Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Даан тыла

**Даан тыла** (*dansk*, *dansk sprog*) — Дания олохтоохторун тыла, скандинавия тылларыттан биирдэсэтэрэ. Данияга уонна хотугу Германияга тарҕаммыт. Бүттүүн 5,7 миллион киһи саҥарар.
# Нидерлаан тыла

| Нидерлаан Nederlands  |
| --- |
| Саҥарыы: | [ˈneː.dəɾ.ˌlɑnts] |
| Дойдулар: | —  |
| Регион: | — |
| Total speakers: | 24 мөл (2005) |
| Тыл системата: | Индо-Эуропа  Германскай тыллар   Арҕаа Германскай тыллар    **Нидерлаан**  |
| Суруга: | Латинница  |
| Ил суолталаах |
| Ил статустаах: |  Netherlands
 Belgium
 Suriname
 Aruba
Халыып:Country data Curaçao
Халыып:Country data Sint Maarten |
| Салайыллар: | Nederlandse Taalunie (Dutch Language Union) |
| Language codes |
| ISO 639-1: | nl |
| ISO 639-2: | dut (B)Халыып:Infobox Language/terminological |
| ISO 639-3: | nld |
| Glottolog: | dutc1256  |
|
Халыып:Infobox Language/IPA |

**Нидерлаан тыла** (*de Nederlandse taal, het Nederlands* нидерлааныы хайдах саҥарыллара , Нидерла́ндский язы́к) — нидерлааннар уонна фламандецтар тыллара, герман тылларыгар (арҕаа герман тылларын подгруппата) киирэр.

Нидерлаан тылын сороҕор **голландскай** эбэтэр **фламандскай** дииллэр. Дьиҥэр ити нидерлаан тылын диалегын бөлөхтөрүн ааттара. Голландия диэн Нидерлаанда уобалаһа, Фландрия — Бельгия уобалаһа.

Суруга-бичигэ латыын алпаабытыгар олоҕурар.

## Быһаарыылар
# Меридиан

**Меридиан** (лат. meridies — 'күн оройо'; 'medius + dies') - географияҕа уонна астрономияҕа туттуллар тиэрмин.

## География меридиана

Меридианнар араҕас өҥүнэн көрдөрүллүбүттэр. Экватор — күөх. Параллеллэр быстах дьураанан.
**Меридиан** географияҕа — Сир полюһуттан полюһугар дылы ыытыллыбыт көнө дьураа. Туох баар меридианнар усталара 20 003,93 км. Биир меридиан точкалара барыта биир усталааһыҥҥа, ол гынан баран араас кэтирээһиҥҥэ сыталлар. Аан дойдуга саҕалыыр меридиан Гринвич, Гринвич (Темза уҥа өттүгэр баар Лондон сорҕото) нөҥүө ааһар. От Гринвичского меридиана ведётся счёт долгот.

Билэ:Meridian.png
## Астрономия меридиана

**Меридиан** — астрономияҕа халлаан сфератын полюстарын холбуур көнө сурааһын.
# Күн систиэмэтэ

Күн систематын планеталара уонна сорох кыра планеталара.
күн систематын дьиҥнээх өҥүнэн ойуута.
**Күн систиэмэтигэр** — Күн уонна кини тардыытынан ситимнэнэр халлаан эттиктэрэ киирэллэр.

Ол эттиктэр истэригэр аҕыс планета, кинилэр биллэр 166 аргыстара, биэс кыра планета уонна миллиардынан кыра эттиктэр (астероидтар, Койпер курун эттиктэрэ, кометалар, метеороидтар уонна халлаан быыла) киирэллэр.

Күн систиэмэтин аҕыс планетата:

1. Меркурий
2. Чолбон
3. Сир
4. Марс (Хатааһын Чолбоно)
5. Юпитер
6. Сатурн
7. Уран
8. Нептун

Урут өссө Плутону уонна сороҕор Прозерпинаны бу тиһиккэ киллэрэллэр эбит.

## Быһаарыылар
# Тимир суол транспорта

Аан дойдутааҕы тимир суол ситимин хаартата (2022 сыл)
**Тимир суол транспорта** диэн тимир суол ситимнэринэн айаннааччылары уонна таһаҕаһы таһар транспорт көрүҥэ. Тимир суол транспорта иллэрдээҕи эргиэн уонна экономика үүнүүтүн биир тутаах сороҕо буолар.

| Араас дойдулар тимир суолларын ситимнэрин устата |
| --- |
| № | Дойду | Тимир суолларын устата (км) |
| × | аан дойду | 1 122 650 |
| 1 | АХШ | 194 731 |
| 2 | Арассыыйа | 87 157 |
| 3 | Кытай | 71 600 |
| 4 | Индия | 63 518 |
| 5 | Канада | 49 422 |
| 6 | Германия | 45 514 |
| 7 | Аустралия | 41 588 |
| 8 | Аргентина | 34 463 |
| 9 | Франция | 32 682 |
| 10 | Бразилия | 31 543 |
| 11 | Польша | 23 420 |
| 12 | Дьоппуон | 23 168 |
| 13 | Украина | 22 473 |
| 14 | Соҕуруу Африка | 22 298 |
| 15 | Мексика | 19 510 |
| 16 | Италия | 19 493 |
| 17 | Холбоһуктаах Хоруоллук | 16 893 |
| 18 | Испания | 14 189 |
| 19 | Казахстан | 13 601 |
| 20 | Швеция | 11 481 |
| 21 | Румыния | 11 385 |
# Мэндэҥэ

**Меркурий (Мэндэҥэ)**  | MercuryMESSENGER false color image of Mercury |
| Designations
 |
| Adjective | Mercurian, Mercurial |
| Эргийэр иитэ |
| Epoch J2000 |
| Aphelion | 69 816 900 km 0.466 697 AU |
| Perihelion | 46 001 200 km 0.307 499 AU |
| Semi-major axis | 57 909 100 km 0.387 098 AU |
| Eccentricity | 0.205 630 |
| Orbital period | 87.969 1 d (0.240 846 a) |
| Synodic period | 115.88 d |
| Average orbital speed | 47.87 km/s |
| Mean anomaly | 174.796° |
| Inclination | 7.005° 3.38° to Sun’s equator |
| Longitude of ascending node | 48.331° |
| Argument of perihelion | 29.124° |
| Satellites | None |
| Физика кээмэйдэрэ
 |
| Mean radius | 2439.7 ± 1.0 km 0.3829 Earths |
| Flattening | < 0.0006 |
| Surface area | 7.48Халыып:E km² 0.108 Earths |
| Volume | 6.083Халыып:E km³ 0.054 Earths |
| Mass | 3.3022Халыып:E kg 0.055 Earths |
| Mean density | 5.427 g/cm³ |
| Equatorial surface gravity | 3.7 m/s² 0.38 g |
| Escape velocity | 4.25 km/s |
| Sidereal rotation period | 58.646 day 1407.5 h |
| Equatorial rotation velocity | 10.892 km/h |
| Axial tilt | 2.11′ ± 0.1′ |
| North pole right ascension | 18 h 44 min 2 s 281.01° |
| North pole declination | 61.45° |
| Albedo | 0.119 (bond)
0.106 (geom.) |
| Surface temp.    0°N, 0°W    85°N, 0°W |

| min | mean | max |
| --- | --- | --- |
| 100 K | 340 K | 700 K |
| 80 K | 200 K | 380 K |

 |
| Apparent magnitude | up to −1.9 |
| Angular diameter | 4.5" – 13" |
| Атмосферата
 |
| Surface pressure | trace |
| Composition | 42% Molecular oxygen 29.0% sodium 22.0% hydrogen 6.0% helium 0.5% potassium Trace amounts of argon, nitrogen, carbon dioxide, water vapor, xenon, krypton, & neon |

**Меркурий** эбэтэр **Мэндэҥэ** диэн Күн систематын ордук кыра уонна Күнтэн чугас планетата. Күн тула 88 күн устата эргийэр.

## Быһаарыылар
# Дьэллэҥэ

**Дьэллэҥэ**  | Чолбон дьиҥ өҥө |
| Designations
 |
| Adjective | Venusian or (rarely) Cytherean, Venerean |
| Эргийэр иитэ |
| Epoch J2000 |
| Aphelion | 108 942 109 km 0.728 231 28 AU |
| Perihelion | 107 476 259 km 0.718 432 70 AU |
| Semi-major axis | 108 208 930 km 0.723 332 AU |
| Eccentricity | 0.006 8 |
| Orbital period | 224.700 69 day 0.615 197 0 yr |
| Synodic period | 583.92 days |
| Average orbital speed | 35.02 km/s |
| Inclination | 3.394 71° 3.86° to Sun's equator |
| Longitude of ascending node | 76.670 69° |
| Argument of perihelion | 54.852 29° |
| Satellites | None |
| Физика кээмэйдэрэ
 |
| Mean radius | 6 051.8 ± 1.0 km 0.949 9 Earths |
| Flattening | < 0.000 2 |
| Surface area | 4.60Халыып:E km² 0.902 Earths |
| Volume | 9.38Халыып:E km³ 0.857 Earths |
| Mass | 4.868 5Халыып:E kg 0.815 Earths |
| Mean density | 5.204 g/cm³ |
| Equatorial surface gravity | 8.87 m/s2 0.904 *g* |
| Escape velocity | 10.46 km/s |
| Sidereal rotation period | 243.018 5 day |
| Equatorial rotation velocity | 6.52 km/h |
| Axial tilt | 177.3° |
| North pole right ascension | 18 h 11 min 2 s 272.76° |
| North pole declination | 67.16° |
| Albedo | 0.65 |
| Surface temp.    Kelvin    Celsius |

| min | mean | max |
| --- | --- | --- |
|  | 735 K |  |
|  | 461.85 °C |  |

 |
| Apparent magnitude | up to -4.6 |
| Angular diameter | 9.7" — 66.0" |
| Атмосферата
 |
| Surface pressure | 9.3 MPa |
| Composition | ~96.5% Carbon dioxide ~3.5% Nitrogen 0.015% Sulfur dioxide 0.007% Argon 0.002% Water vapor 0.001 7% Carbon monoxide 0.001 2% Helium 0.000 7% Neon trace Carbonyl sulfide trace Hydrogen chloride trace Hydrogen fluoride |

**Дьэллэҥэ** (**Дьэллэҥэ чолбон**, нууч. *Венера*) диэн Күнтэн иккис планета. Эргийэр иитэ 224.7 күн. Түүҥҥү халлааҥҥа сандааран көстөр. Чолбон Cирдиҥи чолбоннор ахсааннарыгар киирэр.

Венера сир группатыгар киирэр планета буолар, тоҕо диэтэххэ кини кытаанах таас ньуурдаах, ис күн систиэмэтин атын планета курдук. Астрономнарга тыһыынчанан сыл Венераны билэллэр. Былыргы римляннар "таптал уонна кэрэ таҥара" диэн ааттаммыттара.

Венера-ыйтан ураты, түүҥҥү халлааҥҥа саамай чаҕылхай буолар. Кинини сороҕор сарсыардааҥы сулус эбэтэр киэһээҥи сулус диэн ааттыыллар, күн тахсыан аҕай иннинэ илэ хараҕынан көрөргө чэпчэкитик көстөр. Атын кэмҥэ күн киириитин кэнниттэн тута көрүөххэ сөп. Венера сиргэ планетаттан ордук чугас.

Венераҕа ардыгар планетаны-сир эдьиийин ааттыыллар, тоҕо диэтэххэ кинилэр кээмэйдэринэн уонна гравитацияларынан олус майгыннаһаллар. Атын планеталар олус араас. Венера салгына диоксид углеродаттан турар халлааныгар сернай кислоталаах былыттардаах.

Халыҥ атмосфераттан сылтаан ньууру көрөр уустук. Сүүрбэ биирис үйэҕэ диэри үгүс дьон онно олох буолуон сөп дии санаабыттар. Венера ньуурунгар сиртэн халлаан баттааһына 92 төгүл күүстээх. Венераҕа спутниктара суох. Венера атын былааннарынан бэйэтин тула эргийиитэ атын өрүтүгэр эргийэр.

Кинини сороҕор "сир өһүөннээх игирэ аҥаара"диэн ааттыыллар.

## Быһаарыылар
# Юпитер

**Юпитер (Сэндэли)**  | This image was enhanced by the U.S. Geological Survey to bring out detail. It is based on a 1979 image from the Voyager 1 spacecraft. |
| Designations
 |
| Adjective | Jovian |
| Эргийэр иитэ |
| Epoch J2000 |
| Aphelion | 816 520 800 km (Халыып:Convert/LonAonSoff) |
| Perihelion | 740 573 600 km (Халыып:Rnd/c4dec1 AU) |
| Semi-major axis | 778 547 200 km (Халыып:Rnd/c4dec1 AU) |
| Eccentricity | 0.048775 |
| Orbital period | 4331.572 days 11.85920 yr |
| Synodic period | 398.88 days |
| Average orbital speed | 13.07 km/s |
| Mean anomaly | 18.818° |
| Inclination | 1.305° 6.09° to Sun's equator |
| Longitude of ascending node | 100.492° |
| Argument of perihelion | 275.066° |
| Satellites | 63 |
| Физика кээмэйдэрэ
 |
| Equatorial radius | 71,492 ± 4 km 11.209 Earths |
| Polar radius | 66,854 ± 10 km 10.517 Earths |
| Flattening | 0.06487 ± 0.00015 |
| Surface area | 6.21796×1010 km² 121.9 Earths |
| Volume | 1.43128×1015 km³ 1321.3 Earths |
| Mass | 1.8986×1027 kg 317.8 Earths |
| Mean density | 1.326 g/cm³ |
| Equatorial surface gravity | 24.79 m/s² 2.528 g |
| Escape velocity | 59.5 km/s |
| Sidereal rotation period | 9.925 h |
| Equatorial rotation velocity | 12.6 km/s 45,300 km/h |
| Axial tilt | 3.13° |
| North pole right ascension | 268.057° 17 h 52 min 14 s |
| North pole declination | 64.496° |
| Albedo | 0.343 (bond)
0.52 (geom.) |
| Surface temp.    1 bar level    0.1 bar |

| min | mean | max |
| --- | --- | --- |
|  | 165 K |  |
|  | 112 K |  |

 |
| Apparent magnitude | -1.6 to -2.94 |
| Angular diameter | 29.8" — 50.1" |
| Атмосферата
 |
| Surface pressure | 20–200 kPa (cloud layer) |
| Scale height | 27 km |
| Composition |

|  |  |
| --- | --- |
|
89.8±2.0% | Hydrogen (H2)
 |
|
10.2±2.0% | Helium
 |
|
~0.3% | Methane
 |
|
~0.026% | Ammonia
 |
|
~0.003% | Hydrogen deuteride (HD)
 |
|
0.0006% | Ethane
 |
|
0.0004% | water
 |
| **Ices**: |  |
|  | Ammonia
 |
|  | water
 |
|  | ammonium hydrosulfide(NH4SH)
 |

 |

**Юпитер** эбэтэр **Сэндэли** диэн Күнтэн бэhис уонна Күн систематын ордук улахан планетата. Гаас планеталар ахсааннарыгар киирэр.

Былыргыттан дьон планетаны биллэр. Планета ахтыылара античнай митологияларга баар буолаллар. Юпитер 79 аргыстаах, ордук бөдөҥ аргыстар — Ио, Европа, Ганимед уонна Каллисто.

## Быһаарыылар
# Ньютон (биирдик)

**Ньютон** (бэлиэтэ **N**) диэн күүс кээмэйин биирдигэ. Формулата 1 kg⋅m/s2, ол эбэтэр 1 килограмм маассалаах эттиги сөкүүндэҕэ 1 метрга түргэтэтэр күүс. Биирдик Исаак Ньютон аатынан ааттаммыта.
# Геология

**Геология** (был.-гириэк. γῆ — «Сир» уонна λόγος — «үөрэх» диэн тыллартан) — Сир туругун, тутулун уонна сайдыытын үөрэтэр үөрэх.

## Геология салаалара

Геология сайдан истэҕин аайы тус-туспа хайысхалара дириҥээн бэйэлэрэ туспа билим салаалара буолбуттара.

Манна геология салаалара көстөллөр:

* **Хостонор баайдар геологиялара** хостонор баайдар көрүҥнэрин, кинилэри көрдөөһүн ньымаларын үөрэтэр салаа.

* **Гидрогеология** — сир аннынааҕы ууну үөрэтэр салаа.

* **Инженернай геология** — сир уонна араас тутуулар бэйэ-бэйэлэригэр сыһыаннарын үөрэтэр үөрэх.

* **Геохимия** — Сир химическэй тутулун үөрэтэр салаа.

* **Геофизика** — Сир физическэй туругун үөрэтэр, араас чинчийэр ньымалардаах: гравиразведка, сейсморазведка, магниторазведка, электроразведка уо.д.а.

* Күн систиэмэтин геология маннык салаалара үөрэтэллэр: **космохимия, космология, космическая геология уонна планетология**.

* **Минералогия** — минерааллары, хайдах үөскээбиттэрин, класификацияларын үөрэтэр геология салаата. Атмосфера, биосфера уонна гидросфера дьайыытынан үөскээбит боруодалары литология үөрэтэр. Ирбэт тоҥу **геокриология** үөрэтэр.

* **Петрография** — маагматтан үөскээбит боруодалары ойуулуур салаа.

* **Петрология** — маагматтан тахсар буоруодалар хайдах үөскүүллэрин үөрэтэр салаа.

* **Геобаротермометрия** — минерааллар уонна хайа боруодалара үөскээбит батааһынын уонна температууратын үөрэтэр салаа.

* **Структурнай геология** — Сир хаҕын хамсааһынын үөрэтэр салаа.

* **Микроструктурнай геология** — минерааллар уонна агрегааттар туораахтарын таһымыгар уларыйыылары үөрэтэр салаа.

* **Геодинамика** — Сир эволюциятын үөрэтэр салаа. Сир киинигэр, маантиятыгар уонна хаҕыгар барар процестары үөрэтэр.

* **Тектоника** — Сир хаҕын хамсааһынын үөрэтэр.

* **Историческай геология** — Сир историятын үөрэтэр.

* **Палеонтология** былыр олоро сылдьыбыт харамайдары үөрэтэр.

* **Стратиграфия** — хайа боруодаларын саастарын үөрэтэр билим салаата.
# Эуразия

**Эуразия** — сир саарын улахан материга. Иэнэ - 54,759 мөл км². Ити Африканы уонна Хотугу Американы холбуу ылбыкка тэҥнэһэр, кураанах сир бүтүннүүтүн 1/3 ылар. Аан дойду нэһилиэнньэтин 70% тахса киһи олорор, нэһилиэнньэтин ахсаана 5 млрд тахса.
Евразияҕа сир саарын саамай үрдүк хайата Джомолунгма (Эверест), саамай улахан күөл Каспий байҕала, саамай дириҥ күөл - Байкаал, саамай улахан иэннээх Тибет хайата, саамай улахан Арабия тумул арыыта, саамай улахан географиктааҕы уобалас - Сибиир, кураанах сир саамай намыһах туочуката - Өлбүт муора намтала. Евразияҕа сир саарын саамай тымныы полюһа - Өймөкөөн бааллар.

### Дойдулара

Эуразияҕа, арыыга турар дойдулары кытта аахтахха 94 дойду баар:

* *Абхазия*
* Азербайдьан
* Албания
* Андорра
* Арассыыйа
* Аустрия
* Афганистаан Афганистаан
* Баҥладеш
* Баhрейн
* Беларусь
* Бельгия
* Биэнгирийэ
* Болгария
* Босния уонна Херцеговина
* Бруней
* Бутан
* Бэтикээн
* Биэтинээм
* Куруусуйа
* Кириээссийэ
* Дааныйа
* Дьоппуон
* Илин Тимор
* Ииндьийэ
* Ынданыазыйа(улахан аҥаара)
* Ыардааныйа
* Ирак
* Иран
* Ирландия
* Исландия
* Испания
* Исраил
* Италия
* Йиэмэн
* Казахстан
* Камбодьа
* Катар
* Кипр
* *Косово*
* Кувейт
* Кыргызстан
* Кытай
* *Кытай Республиката*
* Лаос
* Латвия
* Либан
* Литва
* Лихтенштейн
* Люксембург
* Малайзия
* Мальдивтар
* Мальта
* Молдавия
* Монако
* Монголия
* Мьянмар
* Непал
* Нидерланд
* Норвегия
* Оман
* Өҕүпэт (сороҕо)
* Пакистан
* *Палестина*
* Пилипиин
* Польша
* Португалия
* Румыния
* Сан Марино
* Сауд Арабията
* Сербия
* Сибиэссийэ
* Сингапур
* Сирия
* Словакия
* Словения
* Соҕуруу Кэриэйэ
* *Соҕуруу Осетия*
* Сри Ланка
* Тадьикистан
* Тайлаан
* Түркийэ
* Түркменистан
* Узбекистан
* Украина
* Улуу Британия
* Финляндия
* Франция
* Хара Хайа
* Холбоhуктаах Араб Эмираттара
* Хорватия
* Хоту Кэриэйэ
* Хотугу Македония Өрөспүүбүлүкэтэ
* Чиэхийэ
* Швейцария
* Эрмээн Сирэ
* Эстония

## Быһаарыылар
# LG Electronics

**LG Electronics** — Соҕуруу Корея улахан электроника, чиптары, программалары, ырыа истэр тэриллэри, аудиосистемалары, телевизордары уонна видеосистемалары, мобильнай телефоннары уонна смартфоннары оҥорон таһаарар тэрилтэтэ, Аан Дойдуга биир бастыҥ буолар.

Аатырбыт Fortuna 500 компонеҥҥа холбонор, Mitsui Group тэрилтэ бизнес эйгэтигэр холбонор, ол эрэн бэйэтэ LG Group бизнес процестарга үлэлиир.

2021 сыл түмүгүнэн планетаҕа саамай бөдөҥ электроника уонна смартфон оҥорооччу.

Бэйэтэ LG Group уонна Mitsui Group бизнес империаларга бас бэринэр эрээри, Самсон Электроникс бэйэтэ империя курдук. Кини бизнес эйгэтэ 190 омук сиригэр бары сфераны ылар.
# Илин Тимор

| Илин Тимор Демократ Өрөспүүбүлүкэтэ*Repúblika Demokrátika Timór Lorosa'e* *República Democrática de Timor-Leste* |
| --- |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |
|  |  |

 |
| **Ыҥырыыта:"Unidade, Acção, Progresso"* |
| **Өрөгөй ырыата:Pátria* |
| Location of East Timor  |
| **Киин куората** (уонна саамай улахан куорат)
 | Дили
 |
| Ил тыла | Тетум уонна португал тыла1 |
| Олохтоохтор ааттара | East Timorese
  |
| Дьаhалтата | Өрөспүүбүлүкэ |
|  -  | Президент | Жозе Рамуш-Орта |
|  -  | Премьер миниистир | Taur Matan Ruak |
| Тутулуга суох буолуу | Португалияттан  |
|  -  | Ылыныы | Сэтинньи 28, 1975  |
|  -  | Бигэргэтии | Ыам ыйын 20, 2002  |
| Иэнэ |
|  -  | Бүтүн |  14,874 km² (159th) 5,743 sq mi  |
|  -  | Уу (%) | negligible |
| Олохтоохторо |
|  -  | July 2005 estimate | 1,115,000 (155th) |
|  -  | Олохтоох чиҥэ | 64/km² (132nd) 166/sq mi |
| **БИО** (АКП) | 2007 estimate |
|  -  | Total | $2.608 billion  |
|  -  | Per capita | $2,505  |
| **БИО** (номинал) | 2007 estimate |
|  -  | Total | $459 million  |
|  -  | Per capita | $440  |
| **КСИ** (2007) | 0.514 (medium) (150th) |
| Валюта | АХШ доллара³ (`USD`)  |
| Кэм зоната | (UTC+9) |
| Ил домен | .tl |
| Телефон кода | +670
 |

**Илин Тимор** диэн Соҕуруулуу-илин Азия дойдута.

## Илин Тимор бэлиэ күннэрэ

* Ыам ыйын 20 — Тутулуга суох буолуу күнэ (Индонезияттан, 2002)
* Атырдьах ыйын 30 — Норуоту кытта сүбэлэһии күнэ. 1999 сыллааҕы референдуму бэлиэтииллэр
* Сэтинньи 3 — Ийэ күнэ
* Сэтинньи 12 — Ыччат күнэ
* Сэтинньи 28 — Тутулуга суох буолуу күнэ (1975)

* Ахсынньы 7 — Дойду дьоруойдарын күнэ
# Шаньдун

**Шаньдун** (山东, Shāndōng) — Кытай норуодунай өрөспүүбүлүкэтин провинцията.

|  |
| --- |
| {{{Статуһа}}} |
| Шаньдун |
| {{{Омук аата}}} |
| [[Билэ:{{{Былаах}}}|170px|border]] {{{Аата}}} былааҕа |
| [[Билэ:{{{Гиэрбэ}}}|100px|border]] {{{Аата}}} гиэрбэтэ |
| [[Билэ:{{{Хаарта}}}|250px|border]] |
| Дойдута | {{{Дойдута}}} |
| Киин куората | {{{Киин куората}}} |
| Улахан куораттар | {{{Улахан куораттар}}} |
| {{{Баһылык1}}} | {{{Баһылык аата1}}} |
| {{{Баһылык2}}} | {{{Баһылык аата2}}} |
| {{{Баһылык3}}} | {{{Баһылык аата3}}} |
| {{{Баһылык4}}} | {{{Баһылык аата4}}} |
| Устуоруйа уонна киэгирээпийэ |
| Төрүттэмит | {{{Төрүттэммит күнэ}}} |
| Иэнэ | {{{Иэн}}} |
| Кэм зоната | [[UTC{{{Кэм зоната}}}]] |
| Олохтоохторо |
| Олохтоохтор | {{{Олохтоохтор ахсааннара}}} |
| Омуктар | {{{Омуктар}}} |
| Тыллар | {{{Тыллар}}} |
| Идентификатордар |
| ISO 3166-2 куода | {{{ISO 3166-2}}} |
| Домен | [[{{{Домен}}}]] |
# 305

**305 сыл**.

## Туох буолбута

* Ыам ыйын 1 — Диоклетиан уонна Максимиан сааһыраннар бэйэлэрин баҕа өттүлэринэн Рим импиэрийэтин ыраахтааҕылара буолан бүппүттэр. Диоклетиан бэйэтэ Илиҥҥи импиэрийэни салайара, Максимиан диэн байыаннай киһини (атаһын) Арҕаа импиэрийэни салайсарга 286 сыллаахха анаабыта. Салгыы 293 с. бэйэтин уонна Максимиан анныларынан өссө биирдии "цезарь" титуллаах "балыс" ыраахтаҕылары анаан, былааһын түҥэттибитэ (тетрархия). Диоклетиан салайар кэмигэр Рим импиэрийэтэ бөҕөргөөбүтэ, сармааттары, алеманнары кыайталаабыта, Егиипэккэ былааһы былдьаабыт узурпатордары хам баттаабыта, былыргыттан өстөөҕүн Персияны кытта сэриилэһэн киин куоратын урусхаллаабыта, дойду үрдүнэн нолуоктар бигэ уонна ордук сиэрдээх буолбуттара. Кырдьар сааһыгар төрөөбүт сиригэр Далмацияҕа (билигин Хорватия) оҕуруот үүннэрэн үйэтин моҥообута.

## Төрөөбүттэр

## Өлбүттэр
# Netflix

**Netflix** (Нетфликс), АХШ тэрилтэтэ, стриминг нөҥүө киинэ көрдөрөр. 1997 сыл атырдьах ыйын 29 күнүгэр тэриллибит. 2013 сылтан ыла бэйэтэ киинэ оҥорор.
# Whole Foods Market

**Whole Foods Market** - АХШ дойдутугар баар айылҕа аһын атыылыыр уонна органик астары атыылыыр сетевой ретейл бизнес, кыахтаах баай соҕус дьоҥҥо анаммыт маҕаһыын. 2017 сылтан ыла Amazon конгломератка киирэр.
# Биржа

Нью Йорк фондовай биржатыгар
**Би́ржа** (нидерл. *beurs*, нем. *Börse*, фр. *bourse*, итал. *bórsa*, исп. *bolsa*, англ. *exchange*) — табаардары, валюталары, сыаналаах кумааҕылары уонна атын финансовай инструменнары эргиэнин организациялыыр юридическай сирэй буолар. Эргиэн эрдэттэн суруллубут быраабыларынан суруллубут стандартнай контрактарынан эбэтэр партияларынан атыыланар.

Урут биржа диэн атыыһыттар, посредниктар уонна биржа маклердара хомустан сыаналаах кумааҕылары эбэтэр табаардары атыылыыр дьиэни аатыыллар этэ.

Компьютер бириэмэтин иннинэ кэпсэтэн быһаараллар этэ. Билигин эргиэн улахан аҥара специальнай программаларынан ыытыллар. Бэйэлэрин эбэтэр клиеннарын интириэстэрин эккирэтэн бокердар ханнык эмит сыаналаах кумааҕыны эбэтэр валютаны, табаары атыылыыллар. Ону атын брокердар наада буоллаҕына атыылаһаллар. Биржа ол атыыны учуоттуур, харчы хамсаныытын мэктиэлиир уонна поставканы уонна харчы төлөнүүтүн хонтуруоллуур.

Биржалар үксүгэр хас буолбут сөбүлэһииттэн комиссионнай сбор хомуйаллар, онон дохуот оҥостон үлэлииллэр. Атын источниктарынан чилиэн взноһа, атыыга киирэр быраап төлөбүрэ уонна биржа информациятын атыылааһын буолуон сөп.

## Тыл үөскээһинэ

Биржалар үөскээһинин бириэмэтинэн XIII—XV үйэлэр буолаллар, ол бириэмэҕэ Венеция, Генуя, Флоренция, Шампань, Брюгге куораттарга векселлары атыылааһын саҕаланар. Брюгге куоракка векселлар эргиэнэ *ван дер Бурсе* диэн былыргы дьиэ кэргэн дьиэтин аттыгар баар болуоссакка ыытыллара. Ол дьиэ кэргэн гиэрбэтигэр үс харчынан туолбут тирии куула уруһуйдаах этэ. Атыыһыттар мунньустар сирдэринэн «Borsa» (биржа) диэн ааты ылбыт, ол тылбааһа «кошелёк» диэн эбит. Билиҥҥи Бельгия территориятыгар XV үйэҕэ бастакы биржа баар буолбут.

## Биржа функциялара

* эргиэҥҥэ миэстэни биэрии (атыылаһааччы уонна атыылааччы көрсөр сирэ буолар);
* биржа эргиэнин организацията;
* биржаҕа ааһар эргиэн быраабылаларын олохтооһун;
* типовой контрактары суруйуу;
* котировка;
* мөккүөр таҕыстаҕына сүрүннээһин;
* араас информациялары тарҕатыы;
* эргиэн кыттаччыларын эбээһинэстэрин толорууларын мэктиэлээһин.

## Биржалар араастара

Атыыланар активтар (инструменнар) атыыланалларыттан көрөн биржалар маннык арахсаллар:

* табаар биржалара
* фондовай биржа
* валюта биржата
* фьючерс биржата
* опцион биржата

Ол гынан баран наар универсальнай биржалар баар этилэр - биир тэрилтэ иһигэр араас инструменнары эргиэнин организациялааһын.

## Быһаарыылар
# Түөрт Азия баабыра

**Түөрт Азия баабыра** (ааҥл. *Four Asian Tigers*) диэн 1960-1990-с сылларга күүстээх сайдыыны барбыт Хоҥ Коҥ, Сингапур, Соҕуруу Кэриэйэ, Тайбаан экономикаларын ойуулуур аат. Бу дойдулар бу уон сылларга түргэн индустриализацияны ааһаннар сыллааҕы үүнүүлэрэ 7% тахса этэ.
# Хошимин

|  |
| --- |
| **Хошимин Thành phố Hồ Chí Minh** |
| Location of Хошимин |
| Судаарыстыба
  | Вьетнам |
| Регион
  | Соҕуруулуу илин
  |
| дьон олохсуйуута | 1698 |
| муниципалитет статуһа | От ыйын 6, 1976 |
| **Cалалтата** |
|  - Type | Муниципалитет |
|  - Партия сэкэрэтээрэ
  | Nguyễn Thiện Nhân  |
| **Иэнэ** |
|  - Urban | 2061,2 km² (795,8 sq mi) |
|  - Metro | 10 619,4 km² (4100,2 sq mi) |
| **Олохтоохторо** (2019) |
|  - Куорат | 8,993,082 |
|  - Чиҥэ | 4400/km² (11 395,9/sq mi) |
| Кэм курдааһына | UTC+7 (UTC+7)
  |
| **Сайт:** www.hochiminhcity.gov.vn |

**Хошимин** (вьет. Thành phố Hồ Chí Minh, ааҥл. *Ho Chi Minh City*, урукку аата **Сайгон**) - Вьетнам саамай элбэх нэһилиэнньэлээх куората. Дойду соҕуруу өртүгэр Меконг өрүһүн дельтатын таһыгар турар. 1955-1975 сылларга Соҕуруу Вьетнам киин куората Сайгон этэ. Билиҥҥитэ Хошимин - Вьетнам финансовай киинэ буолар.
# Ява

**Ява** (Java, Jawa) диэн Индонезия биир арыыта, Улахан Сунда арыыларын бөлөҕөр киирэр. Иэнэ 132,598 км². Соҕуруу кытылыгар Ииндийэ далайа, хоту кытылыгар Ява байҕала бааллар. Ява аан дойду ордук элбэх киһилээх арыыта буолар. Олохтоохторун ахсаана 158 млн. Манна Индонезия киин куората Дьакаарта баар. Үрдүкү чыпчаала Семеру хайа 3,678 метр.
# Аргон

Аргон эһэр түтүккэ сырдааһына
**Аргон** диэн биир химия ууһуга. Химия бэлиэтэ **Ar**, атом нүөмэрэ 18. Мааны гаастар бөлөхтөрүгэр киирэр. Сыта уонна амтана суох гаас. Сир атмосфератыгар үһүс дэлэй гаас. Джон Уиллиамс Стретт уонна Уиллиам Рэмзи 1894 сыллаахха аргону аан бастаан салгынтан араарбыттара.

Аргон Сиргэ баар сүрүн изотоптара: 40Ar (99.6%), 36Ar (0.34%) уонна 38Ar (0.06%). Атын планеталарга аргон атын изотоптара бааллара биллэр.
# Өлүү

Өлүү диэн тугуй? Чэчик, бас умуоҕа уонна кумах чаhыта көрдөрөллөр Олоҕу, Өлүүнү уонна Кэми.
Kuoleman puutarha, Hugo Simberg (1906)
Сэриигэ өлүү: саллаат өлүгэ. Питерсбург, Вирдьиния, 1865, Америка Олохтоох Сэриитэ.
**Өлүү** диэн тыынаах организм функцияларын үлэтэ букатын бүтүүтэ.
# Тимир үйэ

Dun Carloway broch, Lewis, Scotland
An Iron Age thatched roof, Butser Farm, Hampshire, England
**Тимир үйэ** диэн археология быhаарыытынан дьон малларын уонна сэрии сэптэрин сүрүннээн тимиртэн оҥорор буолбут таhымнара.