Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Юникод

Юникод бэлиэлэрэ
**Юнико́д**, эбэтэр **Унико́д** (ааҥл. *Unicode*) — бэлиэлэри куодтуур стандарт, кини көмөтүнэн бары суруктаах-бичиктээх тыллар бэлиэлэрин суруйуохха сөп.

1991 сыллаахха «Юникод Консорциума» (ааҥл. *Unicode Consortium*, *Unicode Inc.*) диэн уопсастыбаннай тэрилтэ оҥорбут. Бу стандарты туһанан араас суруктар бэлиэлэрин куодтуохха сөп: Unicode дөкүмүөннэргэ кытай иероглифтара, математика бэлиэлэрэ, гириэк, латыын алпабыыттарын, кириллица буукубалара тэҥҥэ туттуллуохтарын сөп. Оччоҕо аналлаах куодтар сирэйдэрэ наадата суох буоллаллар.

## Ссылки

* Официальный сайт Консорциума Юникода(ааҥл.)
* Халыып:Dmoz (ааҥл.)
* Что такое Unicode?
* Версии 5.0.0 и 5.1.0 стандарта Юникод (ааҥл.)
* Связь Юникода и ISO/IEC 10646 (файл PDF)(ааҥл.)
* FAQ по UTF-8 и Unicode(ааҥл.)
* Кириллица в Юникоде (файлы PDF)](ааҥл.): , , ,
* DecodeUnicode — Unicode WIKI(ааҥл.), 50 000 изображений символов
* Включение поддержки дополнительных символов Юникода в Windows(ааҥл.)
* Таблица всех символов Юникода по 64 Архыыптаммыт 2010, Тохсунньу 24 күнүгэр. и по 100 символов на страницу Архыыптаммыт 2009, Балаҕан ыйын 26 күнүгэр.
# Аан дойду фонетическай алпабыыта

Официаллык табыл 2020 сылаахха
**Аан дойду фонетическай алпабыыта** (ааҥл. *International Phonetic Alphabet*, кыччатыллан *IPA*) диэн Латыын алпабыытынан суруллубут фонетикаҕа алпабыыт транскрипциялыыр системата. Саҥарыыны сөпкө суруйарга Аан дойдутааҕы Фонетика Ассоциацията 1888 сыллаахтан учууталлар, лексикографттар, атын тылы үөрэтэр дьон, лингвисттар, ырыаһыттар, актердар, саҥа тылы айар дьон уонна переводчиктар тутталлар.
# Кытай бичигэ

Кытай бичигэ
**Кытай бичигэ** (кыт. трад. 漢字, судургу 汉字, пиньинь *hànzì*, палл. *ханьцзы*) диэн Кытай уонна Дьоппуон тылларыгар туттуллар суруйар ньыма буолар. Кытай суругун бэлиэлэрэ дьоппуон суругар уонна кэриэй суругар туттуллаллар (кандзи уонна ханчча). 1945 сылга дылы кытай суруга вьетнам тылын суруйарга эмиэ туттуллар этэ (хан ты). Кытай суруга хаһан баар буолбута куруук уларыйа турар. Соторутааҕыта булуллубут чараппаахы куйаҕар суруллубут былыргы кытай иероглифтарын майгынныыр бэлиэлэр б. э. инн. VI тыһ. сыллааҕынан билиниллэллэр.

Кытай тылыгар **Ханцы** диэн ааттыыллар, онтон Дьоппуон тылыгар **Каньдьи** диэн ааттыыллар.

Кытай бичигэр уонунан тыыһынача суруллар иероглифтар бааллар, ол гынан баран чинчийилэр түмүктэринэн билиҥҥи олоххо түөрт тыыһынча иероглиф киэҥник туттуллар.
Билигин даҕаны Дьоппуон уонна Кэриэй тылларгыр Кытай бичигэ элбэхтик туттуллар. Ол курдук Дьоппуоҥҥа үөрэхтээх киһи төһө Кытай бичигин билэринэн быһаарыллар. Кэриэйэҕэ Кэриэй тылынан көнөтүк сатаан этиллибэт буоллаҕына Кытай бичигинэн быһаарыллыан сөп. 1446 сыл иннинэ Кэрийэ тумулугар Кытай бичигэ эрэ туттуллар этэ.

Кытай суругун иероглиф сурук эбэтэр идеография суруга дииллэр. Алпабыыттаах суруктан уратыта - бары бэлиэлэригэр ханнык эрэ суолта бэриллэр (фонема эрэ буолбатах), онон бэлилэрин ахсаана наһаа элбэх (уонунан тыһыынча).

Кытай суругар хас биирдии иероглиф биир сүһүөхтээх. Иероглифтар уопсай ахсааннара 80 тыһ. тахса, олортон улахан аҥара былыргы кытай литературатыгар эрэ тутуллар.
Билиҥҥи кэмҥэ кытай суруга икки көрүҥнээх - үгэс (Кытай Дьон Республиката) уонна судургу (Тайвань, Гонконг уо.д.а.).
Кытай иероглиф **логограмма** буолар, ол эбэтэр тыас оннугар тылы бэлиэтиир. Урукку Кытай иероглифтар **пиктографика** этэ - ол аата уруһуй этэ, билигин оннук пиктографика бичиккэ аҕыйах.

Кытай бичигэ Илин Азия культуратыгар улахан сабыдыалы оҥорбуттара. Кытай бичигин абстрактнай искусствонан ааҕыахха сөп, тоҕо диэн иероглифтар линиялартан уонна точкалартан тутуллаллар. Кытай бичигин кыраһыабайдык суруйар искусство каллиграфия диэн ааттанар.

## Суруйуута

Нуучча уонна английскай суруйууттар олус атын буолар, ол курдук ааҕыыта олус атын буолар. Ол курдук 房(дьиэ)=户+方. 房 диэн фигураттан сабыдыаллаах ааҕыллыылаах иероглиф буолар. 户 диэн суруллуутугар туттуллар уонна 方 ааҕыллыытыгар туттуллар. 户 диэн *аан* буолар, 房 диэн *аан аттыгар турар киһи* буолар. 方 ааҕыллыыта *фаҥ* бастакы тоҥҥа буолар, 房 ааҕыллыыта эмиэ *фаҥ* буолар, ол гынан баран иккис туонунан ааҕыллар.

## Быһаарыылар

## Сигэлэр

* Хайдах Кытай бичигэ сурулларый