Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# 1764

**1764** сыл.

## Туох буолбута

* Тохсунньу 29 — Саха сирин бойобуодатынан прапорщик Козьма Дуреев анаммыт. Кини бу солоҕо 1764 сыл ыам ыйын 27 күнүгэр дылы сулууспалаабыта.
* Кулун тутар 5 — Екатерина II ыраахтааҕы сыаркап сирдэрин ыраахтааҕы бас билиитигэр ыларын туһунан биллэрбит.

* Ыам ыйын 27 — Саха сирин бойобуодатынан ананан сулууспалаабыт прапорщик Козьма Дуреев уурайан Тобольскайга барбыт. 1764 сыл тохсунньу 29 күнүттэн Саха сирин салайбыта.

* Бэс ыйын 1 — коллежскай советник Мирон Черкашенинов Саха сирин бойобуодатынан ананаммыт, бу дуоһунаска 1766 сыл ыам ыйын 3 күнүгэр дылы сулууспалаабыта. Уурайан баран дьаһаах хамыыһыйатын начаалынньыгынан үлэлээбит. Сахаҕа кини аатынан өс номоҕо үөскээбит: "Мөрүөн хамыыһыйа саҕаттан", "туос биэдэмэскэ суруллубутунан". Сири сыһыарыы биэдэмэстэрин, кумааҕы суох буолан, Мөрүөн хамыыһыйата туоска суруйбута биллэр.

* Балаҕан ыйын 22 — Арассыыйа импиэрийэтигэр биэрэстэлээх баҕаналары туруорар буолбуттар.

* Алтынньы 19 — Сибиир күбүөрүнэтиттэн Иркутскай күбүөрүнэтэ туспа араарыллыбыт. Саха сирэ уезд быһыытынан саҥа тэриллибит күбүөрүнэ састаабыгар киирбит.

## Төрөөбүттэр

## Өлбүттэр
# Арҕаа Африка

Арҕаа Африка (субрегион)
     Магриб
**Арҕаа Африка** диэн Африка арҕаа региона. Холбоһуктаах Нациялар быhаарыыларынан, Арҕаа Африкаҕа 16 дойду баар, бүтүн иэннэрэ 5 млн км2 кэриэтэ:

|  |  |
| --- | --- |
| * Бенин
* Буркина Фасо
* Кот д'Ивуар
* Кабо Верде
* Гамбия
* Гана
* Гуинея
* Гуинея-Биссау
 | * Либерия
* Мали
* Мауритания
* Нигер
* Нигерия
* Сенегал
* Сьерра Леоне
* Того
 |
# Ииндийэ далайа

| **Сир далайдара** |
| --- |
| * Хотугу далай
* Атлантик далай
* Ииндийэ далайа
* Чуумпу далай
* Соҕуруу далай
 |

**Ииндийэ далайа** (нууч. *Индийский океан*) диэн улаханынан аан дойду үһүс далайа, Сир уу ньуурун 20% ылар. Хоту Азияны тулалыыр, арҕаа Африканы, илин Индокытайы, Сунда арыыларын уонна Аустралияны. Атлантик далайныын илин меридиан 20° уонна Чуумпу далайныын илин меридиан 147° кирбиилэhэр. Иэнэ 73,556,000 км² (Кыhыл байҕаллыын уонна Перс хомотунаан). Ииндийэ далайыгар 292,131,000 км³ уу баар. Ииндийэ далайыгар арыы дойдулар бааллар: Мадагаскар, Комордар, Сейшеллар, Мальдивтар, Мауритиус уонна Сри Ланка. Индонезия илин баар.

Ииндийэ далайа, Антарктика регионунуун.

## Ииндийэ далайын байҕаллара

* Андаман
* Аравия
* Арафур
* Бенгал хомото¹
* Кыһыл
* Лаккадив
* Персия хомото¹
* Тимор

¹Быһаарыы: гидрология уонна геохимия өртүнэн байҕал.
# Кэриэйэ Норуотун Демократическэй Өрөспүүбүлүкэтэ

Халыып:Государство
Кэриэй Демократ Дьон Өрөспүүбүлүкэтэ 1948 сыллаахха балаҕан ыйын 9 күнүгэр Кэриэй тумул арыытын соҕуруу чааһыгар үөскээбит Соҕуруу Кэриэйэ тэриллибитин кэннэ эппиэт курдук тэриллибит. Дойду бастакы салайааччытынан Ким Ир Сен (1912-1994) буолбута.

1950 сыллаахха икки Кэриэй дойду ыккардынан утарсыы үөскээн Кэриэй сэриитэ саҕаламмыта. 1950 сыллаахха бэс ыйын 25 күнүгэр Хотугу Кэриэйэ армията Соҕуруу Кэриэйэ сиригэр киирбитэ. Бу сэрии үс сыл устата буолбута. Соҕуруу Кэриэйэ өттүгэр Америка, Англия уонна да атын дойдулар сэриилэспиттэрэ, Хотугу Кэриэйэ өттүгэр Кытай армията сэриилэспитэ, Сэбиэскэй Сойуус сэриигэ кыттыбатаҕа да буоллар, Хотугу Кэриэйэҕэ улахан байыаннай көмө анаабыта. Бу сэриигэ икки өттүттэн 2,5 мөл. кэриэй өлбүтэ. 1953 сыллаахха быстах тупсуу баттанан сэрии
Хотугу Кэриэйэҕэ биир партиялаах социалистическэй режим бөҕөргөммүтэ. Сэрии кэннэ Ким Ир Сен Хотугу Кэриэйэҕэ диктатураны олохтообута. Бу бириэмэҕэ дойдуга Ким Ир Сен личноһын сүгүрүйүүтэ үөскүүр.
70-с сыллардаахха КДДӨ экономикатын сайдыыта тохтоон барбыта. Маҥнайгы сүрүн биричиинэлэртэн биирдэстэрэ 1974 сыллаах кризис кэннэ ниэп сыанатын үрдээһинэ буолар (Хотугу Кэриэйэ ниэбэ суох дойду), ону таһынан дойду байыаннай ороскуота эмиэ үрдүк этэ.
Дойду төрүттээчитэ Ким Ир Сен 1994 сыллаахха өлбүтүн кэннэ былаас кини уолугар, Ким Чен Ирга бэриллибитэ. 1996 сыллаахтан 1999 сыллаахха дылы Хотугу Кэриэйэҕэ улахан аччыктааһынтан 3 мөл. курдук киһи өлбүтэ.

## Нэһилиэнньэтэ

Кэриэйэ Демократ Дьон Өрөспүүбүлүкэтэ — биир норуоттаах дойду буолар: кэриэйдэр 99%тан тахса буолаллар. Аҕыйах кытай норуота баар (50 000 киһи кэриҥэ) уонна 1800 киһи кэриҥэ дьоппуон баар. Хотугу Кэриэйэҕэ киһи олоҕун уһуна - 68-69 сыл (ЦРУ сыаналааһынынан аан дойдуга 149-с миэстэ).

Кэриэй тылынан саҥараллар.

## Эбии маны көр

* КНДР бэлиэ күннэрэ

## Быһаарыылар