Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# 1801

**1801** сыл.

## Туох буолбута

* Кулун тутар 23 — саагыбардьыттар Павел I ыраахтааҕыны Петербурга Михайловскай уораҕайга өлөрбүттэр.
* Кулун тутар 24 — саагыбар түмүгэр Екатерина II уола Арассыыйа импэрээтэрэ Павел I өлбүт. Ийэтэ оҥорбутун сото сатыыр курдук дойдуну салайбытын устуоруктар бэлиэтииллэр. Кини кэнниттэн уола Александр ыраахтааҕы буолбут.
* Муус устар 14 — Александр I ыраахтааҕы Сенат Кистэлэҥ экспедициятын суох гыммыт уонна доппуруос кэмигэр пытканы туһанары боппут.

## Төрөөбүттэр

* Сэтинньи 22 — Владимир Даль — быраас, нуучча суруйааччыта, фольклор хомуйаччыта, аатырбыт лексикограф, «Тыыннаах нуучча тылын быһаарыылаах тылдьытын» ааптара. Аҕата нууччатыйбыт датчанин элбэх тылы билэрэ, ыраахтааҕы бибилэтиэкэтигэр үлэлии сылдьыбыта. Ийэтэ сорох сибидиэнньэннэн француз гугеноттарыттан төрүттээх этэ, эмиэ 5 омук тылын билэрэ. Даль А. Пушкин чугас доҕоро этэ, өлөөрү сытар бэйиэти эмтии сатаабыта.

## Өлбүттэр
# 1892

**1892** сыл.

## Туох буолбута

* Тохсунньу 8 — Саха сирин бастакы хаһыаттарыттан биирдэстэрэ, "Саха уобалаһын биэдэмэстэрэ", тахсан саҕалаабыт. 1919 сыл ахсынньы 14 күнүгэр диэри ыйга иккитэ тахсара, олохтоох типографияҕа бэчээттэнэрэ, нууччалыы тыллааҕа.
* Тохсунньу 15 — Джеймс Нейсмит диэн киһи баскетбол быраабылатын аан бастаан бэчээттээбит.

* От ыйын 4 — Арҕаа Самоа күн-дьыл уларыйыытын лиинийэтин көһөрөн Арҕаа полушариеҕа киирэр буолбут, онон биир күн манна иккиһин хатыламмыт уонна бу сыллара кинилэргэ 367 күннээх буолбут. АХШ-ы кытары сыһыаны чэпчэтэр туһугар маннык гыммыттар эбит. Онтон 2011 сыллаахха Австралияны уонна Саҥа Зеландияны кытары сыһыаны чэпчэтэр туһуттан Арҕаа Самоа төттөрү Илин полушариеҕа көспүт, бу сыл биир күн көтүтүллүбүт.

## Төрөөбүттэр

* Оросин Роман Иванович (1892-1922) - саха уопсастыбаннай диэйэтэлэ, суруксут.
* Тохсунньу 24 — Эрилик Эристиин (Яковлев Семен Степанович) - поэт, прозаик.
* Олунньу 13 — Новгородов Семен Андреевич, саха бастакы учуонай-лингвииһэ, саха норуотун үөрэхтээһиҥҥэ сүҥкэн оруоллаах киһи, сахалыы маассабай суругу-бичиги айбыт киһи.
* Кулун тутар 13 — Жирков Марк Николаевич, саха бастакы идэтийбит композитора.

* Балаҕан ыйын 26 — Марина Цветаева — нуучча бэйиэтэ, тылбаасчыта, XX үйэ бөдөҥ бэйиэтттэриттэн биирдэстэрэ.

* Алтынньы 8 — Марина Цветаева — нуучча бэйиэтэ, тылбаасчыта, XX үйэ бөдөҥ бэйиэттэриттэн биирдэстэрэ.
* Алтынньы 9 — Иво Андрич — Югославия улуу суруйааччыта, 1961 сыллааҕы литератураҕа Нобель бириэмийэтин лауреата.

## Өлбүттэр

* От ыйын 7 — Иван Черскэй — 1863 сыллаахха поляктар Арассыыйа импиэрийэтин утары өрө турууларыгар кыттыбытын иһин Сибииргэ көскө олорбут, Сибиири чинчийээччи, геолог. Кэлин Саха сирин хотугулуу-илин өттүн чинчийбитэ, ол сылдьан Халымаҕа өлбүтэ. Кини аатынан улахан хайа сиһэ уонна Аллараа Халыма улууһун киинэ ааттаммыттара.
# Syfy Universal

Syfy Universal - Universal Pictures тэрилтэ бас билэр телеканала, 1992 сылтан ыла үлэлиир уонна 53 омук сиригэр кабельнай телеканаллар испииһэктэригэр киирэр, Арассыыйаҕа уонна Саха Сиригэр 2013 сылтан ыла үлэлиир.
# 1446

**1446** сыл.

## Туох буолбута

* Алтынньы 9 — Кэриэйэ хангыль алпабыыкка көспүт. Бу иннинэ кэриэйдэр кытай иероглифтарын туһаналлар этэ.

## Төрөөбүттэр

## Өлбүттэр
# Альберт Эйнштейн

| **Альберт Эйнштейн** |
| --- |
|  Альберт Эйнштейн, 1947 |
| Төрөөбүтэ |
Кулун тутар 14 1879(1879-03-14) Ульм, Вүрттемберг, Германия |
| Өлбүтэ |
Муус устар 18 1955 (сааhыгар 76) Принстон, Нью Дьэрси, Нью Дьэрси, АХШ  |
| Олорбут сирэ |
Германия, Италия, Швейцария, АХШ |
| Гражданствота |
Германия (1879–96, 1914–33) Швейцария (1901–55) АХШ (1940–55) |
| Омуга |
Ашкенази Еврей |
| Эйгэлэрэ |
Физика |
| Үлэлээбит сирдэрэ |
Швейцария Патент офиhа (Берн) Цүрих Университета Карл Университета, Прага ETH Цүрих Пруссиятааҕы наукалар Академиялара Кайзер Вильхельм Института Лайден Университета Сиhилии чинчийии института |
| Үөрэммит сирэ |
ETH Цүрих Цүрих Университета |
| Доктор буолуутугар салайааччыта |
Альфред Клайнер |
| Атын университеттааҕы салайааччылара |
Хайнрих Фридрих Вебер |
| Үлэлэрэ |
Бүтүн холооннооhун Анал холооннооhун Броун хамсааhына Фотоэффект Масса уонна энергия сибээhэ Эйнштейн куйаар уравненията Классическай холбоммут куйаар теорията Бозе-Эйнштейн статистиката ЭПР парадокса |
| Суолталаах бэлэхтэрэ | Нобель физика бирииhэ (1921) Копли мэдээлэ (1925) Макс Планк мэдээлэ (1929) |
| Итэҕэлэ |
See main text |
| **Илии баттааhына**  |

**Альберт Эйнштейн** (*Albert Einstein*) (1879–1955) диэн аатырбыт физик. Холооннооhун теориятын уонна масса-энергия сибээhин (*E=mc²*) айбытынан биллэр. Эйнштейн Нобель бирииhин физика салаатын 1921 с. лауреата. Бүтүннүүтэ 300 тахса наука уонна 150 тахса наукаҕа сыhыана суох үлэлэри суруйбута. Эйнштейн саамай суолталаах физиктартан биирдэстэрэ буолар. 1999 с. *Time* сурунаал киниэхэ "Үйэ киhитэ" диэн ааты иҥэрбитэ.

Альберт Эйнштейн 1879 сыллаахха кулун тутар 14 күнүгэр Ульм диэн ниэмэс куоратыгар Герман уонна Паулина Эйнштейн диэн дьадаҥы дьэбириэйдэр дьиэ кэргэнигэр төрөөбүтэ. Былааска фашистар кэлбиттэрин кэннэ 1940 с. АХШ-гар көспүт.
# Ватикаан

| Ватикаан куорат илэ''Stato della Città del Vaticano  |
| --- |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |
|  |  |

 |
| **Өрөгөй ырыата:**"Inno e Marcia Pontificale"  (италлыы) "Pontifical Anthem and March" |
| Location of Vatican City  |
| **Киин куората** | Vatican City
 |
| Ил тыла | None Italian (*de facto*) |
| Дьаhалтата | Ecclesiastical (effectively, elective absolute monarchy) |
|  -  | Римскай Папа | Бенедикт XVI |
|  -  | President of the Government | Джованни Лайоло |
| Independence | from the Kingdom of Italy  |
|  -  | Lateran Treaty | 11 February 1929  |
| Иэнэ |
|  -  | Бүтүн |  0,44 km² (234th) 0,17 sq mi  |
| Олохтоохторо |
|  -  | 2008 estimate | 824 (220th) |
|  -  | Олохтоох чиҥэ | 1780/km² (6th) 4610/sq mi |
| Валюта | Euro (€) (`EUR`)  |
| Кэм зоната | CET (UTC+1) |
|  -  | Сайыҥҥы кэм | CEST (UTC+2) |
| Ил домен | .va |
| Телефон кода | [[++379]]
  |

**Ватикаан**, официаллык **Ватикаан куорат илэ** (лат. Status Civitatis Vaticanæ, ит. *Stato della Città del Vaticano*) диэн Ром куорат иhигэр киирэр, суверенитеттаах куорат-дойду. Иэнэ 44 хектар уонна олохтоохторун ахсаана 800 к. кэриэтэ. Ватикаан Ром католик Таҥара дьиэтин киинэ. Дойду баhылыга Папа.

## Быһаарыылар
# 1970-с

| XX үйэ: 1971—1980 сыллар
  |
| --- |
| **Алҕас: кэтэһиллибэтэх оператор <** · 1960-с — 1970-с — 1980-с · 1990-с

 1971 · 1972 · 1973 · 1974 · 1975  ·  1976 · 1977 · 1978 · 1979 · 1980

 |

| XX үйэ: 1970—1979 сыллар |
| --- |
| * 1970
* 1971
* 1972
* 1973
* 1974
* 1975
* 1976
* 1977
* 1978
* 1979
 |
| * 1950-с
* 1960-с
* 1970-с
* 1980-с
* 1990-с
 |

**1970-с** сыллар.

"Тымныы сэрии" мөлтөөһүнэ, разрядка. Көмпүүтэр үөдүйүүтэ
# Санскрит транслитерациятын аан дойдутааҕы алпаабыта

**Санскрит транслитерациятын аан дойдутааҕы алпаабыта** (**IAST**, *International Alphabet of Sanskrit Transliteration*) — диакритика бэлиэлэрдээх латыын алпаабытын көмөтүнэн санскритынан суруйууну хааччыйар билим стандаарта. IAST 1894 сыллаахха Женеваҕа буолбут Аан дойду Ориенталистарын Кэҥгириэһигэр ылыныллыбыт стандаарка олоҕурар.
# Бурдук үүнээйилэр

Бурдуктаах үүнээйилэртэн оҥоһуллубут бурдук астар.
**Бурдук үүнээйилэр** диэн астаах туорахтарын ыларга анаан культивацияланар туорахтаах оттор бүтүн ааттара. Бурдук үүнээйилэр атын аhылык үүнээйилэрин кытта тэҥнээтэххэ ордук элбэх ас баайын биэрэллэр. Витаминнар, минераллар, карбохидраттар, сыалар, арыылар уонна протеин төрүттэрэ. Сорох сайдар дойдуларга рис, сэлиэhинэй эбэтэр маис туорахтара күннээҕи аhылык улахан өттө буолаллар.
# Аляска

**Аляска** (ааҥл. *Alaska*) — АХШ саамай хотугу штаата (улууһа) буолар. Сирин иэнинэн Хотугу Америкаҕа саамай улахан сир. Дьонун ахсаана 2009 с. 700 тыһ. киһи буолбут, олортон хара тириилээҕэ 40 %, инуиттар (эскимостар) — 3 %. Манна элбэх нуучча уонна татаар омуктара олороллор. Манна 981 Саха омуга олорор уонна «Сэргэ» диэн Саха Түмсүүтүн тэрийбиттэр.
Сирин иэнэ — 1519 тыһ. км²
Киин куората — Джуно, онтон саамай улахан куората — Анкоридж. Биир арыый улахан куорат — Фэрбенкс. Бу куораты кытта Саха Сирэ контракт баттаабыта.

## Айылҕата

Кыһынын салгын температурата −30 °С дылы түһэр, оттон сайынын +35 °С дылы тиийэр. Кэрэ көстүүлэринэн аатырар. Холобур, Аляскаҕа кэрэтинэн аатырбыт Мак-Кинли хайата баар.

## Аляска бэлиэ күннэрэ

* Олунньу 16 — Елизабет Ператрович күнэ (1988 сыллаахтан бэлиэтэнэр). Елизабет Ператрович (1911-1958, төрүүрүгэр Ḵaax̲gal.aat, тлинкииттии "бэйэтэ бэйэтин сууланар"), киһи быраабын туруулаһааччы, Аляска төрүт олохтоохторун аатыттан тэҥ быраап иһин охсуспута. Кини туруорсуутунан Аляскаҕа бу күн 1945 сыллаахха Дискриминацияны утары охсуһуу сокуона ылыныллыбыта.

* Алтынньы 18 — Аляска күнэ

* Ахсынньы 24 (Инуиттар) — Кувиасуквик (Саҥа дьыл), Аляскаҕа, Канаадаҕа, Гренландияҕа уонна Арассыыйаҕа бэлиэтииллэр

## Сигэлэр

* State of Alaska website (ааҥл.)
* US Census Bureau Архыыптаммыт 2010, Ыам ыйын 27 күнүгэр. АХШ биэрэпиһин бюротун официал саайта (ааҥл.)
* Alaska.com Information (ааҥл.)
* Alaska Travel Industry Association (ааҥл.)
* Alaska Newspapers Архыыптаммыт 2007, Олунньу 19 күнүгэр. (ааҥл.)
* Дуогабар оригинаала (ааҥл.)
* Аляска каартата (ааҥл.)
# Карел тыла

| Карел тыла karjalan kieli |
| --- |
| Дойдулар: | Арассыыйа, Финляндия  |
| Регион: | Карелия Өрөспүүбүлүкэтэ |
| Total speakers: | 32 тыһ. |
| Тыл системата: | Ураал  Финн-угор   **Карел тыла**  |
| Суруга: | Латыын алпабыыта  |
| Ил суолталаах |
| Ил статустаах: | Карелия Өрөспүүбүлүкэтэ |
| Салайыллар: | *no official regulation* |
| Language codes |
| ISO 639-1: | *none* |
| ISO 639-2: | krl |
| ISO 639-3: | krl |
| Glottolog: | kare1335 |
|

**Карел тыла** диэн кареллар тыллара. 2010 сыллааҕы биэрэпискэ Арассыыйаҕа 35 тыһ. киһи карел тылын билэрин туһунан эппит. Google иһитиннэриитинэн, тыл 2100 сылга диэри сүтүөн кыайар. Карел тылын оскуолаҕа үөрэтэллэр да, күннээҕи бодоруһууга туһамматтар.

Карел тылыгар үс диалект киирэр: дьиҥнээх карел диалекта, ливвик диалекта, людик диалекта. 1931 сыллаахха алпабыыт тэриллибитэ.

Карел тылыгар 15 түһүк.

## Быһаарыылар
# McDonald’s

McDonald's|  |
| Көрүҥэ |
Public (Халыып:Nyse2) |
| Тэриллибитэ |
May 15, 1940 in San Bernardino, California McDonald's Corporation, 1955 in Des Plaines, Illinois |
| Тэрийээччи |
Dick and Mac McDonald McDonald's restaurant concept Ray Kroc, McDonald's Corporation founder. |
| Штаб-квартира | Oak Brook, Illinois, USA |
| No. of locations |
31,000+ worldwide |
| Үлэлиир сирэ |
Worldwide |
| Тутаах дьоно |
James A. Skinner (Chairman) & (CEO) |
| Индустрията |
Restaurants |
| Оҥоһуулара |
Fast Food (hamburgers • chicken • french fries • soft drinks • milkshakes • salads • desserts • breakfast) |
| Маркет капитализацията |
US$ 60.07 billion (*2008*) |
| Барыhа | ▲ US$ 22.79 billion (*2007*) |
| Операционнай барыhа |
Халыып:Loss US$ 3.879 billion (*2007*) |
| Net income |
Халыып:Loss US$ 2.359 billion (*2007*) |
| Бүтүн активтара | ▲ US$ 29.391 billion (*2007*) |
| Бүтүн хапытаала | ▼ US$ 15.279 billion (*2007*) |
| Үлэhиттэрэ |
390,000 (*2008*) |
| Уэбсайта |
McDonalds.com |

McDonald's Plaza - бас офиһа
**McDonald's** - ол эбэтэр МакДональдс - аан дойду биир улахан түргэн аһылык рестораннарыттан биирдэстэрэ. Сүнньүнэн гамбургер, чизбургер, кууруссаттан оҥоһуллубут ас, фри картошката, араас утахтары уонна десертары атыылыыр.
Бастаан Ричард уонна Морис МакДональд ини-биилэр олохтообуттар, ол эрэн кэлин бу рестораны Рэй Крок атыыласпыт уонна моделын тарҕаппыт.

## Быһаарыылар
# Мадьаар форинта

|  |
| --- |
| **Мадьаар форинтаforint** |
|

|  |
| --- |
|  |
| 1000 форинт

  |

 |
| ISO 4217 кода | HUF |
| Туттааччы(лар) |  Венгрия |
| Subunit |  |
| 1/100 | филлэр |
| Манньыаттар | 5, 10, 20, 50, 100, 200 форинт |
| Банкноталар | 500, 1000, 2000, 5000, 10 000, 20 000 форинт |
| Киин баан | Венгрия Национальнай Баана |
| Уэбсайта |  |

**Венгрия форинта** (мадь. forint, `HUF`) диэн Венгрия валютатын биирдигэ.

## Банкноталар

* 500 форинт
* 1000 форинт
* 2000 форинт
* 5000 форинт
* 10000 форинт
* 20000 форинт

## Быһаарыылар
# Урал үрдүнэн метеорит түһүүтэ 2013

Урал үрдүнэн метеорит
**Урал үрдүнэн метеорит түһүүтэ 2013** — метеорит түһүүтэ. Казахстан уонна Арассыыйа дьоно көрөллөр. Челябинскай куоратка 15 олунньу 2013 сыллаахха кэлэн түһэр, айдаан бөҕө тахсар.
# Солох метал

**Алкали металлар** диэн периодик табыл 1 бөлөҕүн химия элеменнара: литиум (**Li**), натриум (**Na**), калиум (**K**), рубидиум (**Rb**), сезиум (**Cs**) уонна франсиум (**Fr**).
# Рентген сардаҥалара

В.К. Рентген үөрэнээччитэ А. фон Көликер бэйэтин илиитин түһэрбит хаартыската
**Рентген сардаҥалара** — электромагниит долгуннар электроннарын энергията. Электромагниит долгуннар шкалааларыгар ультрафиолет сардаҥалар уонна гамма-сардаҥалар ыккардыларыгар сытар, ол аата 10−2 - 103 Å (10−12 - 10−7 м уһуннаахтар).

## Историята

Бастаан рентген сардаҥаларын Вильгельм Конрад Рентген диэн ниэмэс чинчийээччитэ булбута. 1895 с. «Сардаҥа саҥа көрүҥүн туһунан» диэн ыстатыйатыгар суруйбута уонна **Х-сардаҥалара** диэн ааттаабыта. 1901 с. ити арыйыытын иһин Рентген маҥнайгы физикаҕа аналлаах Нобель бирииһин ылбыта.

## Быһаарыылар