Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Охчут (сулустар бөлөхтөрө)

Охчут
**Охчут** (лат. *Sagittarius*, **Sgr**) — зодиак сулустарын бөлөҕө, Чубуку уонна Скорпион бөлөхтөр ыккардыларынан баар.

Бу бөлөххө кыһыҥҥы Күн туруута уонна Галактика киинэ бааллар. Халлаан Сиигэр сытар.

## Интириэһиргэтэр объектар

* **Лагуна**, мустуу,
* **Омега M17**, мустуу, атын ааттара — Куба, Туйах,
* **Үс Хостоох** (M20), мустуу, атын аатта — Үс Өлүүлээх,
* **M22**, **M28**, **M54**, **М55**, **M69**, **M70**, **M75** уонна **Арка Мустуута**, сфера халыыптаах мустуулар.
* радиодиапазоҥҥа **Охчут A**, бу объект Хара дьөлөҕөс буолуон сөп.

## Астеризмнар

* **Чайник**, ζ (Аскелла), φ, δ (Каус Меридианалис) уонна ε (Каус Аустралис) сулустар киирэллэр.
* **Теребеллум** ω, 59, 62 уонна 60 сулустар киирэллэр.

## Кэтээн көрүү

Күн бу бөлөххө ахсынньы 17 күнүгэр киирэр. Арассыыйа территориятыттан кыһын ордук уонна толору көстөр.

## Устуоруйата

Былыргы бөлөх. Клавдий Птолемей «Альмагест» каталогар баар. Гириэктэр номохторунан Кротос диэн кентавры кытта сибээстээх.

## Быһаарыылар

## Сигэлэр

* **WIKISKY.ORG:** Стрелец
* Астромиф: Стрелец Архыыптаммыт 2009, Ахсынньы 21 күнүгэр.
# Григориан халандаара

**Григорий халандаара (Григорий халандаара)** диэн омуктар ыккардыларынааҕы олохтоох халандаар. Аан бастаан Калабрия доктора Алоизиус Лилиус туттууга ылынар санааны эппитэ, онтон алтынньы 15 күнүгэр 1582 сыллаахха Папа Григорий XIII уурааҕынан (Inter gravissimas булла) ылыныллыбыта уонна кини аатынан ааттаммыта.

Григорий халандаара Юлий халандаарын реформата буолар уонна кини сыллар нүөмэрдэниилэрин систиэмэтин салҕыыр, ол эбэтэр Исус төрүөҕүттэн ыла. Бу даата кэннинээҕи сыллар "anno Domini" эбэтэр "Биhиги эрабыт" диэн бэлиэтэнэллэр, онтон бу даата иннинээҕи сыллар "Христос иннинэ" эбэтэр "Биhиги эрабыт иннинэ" диэн бэлиэтэнэллэр.

Григорий халандаара Юлий халандаарынаааҕар тропик сылыгар быдан чугас буолан ордук чопчу. Сир Күнү тула эргийэригэр олоҕурар, онон биир эргиирэ (цикл), ол аата Күнү тула биирдэ эргийэрин уһуна 365,2425 сууккаҕа тэҥнэһэр. Григор халандаара 400 сылга 97 ордук сыллаах (97/400 = 0.2425).

Арассыыйаҕа Григорий халандаара 1918 сыллаахха тохсунньу 24 күнүгэр тахсыбыт РСФСР совнаркомун дэкириэтинэн киллэриллибитэ — 13 суукка эбиллибитэ. Онон, бу дэкириэтинэн 1918 сыл тохсунньу 31 күнүн кэнниттэн 1918 сыл олунньу 14 күнэ буолбута. Докумуон толору аата — «Арассыыйа өрөспүүбүлүкэтигэр арҕаа европа халандаарын киллэрии туһунан дэкириэт» (нууч. *Декрет о введении в Российской республике западноевропейского календаря*).

## Быһаарыылар
# Соҕуруу Аустралия

**South Australia** (Соҕуруу Аустралия) диэн Аустралия Соҕуруу өттүгэр баар штат буолар. Киин куората - Аделаида. Бу штат территориятын үрдүнэн 103 Саха омуга олорор, олортон 101 Сахата Аделаидаҕа бааллар.
# Дьиэтитии

Ыттар уонна хойдор аан бастаан дьиэтитиллибит кыыллар.
**Дьиэтитии** (лат. domesticātiō) диэн киhи харамайдар эбэтэр үүнээйилэр хайа эмэ ахсааннарын кинилэр сүрүн популяцияларыттан туспа тутан, хайа эмэ характеристикаларынан анаан талан иитиитэ. Дьиэтитии араас сыаллаах, сүрүннээн эттэххэ ас эбэтэр мал оҥорон ылыы, үлэҕэ эбэтэр аралдьыйыыга туттуу.
# Discovery, Inc.

**Discovery Incorporated** (Дискавери Инкорпорейтед), АХШ биир улахан телевидение, радио, хаһыат, СМИ бас билэр медия империата, Аан Дойдуга биир улахан буолар. Аатырбыт Fortuna 500 компонеҥҥа холбонор, WarnerMedia медиа империа хонтуруоллуур, онон сибээстээн Mitsui Group информационнай эйгэтин сайыннарар салаатыгар сыһыаннаах.

Discovery уопсайа 86 телеканалы бас билэр, олор истэригэр аатырбыт Discovery Channel, Animal Planet, TLC, Science Channel, Eurosport уонна да атыттар.
# Колорадо (штаат)

|  |
| --- |
|  **Колорадо штата State of Colorado**  |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |
| Колорадо былааҕа | Дьаралыга |
| *Хос аата: The Centennial State* |
| *Ыҥырыыта: Nil sine numine* |
| Map of the United States with Colorado highlighted |

 |
| **Ил тыл** | Ааҥл |
| **Демоним** | Coloradan |
| **Киин куорат** | Денвер |
| **Ордук улахан куорат** | Денвер |
| **Ордук улахан метро зона** | Денвер-Аурора метро зона |
| **Иэнэ** | Ranked 8th in the US |
|  - Бүтүн | 104,185 sq mi (269,837 km²) |
|  - Кэтитэ | 280 miles (451 km) |
|  - Уhуна | 380 miles (612 km) |
|  - Уу % | 0.36% |
|  - Кэтирээhинэ | 37°N to 41°N |
|  - Усталааhына | 102°03'W to 109°03'W |
| **Олохтоохторо** | Дойдуга 22nd миэстэлээх |
|  - Total | 4,939,456 (2008 est.) 4,301,261 (2000) |
|  - Чиҥэ | 41.5/sq mi  (16.01/km²) Дойдуга 37th миэстэлээх |
|  - Ыал барыhа | $51,022 (10th) |
| **Үрдэлэ** |   |
|  - Ордук үрдүк сир | Элберт хайа 14,440 ft  (4401 m) |
|  - Орто | 6,800 ft  (2073 m) |
|  - Ордук намыhах сир | Арикари өрүс 3,315 ft  (1010 m) |
| **Кыттыыта** | August 1, 1876 (38th) |
| **Губернатор** | Bill Ritter (D) |
| **Лейтенант губернатор** | Barbara O'Brien (D) |
| **Сенатордар** | 2 - Mark Udall (D) 3 - Michael Bennet (D) |
| **Конгресс делегаттара** | 5 демократ, 2 республикан |
| **Кэм зоната** | MST=UTC-07, MDT=UTC-06 |
| **Кылгас аата** | CO Colo. US-CO |
| **Уэбсайт** | www.colorado.gov |

**Колорадо** (*State of Colorado*) диэн Таас хайалар регионнарыгар баар АХШ штата. Хайалаах штаттартан биирдэстэрэ. Олохтоохторун ахсаана 4,861,515 (2007). Киин куората Денвер.

## Колорадо бэлиэ күннэрэ

* Атырдьах ыйын 1 — Судаарыстыбаннас күнэ
# Мозамбик

| *República de Moçambique*Мозамбик Республиката |
| --- |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |
|  |  |

 |
| **Өрөгөй ырыата:Pátria Amada* (урут *Viva, Viva a FRELIMO*) |
| Location of Mozambique  |
| **Киин куората** (уонна саамай улахан куорат)
 | Мапуту 25°57′S, 32°35′E |
| Ил тыла | Португал тыла |
| Олохтоохтор ааттара | Mozambican
  |
| Дьаhалтата | Өрөспүүбүлүкэ |
|  -  | Бэрэсидьиэн | Armando Guebuza |
|  -  | Премьер миниистир | Luísa Diogo |
| Тутулуга суох буолуу |
|  -  | Португалияттан | Бэс ыйын 25 1975  |
| Иэнэ |
|  -  | Бүтүн |  801,590 km² (35th) 309,496 sq mi  |
|  -  | Уу (%) | 2.2 |
| Олохтоохторо |
|  -  | 2007 census | 21,397,000 (52nd)  |
|  -  | Олохтоох чиҥэ | 25/km² (178th) 65/sq mi |
| **БИО** (АКП) | 2005 estimate |
|  -  | Total | $17.145 billion  |
|  -  | Per capita | $842  |
| **БИО** (номинал) | 2007 estimate |
|  -  | Total | $8.069 billion  |
|  -  | Per capita | $396  |
| **Дьини** (1996–97) | 39.6 (medium)  |
| **КСИ** (2007) | ▼ 0.384 (low) (172nd) |
| Валюта | Mozambican metical (Mtn) (`MZN`)  |
| Кэм зоната | CAT (UTC+2) |
|  -  | Сайыҥҥы кэм | not observed (UTC+2) |
| Ил домен | .mz |
| Телефон кода | +258
 |

**Мозамбик** (*Moçambique*) диэн соҕуруулуу илин Африка дойдута. Кинилиин кирбиилэhэллэр Индия океана илин, Танзания хоту, Малауи уонна Замбия хотугулуу арҕаа, Зимбабуэ арҕаа, Эсватини уонна Соҕуруу Африка соҕуруулуу арҕаа. Бу сири 1498 с. Васко да Гама арыйбыта уонна 1505 c. Португалия колониялаабыта. 1510 c. Португалия Илин Африка кытылыгар баар араб султанаттарын барыларын баhылаабыта. 1975 с. Мозамбик тутулуга суох буолбута.

## Мозамбик бэлиэ күннэрэ

* Олунньу 3 — Дьоруойдар күннэрэ

* Муус устар 7 — Дьахтар күнэ
* Бэс ыйын 25 — Тутулуга суох буолуу күнэ (Португалияттан, 1975)
* Балаҕан ыйын 7 — Кыайыы күнэ
* Балаҕан ыйын 25 — Сэбилэниилээх күүстэр күннэрэ
* Алтынньы 4 — Эйэ уонна иллээх буолуу күнэ
* Ахсынньы 25 — Дьиэ кэргэн күнэ
# Сионизм

**Сионизм** (ивр. צִיּוֹנוּת‎, *цийону́т* — Иерусалимҥа баар Сион хайа аатыттан) — дьэбириэй омук интэриэһин көмүскүүр идеология. Бу идеология иһинэн араас таһымнаах уонна хайысхалаах хамсааһыннар бааллар — социалистыыттан ортодокс итэҕэлгэ тиийэ.

## Сигэлэр

* «*Сионизм*» ыстатыйа Брокгауз уонна Ефрон тылдьытыгар
* Сионизм устуоруйата Архыыптаммыт 2012, Атырдьах ыйын 22 күнүгэр. Дьэбириэй агентствотын саайтыгар
* Сионистар киин архыыптара (Иерусалим) Халыып:Ref-he(ааҥл.)
* Сионизм психологията Архыыптаммыт 2013, Ыам ыйын 29 күнүгэр. — араабтар көрүүлэрэ
* *Ю. Кошаровский*. «Мы снова евреи. Очерки по истории сионистского движения в бывшем Советском Союзе». Архыыптаммыт 2012, Олунньу 14 күнүгэр.
# Баку

|  |
| --- |
| **Баку Bakı** |
|

|  |
| --- |
|  **Seal** |

 |
|  <div style="position: absolute; z-index: 2; top: **Алҕас: \* операнда тиийбэт**%; left: -757.6%; height: 0; width: 0; margin: 0; padding: 0;">БакуАзербайдьан хаартатыгар баар сирэ |
| Дойду
 | Азербайдьан |
| **Cалалтата** |
|  - Баhылык
 | Хадьибала Абуталыбов  |
| **Иэнэ** |
|  - Куорат
  | 260 km² (100,4 sq mi) |
| **Үрдэлэ** | −28 m (−92 ft) |
| **Олохтоохторо** (2011) |
|  - Куорат | 2,045,815 |
|  - Чиҥэ | 7830,76/km² (20 281,6/sq mi) |
|  - Метро | 3,000,000 |
| Кэм курдааһына | AZT (UTC+4)
  |
|  - Сайын (Сайыҥҥы кэм) | AZT (UTC+5) |
| Почта кода | AZ1000 |
| Area code(s) | 12 |
| **Сайт:** BakuCity.az |

**Баку** (азер. *Bakı*) диэн Азербайдьан киин уонна ордук улахан куората, порда.

## Быһаарыылар
# Windows 98

**Windows 98** (кодовай аата Memphis), Microsoft 1998-1990 сылларга туттубут операционнай системата. Саха Сиригэр оччолорго киэҥник биллибитэ.

Кини иннинэ Windows 95, кэнниттэн Windows XP.
# Компакт-диискэ

Компаакт-диискэ суруллар өттө
**Компакт-диискэ** (ол эбэтэр **Си-Ди**) (ааҥл. *compact disc* ол эбэтэр *CD*) диэн Philips уонна Sony хампаанньалар айбыт оптическай диискэ көрүҥэ. Хаптаҕай уонна төкүнүк, цифровой информацияны харыйарга туттуллар. Бастаан ырыалары уонна атын тыаһы харайарга туттуллара.

Кэнники компакт-диискэлэр компьютер файлларын харыйарга туттуллар буолбут, CD-ROM ааҕар тэрил көмөтүнэн ааҕыллар.

Үксүгэр компакт-диискэ диаметра 120 миллиметр буолар. Ортотугар 1,5 сантиметрдаах үүттээх.

## Атын сигэлэр

Биики ыскылаатыгар медиа билэлэр:
Compact disc CD-R
* CD-RW
* Video CD or VCD
* DVD
* Blue Ray
# Хотугу Мариан Арыылара

**Хотугу Мариан Арыылара** (ааҥл. *Northern Mariana Islands*), официально **Хотугу Мариан Арыыларын Холбоһуктара** (чаморро *Sankattan Siha Na Islas Mariånas*) — АХШ-ка киирэр гынан баран тутулуга суох дойду. Чуумпу байҕал арҕаа өттүгэр Мариан архипелаагын арыыларын сорҕотун ылар.

Сирин иэнэ — 463,63 км². Киинэ — Сайпан (оннук ааттаах арыыга). Барыта 14 арыы, бөдөҥнөрө — Сайпан, Тиниан, Рота.

Олохтоохторун ахсаана 53 883 киһи (2010). Омуктара: үксэ филиппиннар, кытайдар уонна чаморро.

Судаарыстыба тыла — ааҥыл.

Итэҕэллэрэ: католицизм сабырыйар.

Былаах 1989 сыллаахха ылыныллыбыт.

### Бэлиэ күннэрэ

* Тохсунньу 8 — Наассыйалар холбоһуктарын күнэ