмын бэлиэтэ.
**Дзэн** (Санскрит: ध्यान; Дьоппуоннуу: 禅; Кытайдыы: 禪) диэн буддизм Маhайана салаатын оскуолата. Кытайтан төрүттээх. Дьоппуонҥа киэҥ тарҕаныылаах, онно Кытайтан XII үйэҕэ аҕалыллыбыта. Онтон ураты Вьетнамҥа уонна Кэриэйэҕэ тарҕаныылаах.
# Токио

|  |
| --- |
| **Tokyo Metropolis** |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |
|  |  |
| Дьоппуоннуу : | **東京都** |
|  | Tōkyō-to |

 |
|  |
| **Киин куората** | n/a |
| Региона | Канто |
| Арыыта | Һоншу |
| **Губернатора** | Шинтаро Ишиhара |
| **Иэнэ** | 2,187.08 km² (45th) |
|  - **% уу** | 1.0% |
| **Олохтоох дьонун ахсаана**  (October 1, 2007) |
|  - **Барыта** | 33,790,000 (8,652,700 in special wards) (1st) |
|  - **Чиҥэ** | {{{Чиҥэ}}} /km² |
| **Districts** | 1 |
| **Municipalities** | 62 |
| **ISO 3166-2** | JP-13 |
| **Сир** | metro.tokyo.jp(ааҥл.) |
| **Префектурала им бэлиэтэ** |
|  - **Чэчик** | {{{Чэчик}}} |
|  - **Мас** | {{{Мас}}} |
|  - **Көтөр** | {{{Көтөр}}} |
|  Adopted in June 1989, Tokyo's official symbol has three arcs forming the letter **T** for Tokyo in the shape of a vivid green ginkgo leaf. It symbolizes Tokyo's future growth, prosperity, charm, and tranquility. |
| Template ■ Discussion ■ Parameter ■ WikiProject Japan |

**Токио** (東京 *Tōkyō*), официаллык **Токио Метрополиhа** (東京都 *Tōkyō-to*) — Дьоппуон киин куората уонна 47 префектураларыттан биирдэстэрэ. Һоншу арыы илинигэр баар. Токиоҕа дойду дьаhалтата уонна император сарайа бааллар. Аан дойду биир ордук улахан куората, олохтоохторун ахсаана 33 млн киhи. Ордук улахан аан дойдуга мода сирэ уонна ордук электроннайдык сайдыбыт куорат.
# Хонсү

Хонсү| Native name: 本州 |
| --- |
|  Хонсү |
| Geography |
|
[[Image: ||frameless]] |
| Location |
Илин Азия |
| Archipelago |
Дьоппуон архипелага |
| Rank |
7th |
| Highest point |
Фудьи хайа () |
| Country |
| **Japan** |
| Префектуралара |
Aomori, Iwate, Miyagi, Akita, Yamagata, Fukushima, Ibaraki, Tochigi, Gunma, Saitama, Chiba, Tokyo, Kanagawa, Niigata, Toyama, Ishikawa, Fukui, Yamanashi, Nagano, Gifu, Shizuoka, Aichi, Mie, Shiga, Kyoto, Osaka, Hyōgo, Nara, Wakayama, Tottori, Shimane, Okayama, Hiroshima, Yamaguchi. |
| Largest city |
Токио (12,570,000) |

**Хонсү** (Һоншу, Һондо, дьоп. 本州), Дьоппуон дойдутугар баар арыы баар, Дьоппуон архипелагын ордук улахан арыыта буолар, ол курдук дойду - 74,41% сирин ылар. Бу арыы дойду ортотугар сытар, онон нэһилиэнньэтэ ордук дойдуга улахан буолар. Ол курдук 2010 сыллаахха арыыга 100 млн. киһи олохсуйан олорбут.

Фудьи вулкаана - Япония биир ордук биллэр объега
Арыы устата 1300 км, киэҥэ 50тан 230 км дылы уларыйар, уопсай иэнэ 227 969,74 км², Япония иэниттэн 60% кэриҥэтин ылар. Великобритания арыытыттын кыранан аччыгый

## Айылхата

Хонсү рельепа хайалардаах, ол иһигэр элбэх вулканнардаах. Ордук улахана - Фудьи хайата — гора Фудьи (3776 м.).

## Куораттара

Хонсү арыытыгар ордук бөдөҥ дьоппуон куораттара бааллар: Токио, Иокогама, Осака, Киото, Хиросима, Тояма уонна да атыттар.

## Нэһилиэнньэтэ

XIX үйэ бүтэһигин диэри айн норуот олоро сылдьыбыт, ол гынан баран дьоппуоннар Һоккайдо арыытыгар ыган таһаарбыттар. Арыы нэһилиэнньэтин ахсаана — 100 000 000 киһи (2010 сыл туругунан).

## Ас-Үөл

## Үөрэх

## История

## Быһаарыылар

## Сигэлэр

## Өссө маны көр
# Кюсю

**Кю́сю** (дьоп. 九州 *Кю:сю:*, букв. «девять провинций») — Дьоппуон архипелаагын кээмэцинэн үһүс арыыта. Иэнэ 40,6 тыс. км² кэриҥэ. Нэһилиэнньэтин ахсаана 12,0 мөл. киһи (2010); биир кв. км — 295,6 киһи тиксэр.. Сабаҕалааһыннартан биирдэстэринэн дьоппуон цивилизацията үөскээбит сиринэн ааҕыллар.

Кюсю 7 префектураҕа арахсар:

## Сигэлэр
# Монгуол тыла

**Моҕол тыла** (монг. Монгол хэл*, Mongɣol xele*) — моҕоллор тыллара, Моҕол сиригэр Ил тыла. 5,7 мөлүйүөн киһи саҥарар.

Моҕол алпабыыта 35 буукубалаах, кириллицаҕа олоҕурар:

| Pos. | Cyrillic | Name | IPA | ISO 9 | Standard | THL | Library of Congress |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 1 | Аа | а | a | a | a | a | a |
| 2 | Бб | бэ | p, pʲ, b | b | b | b | b |
| 3 | Вв | вэ | w, wʲ | v | v | w | v |
| 4 | Гг | гэ | ɡ, ɡʲ, k, ɢ | g | g | g | g |
| 5 | Дд | дэ | t, tʲ, d | d | d | d | d |
| 6 | Ее | е | jɛ~jɜ, e | e | ye, yë | ye, yö | e |
| 7 | Ёё | ё | jɔ | ë | yo, yö | yo | ë |
| 8 | Жж | жэ | tʃ, dʒ | ž | j | j | zh |
| 9 | Зз | зэ | ts, dz | z | z | z | z |
| 10 | Ии | и | i | i | i | i | i |
| 11 | Йй | хагас и | i | j | ĭ | i | ĭ |
| 12 | (Кк) | ка | (k, kʲ) | k | k | k | k |
| 13 | Лл | эл | ɮ, ɮʲ | l | l | l | l |
| 14 | Мм | эм | m, mʲ | m | m | m | m |
| 15 | Нн | эн | n, nʲ, ŋ | n | n | n | n |
| 16 | Оо | о | ɔ | o | o | o | o |
| 17 | Өө | ө | o | ô | ö | ö | ö |
| 18 | (Пп) | пэ | (pʰ, pʰʲ) | p | p | p | p |
| 19 | Рр | эр | r, rʲ | r | r | r | r |
| 20 | Сс | эс | s | s | s | s | s |
| 21 | Тт | тэ | tʰ, tʰʲ | t | t | t | t |
| 22 | Уу | у | ʊ | u | u | u | u |
| 23 | Үү | ү | u | ù | ü | ü | ü |
| 24 | (Фф) | фэ, фа, эф | (f) | f | f | f | f |
| 25 | Хх | хэ, ха | x, xʲ | h | x | kh | kh |
| 26 | Цц | цэ | tsʰ | c | c | ts | ts |
| 27 | Чч | чэ | tʃʰ | č | č | ch | ch |
| 28 | Шш | ша, эш | ʃ | š | š | sh | sh |
| 29 | (Щщ) | ща, эшчэ | (stʃ) | ŝ | šč | shch | shch |
| 30 | Ъъ | хатуугийн тэмдэг |  | ʺ | ı | ʺ | ı |
| 31 | Ыы | эр үгийн ы | i | y | y | î | y |
| 32 | Ьь | зөөлний тэмдэг | ʲ | ʹ | ʹ | ĭ | i |
| 33 | Ээ | э | e | è | e | e | ê |
| 34 | Юю | ю | jʊ, ju | û | yu, yü | yu, yü | iu |
| 35 | Яя | я | ja, j | â | ya | ya | ia |

## Быһаарыылар
# Туурак тыла

| Туурак тыла Türkçe |
| --- |
| Кэпсэтэллэр : | Албания, Азербайдьан, Босния уонна Херцеговина, Болгария, Хорватия, Кипр, Греция, Мадьаар Сирэ, Ирак, Иордания, Косово, Либан, Македония Республиката, Молдова, Монтенегро, Хоту Кипр, Палестина, Румыния, Россия, Сербия, Сирия, Түркийэ, Түркменистан, Узбекистан. Бу дойдуларга түрк иммиграннара түөлбэлэhэн олороллор Аустрия, Бельгия, Франция, Германия, Италия, Недерланд, Скандинавия, Швейцария, Холбоhуктаах Хоруоллук, АХШ уо.д.а.  |
| Регион: | Анатолия, Кипр, Балканнар, Хапхаас, Орто Эуропа, Арҕаа Эуропа уонна Орто Илин. |
| Бары кэпсэтээччилэр: | 63 млн. аан дойдуга |
| Тыл ууhа: | Алтай (controversial)  Түүр   Соҕуруулуу-арҕаа түүр (Огуз)    Арҕаа огуз     **Туурак тыла**  |
| Суруга: | Латин алпабыыта (Түрк алпабыыта)  |
| Ил суолталаах |
| Ил статустаах: |  Туурсуйа,  Кипр,  Македония\*\*  Косова\*\*\* \*\*In municipalities with more than 20% Turkish speakers. \*\*\*Turkish is one of regional languages. |
| Салайыллар: | Түрк тылын ассоциацията |
| Тыл кодтара |
| ISO 639-1: | tr |
| ISO 639-2: | tur |
| ISO 639-3: | tur  |
|  Түрктүү саҥарааччылар баар дойдулара |
|

**Туурак тыла** сороҕор **Түрк тыла** дииллэр (*Türkçe*) диэн түүр тылларыттан биирдэстэрэ. Бүтүн аан дойдуга бу тылынан 63 млн. тахса киhи саҥарар. Ол саҥарааччылар бастатан туран Түркийэҕэ уонна Кипрга олороллор, онтон таhынан Грецияҕа, Болгарияҕа, Македония Республикатыгар, Косоваҕа, Албанияҕа уонна Илин Эуропа атын дойдуларыгар. Хас да мөлүйүөн түрктүү саҥарар дьон Арҕаа Эуропаҕа, сүрүннээн Германияҕа олороллор.

Түрк тыла Орто Азияттан төрүттээх. Бастакы бичиктэрэ 1200 сыллааҕыта суруллубуттара.

**Туурак алпабыыт**:

Aa, Bb, Cc, Çç, Dd, Ee, Ff, Gg, Ğğ, Hh, Iı, İi, Jj, Kk, Ll, Mm, Nn, Oo, Öö, Pp, Rr, Ss, Şş, Tt, Uu, Üü, Vv, Yy, Zz.
# Бруней

| بروني دارالسلام*Negara Brunei Darussalam* Бруней илэ, Эйэ Сирэ |
| --- |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |
|  |  |

 |
| **Ыҥырыыта:**"Always in service with God's guidance"  (translation) |
| **Өрөгөй ырыата:Allah Peliharakan Sultan* *God Bless the Sultan* |
| Location of Brunei  |
| **Киин куората** (уонна саамай улахан куорат)
 | Bandar Seri Begawan
 |
| Ил тыла | Malay |
| Олохтоохтор ааттара | Bruneian
 |
| Дьаhалтата | Islamic Sultanate |
|  -  | Sultan | Hassanal Bolkiah |
| Independence |
|  -  | End of British occupation | January 1, 1984  |
| Иэнэ |
|  -  | Бүтүн |  5,765 km² (172nd) 2,226 sq mi  |
|  -  | Уу (%) | 8.6 |
| Олохтоохторо |
|  -  | July 2008 estimate | 381,371  |
|  -  | Олохтоох чиҥэ | 66/km² (134th) 168/sq mi |
| **БИО** (АКП) | 2005 estimate |
|  -  | Total | $10.199 billion (138th) |
|  -  | Per capita | $51,000 (5th) |
| **КСИ** (2007) | ▲ 0.894 (high) (30th) |
| Валюта | Brunei dollar (`BND`)  |
| Кэм зоната | (UTC+8.1) |
| Ил домен | .bn |
| Телефон кода | [[++6731]]
  |
| 1 | Also 080 from East Malaysia |

**Бруней** диэн Соҕуруулуу-илин Азияҕa, Борнео арыы хоту өттүгэр, Соҕуруу Кытай байҕалын кытылыгар турар дойду. Малайзия, Саравак диэн илиниин кирбиилэhэр.

## Бруней бэлиэ күннэрэ

* Тохсунньу 1 — (Камерун Камерун, Гаити Гаити, Судаан Судаан эмиэ бэлиэтииллэр) — Тутулуга суох буолуу күнэ.

* Олунньу 23 — Дойду күнэ
* Ыам ыйын 31 — Хоруол малаай полкатын күнэ
* От ыйын 15 — Болкиах султаан төрөөбүт күнэ

## Быһаарыылар

## Өссө маны көр

* Royal Brunei Airlines
# Сут

**Сут** — айылҕа алдьархайа, уот кураан туран эбэтэр сир-халлаан уу буолан, от, үүнээйи үүммэккэ, дьон барыта аччыктааһына, хоргуйуута, сүөһү күргүөмнээн охтон өлүүтэ. Т.к.: дзуд, джут, жут, зуд (түүр., монг.) — эмиэ итинник; ол иһигэр монголлар араараллар: харазуд (хара дзут) — кураантан сутааһын; цаганзуд (макан дзут) — олус халыҥ хаар саба түһэн эбэтэр муус килэҥ буолан сутааһын.

## Ылыллыбыт сирэ

* География Якутии: учеб. для 9-го Кл. сред. шк./ И.И. Жирков [и др.]. – Якутск: Бичик, 2004. -300, [1] с.: ил, карты; 20 см. ISBN 5-7696-1049-2

## Өссө маны көр

* Уу сута
# Саҥа чааһа

**Саҥа чааһа** эбэтэр **саҥа сороҕо** — тыл төрүт суолтатынан, хайдах уларыйарынан, этиигэ туттулларынан атын тылтан уратылаах буолар. Итиннэ олоҕуран тыллары тус-туспа бөлөххө араараллар. Ону саҥа чааһа диэн ааттанар. Холобур, предмети бэлиэтиир саҥа чааһа аат тыл буолар, оттон хайааһыны туохтуур көрдөрөр.

Саха тылыгар маннык саҥа чаастара баар:

1. Аат тыл (сир, мас, кинигэ, оҕо).
2. Даҕааһын аат (кыһыл, саҥа, эйэҕэс).
3. Ахсаан аат (биэс, онус).
4. Солбуйар аат (мин, ити, хас).
5. Туохтуур: тус туохтуур, аат туохтуур, сыһыат туохтуур (бар, барар, бараары).
6. Сыһыат (түргэнник, сотору, олус).
7. Эбиискэ (дуо, дуу, эрэ).
8. Дьөһүөл (курдук, устун, тухары).
9. Сыһыан тыл (ама, арааһа).
10. Ситим тыл (уонна, оттон).
11. Саҥа аллайыы (тыый, ычча).

## Туһаныллыбыт сир

* Саха тыла. Морфология: 6 кылааска үөрэнэр кинигэ. / Неустроев Н. Н. уонна соавт. Бичик. 2006. - 112 с. ISBN 5-7696-2400-0
# Суорат от

Суорат от

**Суорат от** эбэтэр **Харыйа от** (*Achilléa millefólium* L.) (нууч. *тысячелистник обыкновенный*) СИБЭКИ

Кини тыа саҕатыгар, ходуһаҕа, алааска, от үрэх сүнньүнэн хойуутук үүнэр. Умнаһын үрдүгэ 20—50 см, уһун синньигэс силиргэх силистэрдээх. Хардарыта үүммүт, куорсуҥҥа маарынныыр бытырыыс сэбирдэхтэрдээх. Кыра тэтэркэйдиҥи үрүҥ сибэккилэрэ ситтэхтэринэ, умнаһын тоһута тутан хомуйуллар. Күлүк, салгыннаах сиргэ холбуу баайталаан, ыйаан куурдуллар. Сэбирдэҕэ күһүөрү сайдар. Сайын убаҕас, иинэҕэс буолар.

## Туттуллуута

Суорат оту ис ыарыытыгар, аһыыр баҕаны көбүтэргэ, куртах ыарыытыгар, куртах хаана барыытыгар, эмтэрэр ийэ үүт киллэрэригэр, геморройга, кутургуйа тохтообокко тахсарыгар, ииги кыайан туппат буолууга, панкреатикка (ноор ыарыыта), киһи сирэйигэр, этигэр искэн таҕыстаҕына тутталлар. Көөнньөһүгү матка ыарыытыгар, атеросклерозка, аллергияҕа, анемияҕа тутталлар.

## Туһаныллыбыт сирдэр

* *К. Токумова, П. Токумов,* Төрөөбүт дойдубут эмтээх үүнээйилэрэ. Дь., Бичик. 2008. ISBN 978-5-7696-2947-1