Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Шалфей

**Шалфей**, эмтээх шалфей. Шалфей лекарственный (лат. Salvia officinalis).

* Эмтээх шалфей

## Кылгас морфологията

Шалфей элбэх сыллаах сэппэрээк. Умнаһа салаалаах, аллараа өттө мастыҥылар, түөрт кырыылаах. Сэбирдэхтэрэ утарыта олороллор, уһун синньигэстэр, туралаахтар, түрдэстигэстэр, көстө сылдьар тымырдаахтар. Сибэккилэрэ халлан күөхтүҥү чэрэниилэ өҥнөөхтөр, үчүгэй сыттаахтар, кылгас тууралаахтара 6-10-нуу буола-буола ытыкка майгынныыр куоластыҥы сибэкки буолаллар. Биһиги дойдубутугар үүммэт.Крымҥа, Молдавияҕа, Кавказка, Украинаҕа эмтээх үүнээйи быһыытынан үүннэрэллэр.

Медицинаҕа шалфей икки көрүҥэ туттуллар: эмтээх уонна мускатнай. Айылҕаҕа шалфей 14 көрүҥэ Таджикистаҥҥа үүнэригэр, мускатнай уонна аптечнай шалфейдар эмиэ киирсэллэр. Онтон мускатнай ити дойдуттан ураты Крымҥа, Кавказка кураанах эҥиэлэргэ, саадтарга, ходуһаларга, талахтар быыстарыгар, суол кытыыларыгар үүнэрэ биллэр. Шалфей курааны, тымныыны тулуйумтуо.

## Химическай састааба

Шалфей сэбирдэҕэр 0.5-2.5% эфиирдээх арыы, 5-6% дубильный веществолар (катехиннар 8%), 18 мг/% A, C, PP битэмииннэр, фитонцидтар, алкалоидтар, флавоноидтар, аһыылар, 5-6% сымалалар, органическай кислоталар (урсоловай,олеоновай) бааллар. Эфиирдээх арыыта цинеал (15%), туйон(30-50%), бронеол(8-14%), камфора, пинен, сальвен уонна атын да терпеновай холбоһуктартан турар.

## Медицинаҕа туттуллуута

Научнай медицинаҕа шалфей сэбирдэхтэрэ куурдар,сүһүрүүнү,микробу өлөрөр,уоскутар,сөтөлүннэрэн ыраастыыр,үөс таһаарар,ииктэтэр дьоҕурдаахтара биллэр.Итилэри таһынан шалфей ас буһарар былчархайдар секрецияларын үрдэтэр,оһоҕос кумуҥнааһынын (перистальтика кишечника) күүһүрдэр,көлөһүннэниини аччатар,оҕо эмнэрэр ийэлэр үүттэрэ кэлэрин аҕыйатар. Сэбирдэх көөнньөһүгүн ангинаҕа, стоматикка, парадонтозка, күөмэй, айах иһин сайҕанарга, ириҥэлээх сүһүрүү баастарга,уокка сиэтиигэ уонна үлүтүүгэ киэҥник тутталлар. Шалфей сэбирдэхтэрин көөнньөһүгэ куртах аһыытын элбэтэн,ас буһарар сүмэһинэ тахсыытын түргэтэтэр дьоҕурдаах. Онон шалфей куртах аһыыта аҕыйааһыныгар,гастрикка, суон оһоҕос ыарыытыгар, куртах уонна синньигэс оһоҕос төрдө сүһүрэн бааһыран ыалдьарыгар туһалаах. Итиэннэ иик тахсар, ууһуур система сүһүрэн ыалдьыытыгар эмтииргэ эмиэ туһаналлар. Шалфей көлөһүн тахсарын аҕыйатар дьоҕурун тоҥон-тиритэн ыалдьыы сорох көрүҥнэригэр,климакс кэмигэр сэллик ыарыытыгар туттуохха сөп. Шалфей эфиирдээх арыыта күстээх микробу өлөрөр дьайыылааҕа быһаарыллыбыт, ол иһин ангинаҕа, тынар орган үөһээ өттө ыалдьарыгар ингаляция оҥорорго тутталлар. Шалфей сэбирдэҕиттэн чэйи дьарҕа буолбут ааһан биэрбэт бронхикка,бүөр лахаана сүһүрүүтүгэр аныыллар.

## Быһаарыылар
# Квинсленд

Халыып:Australia state or territory

**КВИНСЛЕНД**, **КВИНСЛЭНД** (**Queensland**) диэн Аустралия хоту өттүгэр сытар штат. Киин куората - Брисбен. Онтон улахан арыый улахан куората - Голд-Кост. Дьонун ахсаана 3,8 млн. киһи. Дойдуга биир улахан индустриально-сайдыбыт уонна экономически-сайдыбыт сиринэн биллэр.

Квинсленд - Аан-Дойду биир саамай улахан туризм сирдэриттэн биирдэстэрэ. Сыллааҕы "оборот туризма" - 11 млн. киһиэхэ тэннэһэр. Чуумпу океан кытылыгар баар сир.

## Экономиката

## Историята

## Транспорта

Маннык Аирпортаах-Квинслэнд
## Омуга

## Итэҕэлэ

## Квинслэнд-Ойуулар

Queensland cities, towns, settlements and road network
Sugar canefields south of Childers

The Great Barrier Reef
The Gold Coast is a major Tourist city
# Сократ

Сократ| Арҕаа философия Былыргы философия |
| --- |
|  Сократ |
| Толору аата |
Socrates (Σωκράτης) |
| Төрөөбүтэ |
c. 469 / 470 BC |
| Өлбүтэ |
399 BC |
| Оскуолата/традицията |
Грек философията |
| Кэрэхсиир эйгэлэрэ |
Эпистемология, этика |
| Сүрүн айыылара |
Сократ ньымата |
|

Influenced
Plato, Aristotle, Aristippus, Antisthenes Western philosophy
 |

**Сократ** (был.-гириэк. Σωκράτης *Sōkrátēs*) (б.э.и. 469 — б.э.и. 399) диэн классик грек филосова. Арҕаа философия төрүттээччилэриттэн биирдэстэрэ.

## Быһаарыылар

## Өссө маны көр

* Платон
* Аристотель
* ru:Болиголов пятнистый (*Conium maculatum*)
# Уэльс

Уэльс былааҕа.
**Уэльс** (уэл. *Cymru*; ааҥ. *Wales*) — Улуу Британия холбоһуктаах чааһа. Уэльс Улуу Британия соҕуруу-арҕаа чааһыгар турар. Илин өттүттэн Ааҥылыйа, соҕуруу өттүнэн Бристоль хомото, арҕаа өттүнэн Ытык Георг силбэһиитэ, хоту өттүнэн Ирлаан байҕала.

## Устуоруйа

Дьон аныгы Уэльс сиригэр муустаах период бүтүүтүгэр кэлбитэ. Риим култууратын кэмигэр, сорох бритт биистэр Уэльс сиригэр олохсуйбут этилэр. IV үйэҕэ,Риим тутуллуутун кэмигэр, Уэльс христианствоны ылыммыта.

1066-с сылга, Нормандия Ааҥылыйаҕа саба түспүтүн кэннэ, Уэльс хоруоллуктарын илиҥҥи кэккэлэһэр дойдулар сабыдыаллаабыттара. Вильгельм I Сыһытааччы, күүстээх феодал тутулуктарын олохтоон, уэльстары сабыдыаллыы сатаабыта. Ол эрээри XVI үйэҕэ диэри тутулуга суох этилэр.

Уэльс Ааҥылыйа састаабыгар киирэн баран былыргы бэрээдэк уонна үгэстэр алдьанан саҥалаабыттара. Элбэх уэльс дворяннара ааҥыл култууратын ылан саҥалаабыттара, элбэх уэльс дьоно Лондоҥҥа уонна атын Ааҥылыйа куораттарыгар көһөн барбыттара. Ааҥыл тыла уэльс тылын судаарыстыба дьыалаларыгар уонна суукка солбуйбута.

Бырамыысылынас улаатара үлэһиттэр хамсааһыннарын төрүттэммитин салтаан сибээстииллэр. Ол кэмҥэ өссө соҕуруу Уэльска нэһилиэнньэ улаатар этэ. Ол кэмҥэ национализм санаалара уэльстарга улаатар этэ, дьон уэльс култууратыгар уонна устуоруйатыгар интириһиргиир саҥалаабыттара.

XX-XXI үйэлэр икки ардынааҕы Уэльс автономия быраабтара улаатар этилэр. 1993 сылга, Уэльс сиригэр уэльс тыла уонна ааҥыл тыла тэҥ стаатустаах буолбуттара. Ол кэмҥэ Уэльс автономияны ылыммыта.

## География

Уэльс Улуу Британия арыы арҕаатыгар турар. Дойду иэнэ — 20 779 км2. Уэльс илиҥҥэ Ааҥылыйаны кытта холбонор, атын үс өттүттэн ууну кытта кэккэлэһэр. Рельева үксүн хайалаах, саамай элбэх хайа Уэльс ортотугар уонна хотутугар баар. Саамай үрдүк хайа — Сноудон (байҕал үрдүнэн 1085 м.).

Нэһилиэнньэ үксүн Уэльс соҕуруу чааһыгар олорор, итиннэ саамай улахан куораттар бааллар уонна киин куорат — Кардифф.

### Клиимат

Уэльс атлантика далайыгар тыалларыгар аһаҕас, ол иһин клиимата үксүн далай.

## Олохтоохторо

Уэльстар

Олохтоохтор ахсааннара| 1971 | 2001 | 2011 | 2012 |
| --- | --- | --- | --- |
| ▲ 2 731 204 | ▲ 2 903 085 | ▲ 3 063 456 | ▲ 3 074 067 |
| 2016 | 2022 |  |  |
| ▲ 3 113 000 | ▲ 3 131 640 |  |  |

Сүрүн Уэльс норуоттара — уэльстар уонна ааҥыллар. Сүрүн Уэльс тыллара — Уэльс тыла уонна Ааҥыл тыла.

## Спорт

Уэльс национальнай спорда — регби уонна Уэльс олохтоохторугар сүрдээх улахан суолтаны оонньуур. Уэльс регби комаандалара национальнай уонна аан дойдутааҕы күрэхтэргэ оонньуулар.

Уэльска өссө улахан суолтаны буутбал оонньуур. Уэльс буутбал хомуһулуннуллубут хамаандата UEFA күрэхтэригэр оонньуур.

## Уэльс бэлиэ күннэрэ

* Алтынньы 15 — Шумае Сумае күнэ (Diwrnod Shwmae Sumae). Валлийскай тылы өйүүргэ олохтоммут күн, бэйэ-бэйэлэрин билсибэт да дьон бу күн көрсөөт "Шумае" уонна "Сумае" диэн тылларынан эҕэрдэлэһэллэр, валлийскай тылынан кэпсэтэргэ дьону көҕүлүүллэр.

## Быһаарыылар
# Умсан

*Pandion haliaetus*
**Умсан**, эбэтэр **балыксыт** (лат. Pandion haliaetus, нууч. *скопа*) — умсаннар кэргэннэригэр киирэр бөдөҥ тыҥырахтаах көтөр.

Этин-сиинин уһуна 55—58 см, кынатын далааһына 145—170 см. Уһун кынаттарын төбөтө өҕүллүүлээх буолар. Тыһыта ыйааһынынан 20% ыарахан, кынатын далааһынынан 5-10% улахан буолар. Сиппит көтөр атыырын ыйааһына1200—1600 г, тыһыта — 1600—2000 г.

Умсан 4 подвидтаах:

* **P. h. haliaetus** — бөдөҥ уонна хараҥа дьүһүннээх подвид. Евразияҕа олохсуйар.
* **P. h. carolinensis** — эмиэ бөдөҥ уонн ахараҥа өҥнөөх. Хотугу Америкаҕа үөскүүр.
* **P. h. ridgwayi** — төбөтө арыый сырдык. Улахана P. h. haliaetus курдук. Карибскай муораҕа үөскүүр. Олохсуйбут сириттэн ырааппат.
* **P. h. cristatus** — саамай кыра подвид. Австралия уонна Тасмания кытылларыгар уонна өрүстэригэр олохсуйар.

Умсан хаһыыта
## Өссө маны көр

* Мохсоҕоллуҥулар
* Кыырт
* Чыычаахсыт
* Кырбый
* Кыра кыырт
* Элиэ
* Боруллуо
* Хара тойон
* Үрүҥ сар
# Дьини коэффициена

Дьини коэффициена, барыс тарҕаныыта дойдуларынан.
**Дьини коэффициена** диэн статистика үллэhиллиитин кээмэйэ, үксүн барыс тэҥэ суох буолуутун метрикатын уонна баай конденсациятын кээмэйдэригэр туттуллар. 0 уонна 1 икки ардыларыгар баар коэффициенынан быhаарыллар: намыhах Дьини коэффициена барыс эбэтэр баай тарҕаныыларын ордук тэҥин көрдөрөр, онтон үрдүк Дьини коэффициена ордук тэҥэ суох тарҕаныыларын көрдөрөр. Ол курдук 0 ордук тэҥ буолууга сөп түбэhэр уонна 1 ордук тэҥэ суох буолууга сөп түбэhэр. Аан дойдуга Дьини коэффициеннара 0.232 Данияттан 0.707 Намибияҕа дылы араастар. Үгүс көҥүл баhаар иллэрэ 0.25 — 0.50 Дьини коэффициеннаахтар.

**Дьини индекса** диэн Дьини коэффициена бырыhыанынан көрдөрүллүүтэ, ол курдук Дания Дьини индекса 23.2%.

Дьини коэффициенын Италия статистига Коррадо Дьини айбыта уонна 1912 с. "Уларыйымтыа уонна уларыйбат" (итал. *Variabilità e mutabilità*) диэн суруйуутугар таhаарбыта.
# Холера

| Холера |
| --- |
|  |
| *Vibrio cholerae* бактерията электроннай микробунан көрдөххө |
| МКБ-10 | A00. |
| МКБ-9 | 001 |
| DiseasesDB | 29089 |
| MedlinePlus | 000303 |
| eMedicine | med/351  |
| MeSH | D002771 |

**Холера** диэн сыстыган ыарыы аата. *Vibrio cholerae* диэн бактерия үөскэтэр. *Vibrio cholerae* тууһа суох уу туустаах ууну кытта булкуйарыгар үксүгэр сиригэр тарҕанар, холобур курдук өрүс муораҕа киирэригэр. Уу үүнээйилэрэ элбэх сиригэр үөскүүр.

## Ыарыы биллиитэ

Холера диэн ис ыарыыта. Киһи иһэ ыалдьар, сыптарынныыр уонна хотуолуур. Дегидрацияҕа тиэрдиэн сөп, дьон өлүөн сөп.

## Хайдах ыалдыахха сөбүй

Холера бактерията
Холера бактерияларынан киртийбит ууну эбэтэр аһы сиэтэххэ ыалдьаллар.

Сороҕор дьон сөптөөхтүк буспатах балыктан ыалдьыан сөп. Ону тэҥэ холеранан ыалдьа сылдьар киһи таарыйан буһарбыт аһа эмиэ сыстыганнаах буолар.
Дьон үксүгэр кирдээх ууну иһэн ыалдьар.

## Холераттан эмтэнии

Холеранан ыальдар дьон эмтэниэн наада. Улахан өттүнэн ууну сүтэрбэтин курдук элбэх ууну уонна туустары биэрэллэр.

Сорох дьон олус күүстээхтик хотуолууллар, ол иһин сатаан испэт буолаллар, оччоҕуна капельницанан вена иһигэр киллэрэллэр.

## Холера турбатын хааччыйыы

Холеранан ыалдьыбат туһугар маннык гыныахха наада:

* Буспатах балыгы сиэбэт (ордук чуолаан моллюсктары уонна майгынныыр харамайдары.)
* Ыраастык туттунуу. Ол аата малы ыраастык тутуу уонна киһи иигэ-сааҕа ууга киирбэт буолуутун хааччыйыы.
* Ууну иһиэн иннинэ оргутуу, фильтрдааһын уонна хлордааһын. (Оргутар ордук буолар.)

## Тас сигэлэр

* Холера туһунан чахчылар (ааҥыл)
* Аан дойду доруобуйа тэрилтэтиттэн холера туһунан чахчылар (ааҥыл)
# Футбол

Футбол|  An attacking player (No 10) attempts to kick the ball past the goalkeeper to score a goal. |
| Үрдүк салалтата |
FIFA |
| Nickname(s) |
Футбол |
| Характеристикалара |
| Таарыйсыы |
Баар |
| Хамаанда кыттааччылара |
11 биир кэм |
| Категорията |
Indoor or Outdoor |
| Мөкүчүгэ |
Футбол мөкүчүгэ |
| Олимпик |
1900 |

**Футбол** (ааҥл. *football* — атах мээчигэ) диэн бөлөх оонньуута. Аан дойдуга саамай киэҥник тарҕаммыт уонна оонньонор спорт көрүҥэ. Икки 11-дии киhилээх бөлөх ыккардыгар оонньуу. Уhун түөрт көнө муннуктаах оттоох (дьиҥнээх эбэтэр оҥоhуу) хонууга футболлууллар. Оонньуу бастыҥ сыалынан буолар утары бөлөх ааныгар мээчиги киллэрии. Ооньуу буола турар кэмигэр, мээчиги илиитинэн голкипер эрэ таарыйыан сөп. Атын футболлааччылар атахтарынан, түөстэринэн уонна төбөлөрүнэн оонньууллар. Футбол матча икки 45 мүнүүтэлээх таймнаах. Ол икки ардыларыгар 15 мүнүүтэ тохтобул буолар. Матч устата элбэх голу киллэрбит бөлөх кыайар. Арай сүрүн кэмҥэ кыайыылаах тахсыбатаҕына эбии кэм уонна, сороҕор, пенальти тэбиитэ эбиллэр.

Футбол, билиҥҥи барыла Англияҕа 1863 с. баар буолбута. Ол сылга тэриллибит Футбол Ассоциацията (The Football Association), бүгүҥҥү күҥҥэ дылы баар, оонньуу сиэрдэрин айбыта. Билигин футболу аан дойду үрдүнэн Футбол ассоциациятын омуктар икки ардыларынааҕы Федерацията (FIFA - Fédération Internationale de Football Association) салайар. Кини ыытар күрэҕэ, 4 сылга биирдэ ыытыллар, FIFA Аан Дойду Кууба (FIFA World Cup) планетабыт саамай суолталаах футбол күрэҕинэн буолар.

Футбол кулууба-спортивнай тэрилтэ (спортивнай кулууп, спортивнай общество) футбол күрэҕэр кыттар. Дьиҥинэн, футболистар (футбол хамаандата), кулууп састаабыгар тренердэр уонна кини көмөлөһөөччүлэрэ, кулууп менеджердэрэ, быраастар уонна да атын персоналлар. Быһаччы сүрүн хамаанда сүүрбэттэн тахса оонньооччулартан турар.

Биир кулууп араас дивизиоҥҥа киирсэр хас да хамаанда, ыччат хамаандата, спортивнай оскуолалар, стадион уонна эрчиллэр базалар киириэхтэрин сөп.

## Быһаарыылар
# Лондон

|  |
| --- |
| **Лондон** |
| **Улахан Лондон** |
| **Top:** Лондон Ситита skyline, **Middle**: Уэстминстер сарайа, **Bottom left:** Тауэр муоста, **Bottom right:** Tower of London.**Top:** Лондон Ситита skyline, **Middle**: Уэстминстер сарайа, **Bottom left:** Тауэр муоста, **Bottom right:** Tower of London. |
| Лондон Холбоhуктаах Хоруоллук хаартатыгарЛондон Холбоhуктаах Хоруоллук хаартатыгар |
| Координаталара: 51°30′28″ х. ш. 00°07′41″ а. д. |
| Монархия
  | Холбоhуктаах Хоруоллук |
| Дойду
  | Ааҥгл Сирэ |
| Регион
 | Лондон
  |
| Оройуоннара
  | Сити уонна 32 эргин
 |
| Романнар туппуттара | Лондиниум c. AD 50 |
| **Cалалтата** |
|  - Регион салалтата
  | Улахан Лондон салалтата  |
|  - Регион мунньаҕа
 | Лондон мунньаҕа  |
|  - Мэр
 | Борис Дьонсон  |
|  - HQ
  | City Hall  |
|  - ХК парламена  - London Assembly  - European Parliament
 | 74 constituencies 14 constituencies London constituency  |
| **Иэнэ** |
|  - Greater London
  | 1577,3 km² (609 sq mi) |
| **Үрдэлэ** | 24 m (79 ft) |
| **Олохтоохторо** (2006 est.) |
|  - Greater London | 7,355,400 |
|  - Чиҥэ | 4761/km² (12 331/sq mi) |
|  - Urban | 8,278,251 |
|  - Метро | 13 063 441 |
|  - Олохтоохтор ааттара | Londoner |
|  - Омуктара (2005 Estimates)  |
Ethnic groups
**69,6% White** 58,2% White British 2,6% White Irish 8,8% Other White   **12,9% South Asian** 6,4% Indian 2,2% Pakistani 2,2% Bangladeshi 2,0% Other South Asian   **10,8% Black** 4,4% Black Caribbean 5,5% Black African 0,8% Other Black   **3,4% Mixed** 1,0% White & Black Caribbean 0,5% White & Black African 0,9% White & South Asian 0,9% White & Other   **3,3% East Asian and Other** 1,4% Chinese 1,9% Other
 |
| Кэм курдааһына | GMT (UTC0)
  |
|  - Сайын (Сайыҥҥы кэм) | BST (UTC+1) |
| Почта кода | Various |
| **Сайт:** www.london.gov.uk |

**Лондон** (ааҥл. *London*) — Улуу Британия уонна Хотугу Ирландия холбоhуктаах хоруоллугун уонна Ааҥл Сирин киин куората. Лондоҥҥа 7 млн. тахса киhи олорор (аан дойдуга 16 миэстэ). Улуу Британия политикатыгар, экономикатыгар уонна култууратыгар улахан суолталаах куорат. Аан дойдуга киэҥник биллэр сирдэр бааллар: Хитроу аэропорт, Темза өрүс порта, Уэстминстер аббаттааhына, Уэстминстер сарайа, Биг-Бэн, Айыы Пол катедрала, Тауэр уо.д.а. Нуул меридиаҥҥа турар (атыннык Гринуич диэн ааттанар). Лондон Сити диэн киин оройуона аан-дойду үбэ-харчыта эргийэр бастыҥ кииннэриттэн биирдэстэрэ.

## Примечания
# Аустралиялар

**АУСТРАЛИЯЛАР** - Аустралия сүрүн омуктара буолаллар, сүрүннээн Англичаннар, Ниэмэстэр, Кытайдар, Кэриэйдэр, Ирландиялар, Индонезиялар уонна уопсайа 450 араас омуктара (олор иһигэр 600 Саха омуга) бары холбоон "Аустралиялар" диэн Саҥа омук буолаллар. Бу Саҥа омуктары - мультинациональнай дииллэр.

## Мультинациональнай омуктар

* Якутяниннар
* Ниэмэстэр
* Американецтар
* Дьоппуоннар
* Канаадалар
* Арассыыйалар

уонна да атыттар
# Стэнфорд университета

**Стэнфорд университета** (толору аата ааҥл. *Leland Stanford Junior University*, Леланд Стэнфорд (аччыгый) аатынан университет; ол гынан баран биллэр аата ааҥл. *Stanford University*) — АХШ-ка, Калифорния штаат Пало-Альто куоратын (Сан-Францискотан 60 км соҕуруу) таһыгар Силикон хочотун ортотугар баар университет.

Стэнфорд сылга 6700 кэриҥэ устудьуону уонна 8 000 аспирааны ылар. Университет хас да салаалаах: урбаан факультета, юриспруденция факультета, медицина факультета уонна техника факультета. Университет Силикон хочотугар баар, кини выпускниктара маннык аатырбыт хампаанньалары төрүттээбиттэрэ Hewlett-Packard, Electronic Arts, Sun Microsystems, Nvidia, Yahoo!, Cisco Systems, Silicon Graphics, уонна Google.
# Соҕуруу Каролина

**Соҕуруу Каролина** ааҥл. *South Carolina*

## Соҕуруу Каролина бэлиэ күннэрэ

* Ыам ыйын 10 — Конфедерацияны ахтар күн
* Ахсынньы 15 — Иккис көннөрүү күнэ
# Орган (биология)

**Орган** диэн организмҥа биир туспа үлэлэри толорор сииннэр бөлөхтөрө. Сүрүн уонна хос сииннэр бааллар. Биир үлэни толорор органнар **орган системата** дэнэллэр. Системаҕа киирэр органнар араастык бэйэ бэйэлэриниин холбоhоллор, ол гынан баран биир үлэни оҥороллор.

## Киhи сүрүн орган системалара

Киhи этигэр үксүн уон биир орган систематын бэлиэтииллэр.

* Ас буhарар система
* Дьардьама системата
* Былчыҥ системата
* Ниэрбэ системата
* Эндокрин система
* Тыынар система
* Хаан эргиирин системата
* Ууhуур система
* Тирии системата
* Лимфатик система
* Таhаарыы системата
# Физика

**Физика** (гир. φύσις «айылҕа») диэн энергия, күүс уонна куйаар-кэм курдук төрүт суолталаах өйдөбүллэри чинчийэр айылҕа үөрэҕэ, уонна кинилэртэн үөскээбиттэри, ол эбэтэр ыйааһын кээмэйэ, ититии күүһэ, материя уонна хамсааhын. Быдан киэҥник быhаардахха, физика диэн айылҕа сокуоннарын чинчийиитэ.

## Олохтооhун

### Эйгэлэрэ уонна сорудахтара

### Үөрэх ньымата

### Теория уонна эксперимент

* Физика теорията
* Физика эксперимена

### Математикалыын уонна атын үөрэхтэрдиин ситимнэрэ

### Философията

## Остуоруйа

## Физика салаалара

### Олоҕурбут мэхэникэ

* Классическай механика (мэхэникэ)

### Термодинамика уонна Механика статистиката

* Термодинамика
* Механика статистиката

### Электромагнетизм

* Электромагнетизм
* Оптика
* Олоҕурбут электродинамиката

### Холооннооhун теорията

* Анал холооннооhун теорията
* Бүтүн холооннооhун теорията

### Куонт физиката

* Куонт мэхэникэ
* Холоонноһун куонт мэхэникэтэ (куонт электродинамиката)
* Куонт хромодинамиката
* Куонт хонуу теорията