Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Эпос

## Эпос (литература көрүҥэ)

**Эпос** — түбэлтэлэри, быһыыны-майгыны эридьиэстээн, характеры арыйар, ойуулуур-көрдөрөр, тэнийбит сюжеттаах, үксүгэр сэһэргиир тылынан
суруллубут айымньылары ааттыыллар. Эпос ойуулуур түбэлтэлэрэ олоххо муҥутуурдук чугаһыыллар (олох курдуктар). Кини сүрүн формалара: роман, сэһэн, кэпсээн.

## Сүрүн формалара

* **Роман** — эпос бөдөҥ айымньыта, норуот олоҕун киэҥник хабан, дириҥник хорутан ымпыктаан-чымпыктаан ойуулуур, үгүс геройдардаах, элбэх сюжетнай линиялардаах. Холобур, саха литературатын бастакы романа - Эрилик Эристиин «Маарыкчаан ыччаттара». Роман хас да кинигэлээх буолуон сеп. Холобур, икки кинигэлээх Софрон Данилов «Киһи биирдэ олорор» романа — дилогия, Н.Якутскай үс кинигэлээх. «Төлкөтө» - трилогия. Роман норуот олоҕун ордук киэҥник хабан көрдөрөр, история тыҥааһыннаах кэмин ойуулуур буоллаҕына эпопея диэн ааттанар. Холобур, саха литературатыгар Амма Аччыгыйа «Сааскы кэм» романа – эпопея. Роман литература сиппитин- хоппутун көрдөрөр бэлиэтэ буолар Саха литературата «кэпсээнтэн-сэһэҥҥэ-ромаҥҥа» диэн сайдыыны 20-40-с эрэ сыллар истэринэн ситиспитэ, ону «түргэтээн» сайдыы (ускорение) диэн ааттыыллар.
* **Сэһэн** – эпос роман уонна кэпсээн икки ардыларынан турар орто кээмэйдээх формата. Сэһэн сүнньүнэн биир киһи дьылҕатын ойуулуур, Холобур, Эрилик Эристиин «Кэриэс туолуута», Г.Колесов «Кэскил» уо.д.а. Саха литературатыгар саамай сайдыбыт жанр.
* **Кэпсээн** – киһи олоҕуттан биир эмит түгэни, түбэлтэни ойуулуур эпос кыра формата. Холобур. Н. Неустроев «Ыйдаҥа» кэпсээнигэр Ылдьаана олоҕуттан биир киэһэ — кини мунньахха сылдьыыта ойууланар. Ол эрээри кэпсээн сата таас курдук күүстээх, дириҥ ис хоһоонноох. Бу түбэлтэнэн суруйааччы саҥа олоххо саха дьахтарын өйө-санаата уларыйан эрэрин көрдөрөр, онон автор балаҕан иһинээҕи олоҕунан бүтүн аан дойду таһымыгар тахсар дьахтар босхолонуутун проблематын хабар. Дьикти, уһулуччулаах түгэни кэпсиир, соһуччу түмүктэнэр, кэпсээҥҥэ чугас эпос кыра форматын новелла диэн ааттыыллар. Холобур, Н.Габышев «Тыалы утары», Софрон Данилов «Стадиоҥҥа» уо.д.а?

## Өссө маны көр

* Лирика
* Драма

## Литература

1. Окорокова В.Б. Литература теорията. Дьокуускай, 2004.
# Осло

|  |
| --- |
| **Осло kommune** |
| —  **Municipality**  — |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  **Coat of arms** | Official logo of Осло kommune **Норвегия within Norway** |

 |
| Осло within НорвегияОсло within НорвегияОсло within Норвегия |
| Координаталара: 59°56′58″ х. ш. 10°45′23″ и. д. |
| Country
  | Norway |
| County
 | Норвегия |
| District
 | Østlandet
 |
| Municipality ID
  | NO-0301
 |
| Administrative centre | Oslo |
| **Cалалтата** |
|  - Mayor (2007)
  | Fabian Stang (H)  |
| **Иэнэ** (Nr. 224 in Norway) |
|  - Total
  | 454 km² (175,3 sq mi) |
|  - Сир | 426 km² (164,5 sq mi) |
| **Олохтоохторо** (2008) |
|  - Total | 573 388 |
|  - Чиҥэ | 1345/km² (3483,5/sq mi) |
|  - Change (10 years) | 9,2 % |
|  - Rank in Norway | 1 |
| Кэм курдааһына | CET (UTC+1)
  |
|  - Сайын (Сайыҥҥы кэм) | CEST (UTC+2) |
| Official language form | Bokmål |
| Demonym | Oslokvinne (f) /Oslomann (m) (also Osloenser)  |
| Data from Statistics Norway |
| **Сайт:** www.oslo.kommune.no |

**Осло** (норв. Oslo , [↓ʊʂˈlʊ]) 1624 с. 1877 с. дылы Христиания (норв. Christiania), 1877 с. 1924 с. дылы Kристиания (норв. Kristiania) диэн Норвегия киин уонна ордук улахан куората.

## Быһаарыылар
# Эрмээннэр

| Эрмээннэр (Հայեր *Hayer*) |
| --- |
| Бүтүн ахсааннара |
| **8 мөл** |
| Олорор сирдэрэ |
|

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| Эрмээн Сирэ | 3,200,000 |  |
| Иран | 500,000 |  |
| Арассыыйа | 2,000,000 |  |
| АХШ | 1,000,000 |  |
| Франция | 400,000 |  |
| Грузия | 248,000 |  |
| Сирия | 170,000 |  |
| Либан | 150,000 |  |
| Аргентина | 130,000 |  |
| Украина | 100,000 |  |
| Польша | 92,000 |  |
| Түркийэ | 45,000 |  |
| Канада | 45,000 |  |
| Бразилия | 22,000 |  |
| Чехия | 10,000 |  |
| Саха сирэ | 2,764 |  |

 |
| Тыллара |
|
Эрмээн тыла |
| Итэҕэллэрэ |
|
Христианизм |

**Эрмээннэр** (эрм. Հայեր *hayer* [hɑˈjɛɾ]) диэн Хапхаастан төрүттээх омук. Эрмээннэр Эрмээн Сиригэр олороллор (3 мөлүйүөн), ону таhынан 200 араас атын омук дойдуларыгар олохсуйан олороллор.

## Эрмээннэр Саха сиригэр

| Суруйуу ыытыллыбыт сылларга Саха сиригэр эрмээннэр ахсааннара |
| --- |
| 1926 | 1939 | 1959 | 1970 | 1979 | 1989 | 2002 |
|  |  | 295 | 388 | 707 | 1 138 | 2 764 |
# Starlink

Starlink
**Starlink** диэн бүтүн Сир үрдүнэн интернеты тарҕатар аргыс бөлөҕө. Оператора SpaceX диэн Америка аэрокосмос компанията. SpaceX 2019 сылтан ыла Starlink аргыстарын Сир орбитатыгар таһаартыыр. 2023 сыл ыам ыйын туругунан Starlink орбитаҕа 4000 тахса кыракый аргыстаах. Аргыс ахсаана 12000 тиийиэхтээх диэн былааннанар. Салалтата Уашиҥтон штат Редмонд хототугар баар.

## Бобуулаах дойдулар

Бу дойдуларга Starlink интернетыгар холбонуу бобуллар:

* Арассыыйа
* Афганистан
* Беларусь
* Венесуэла
* Иран
* Куба
* Кытай
* Хоту Кэриэйэ
* Сирия

## Сигэлэр

* www.starlink.com
# Охчут A*

**Охчут А\ (сурулларынан "А\*") - Охчут сулустар бөлөхтөрүгэр баар хара дьөлөҕөс, күүстээх радио уонна Рентген диапозоҥҥа тыгар. Куйаарга биир бөдөҥ дьөлөҕөс буолар, күүстээх гравитациалаах. Кини биһи галактикабытын хамсатар.
# Оксид

**Оксид** диэн абалыгы кытта химия ууһуктарын холбоhуулара. Оксиды эбэтэр *аhыылар* диэн ааттыыллар.

Эттик абалыкка умайар, абалык «умайарга эбиискэлэhэр» диэн этэбит. Ол гынан баран умайыы диэн туhааннаах эттик абалыгы кытта холбоhорун саҕана, абалык соччо ол эттиги кытта холбоhорун аата буолар. Кинилэр хардары-таары холбоhоллор. Холобура, абалык уулукка умайара син эмиэ уулук абалыкка умайарын курдук буолар. Оксид маннык үөскүөн сөп: Ca + O²=CaO (кальций оксида) C + O²= CO² (харыалык диоксида) Mg + O²= MgO (магний оксида). Оксид ууну кытта холбоhон олохтууллары үөскэтиэн сөп: CaO + H²O=Ca(OH)² (кальций гидроксида); аһыылыгы кытта ууну үөскэтэр : CaO + H²SO4= CaSO4 + H²O.

## Өссө маны көр

* Олохтуур оксид
# Инфра-кыһыл сардаҥа

Инфра-кыһыл киһи хаартыската
**Инфра-кыһыл сардаҥа** ( **ИК** ) диэн электромагнитнай радиация көрүҥэ (уоттаах долгун). Долгун киһи көрөр сырдыгыттан уһун уонна микродолгуннартан кылгас. *Инфра-* *кыһыл диэн тыл кыһылтан аллараа* диэн суолталаах. Латыын тылыттан *infra* ( *аллараа* суолталаах) уонна кыһыл диэн тылтан тахсар. (Инфра-кыһыл сырдык кыһыл сырдыктан *намыһах* частоталаах.) Кыһыл сырдык киһи хараҕа көрөр саамай уһун долгуннаах. Инфра-кыһыл долгуннары харах көрбөт.

Инфракыһыл сардаҥа долгуннара 800 нанометр уонна 1.4 микрометр икки ардыгар бааллар. Күнтэн кэлэр инфракыһыл сардаҥата үксүн чугас инфра-кыһыл буолар. 8 уонна 15 мкм икки ардыгар баар долгуннарыгар сылаас радиация көмөтүнэн сылаас ойуулааһын оҥоһуллар **.**

Дьон инфракыһыл сардаҥатын сылаас курдук билэр.

Үксүн ыраахтан хонтуруоллуур тэриллэр хонтуруоллуур сигналлары ыытыыга инфра-кыһыл сардаҥатын тутталлар. Зенитнай сэриигэ аналлаах үгүс ракеталар сыалларын инфра-кыһыл сардаҥаны туттан булаллар.

## Сибээс

Bluetooth айыллыан иннинэ, сорох көмпүүтэрдэр уонна сиэп төлөпүөннэр атын тэриллэргэ билэлэри ыытыыга инфракыһыл сардаҥа технологияны туһаналлара. Блютуз 2000-с сыллар саҥаларыгар инфра-кыһыл оннугар киирбитэ. Инфра-кыһыл икки тэрил бэйэ-бэйэлэрин кытта "көрүү линиятыгар" турар наадаларынан хааччахтанара.