Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Аквинотааҕы Томас

| **Аквинотааҕы Томас** |
| --- |
|   |
| Төрөөбүтэ |
1225 Роккасекка, Сицилия хоруоллуга |
| Өлбүтэ |
1274, кулун тутар 7 Фоссанова, Папа илэ |

**Аквинотааҕы Томас** (лат. Thomas Aquinas, ит. *Tommaso d'Aquino*) диэн Италия философа уонна таҥара үөрэхтээҕэ, Доминикан уордьанын быраата уонна аҕабыта, схоластика оскуолатын биир чулуу билимдьитэ. Католиктар кинини ытык киһинэн билинэллэр. Сыаркап үөрэтээччитэ (Doctor Ecclesiae). Doctor Angelicus, Doctor Communis, Doctor Universalis, Doctor Humanitatis диэн дьоһун ааттардаах.
Аквинотааҕы Томас айылҕа теологиятын көхтөөх тарҕатааччыта. Томизм диэн толкуй оскуолатын төрүттээччитэ. Кини санаатынан Таҥара айылҕа сылтаҕын уонна итэҕэл сырдатааччыта буолар. Томас философ уонна таҥара үөрэхтээҕэ быһыытынан биир улуу өҥөтө Аристотель философиятын христианизм тосхоллорун кытта холбооһуна буолар.

## Үлэлэрэ

Аквинотааҕы Томас үлэлэрин төрүкү алта категорияҕа үллэрэллэр:

1. Кини үөрэтиитин кытта быһа ситимнээх үлэлэр
	* Сэттэ мөккүөрдээх ыйытык (quaestiones disputatae):
		+ *Кырдьык*
		+ *Эттэммит Өс холбоһуга*
		+ *Кут*
		+ *Куттаах харамайдар*
		+ *Үтүөлэр*
		+ *Таҥара күүһэ*
		+ *Куһаҕан*
	* Уон икки араас мөккүөр (disputatio de quolibet)
2. Философия комментарийдара
	* Аристотельга уон биир комментарий
	* Боэтиус үлэлэригэр икки аан тыл
	* Проклус үлэлэригэр икки аан тыл
3. Кыракый трактаттар уонна мөккүөрдэр
	* Биэс полемика үлэтэ
	* Биэс мындыр хоруй (responsa)
	* Таҥара үөрэҕэ, философия, политика субъектарын туһунан уон биэс сурук
	* Дьыл түөрт уон тоҕус өрөбүлүн ытык суруктарыгар уонна евангелиеларыгар анаан тоҕус уон тоҕус хомилия
	* Сыаркап аҕалара евангелиелары тойоннооһуннарын хомуура (*Catena aurea*)
4. Сүрүн үлэлэрэ (*Summa Theologiae*, *Summa contra Gentiles*, *Scriptum super Sententiis*)
5. Дьуоп, Псалмнар, Ыһаайа, Соломон ырыата, Дьэрэмиэй битиктэригэр, Иоанн уонна Маппыай евангелиеларыгар, Паулус суруктарыгар биибилийэ комментарийдара
	* Ытык битиктэргэ тоҕус быһаарыы
6. Литургия үлэлэрэ
# Коран

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|

|
**Ислам** |
| --- |
| **Итэҕэйиилэрэ** |
| Аллах · Тауhид · Таҥара
Муhаммед · Көрбүөччүлэр |
| **Олохторо** |
| Шаhада · Намаз
Саум · Зэкээт · Хадь |
| **Суруйуулара уонна сиэрдэрэ** |
| Коран · Сунна · Хадис
Фикх · Шариат · Калам · Суфизм |
| **Историята уонна басханнара** |
| Аль эл-Байт · Саhаба
Суннаhыттар · Шиа
Кырдьыксыт халифтар · Халифат Имамат |

 |

**Коран** (араб. القرآن ‎al-qur’ān) диэн Ислам сүрүн ытык суруйуута. Бастакы Коран арабтыы суруллубута. Коран Таҥара этиитэ буолар уонна мусулмаан сиэрин-туомун наардыыр уонна дьаhайар.

Мусулманнар итэҕэллэринэн, Коран ис хоhоонун Муhаммедка Хабырыыл аанньал 610—632 сс. тириэрдибитэ. Муhаммед Кораны тылынан бэйэтин батыhааччыларыгар кэпсээбитэ. 633 с. Коран текста суруллубута. 653 с. биир халыыптаммыта, түҥэтиллибитэ уонна киэҥник оҥоhуллан тарҕаныллыыта саҕаламмыта.

Коран.
## Кинигэ ис тутула

Коран тиэкиһэ 114 бастартан турар, бас сура дэнэр. Суралар меккатааҕыларга уонна мединатааҕыларга арахсаллар, хайа сиргэ үөскээбиттэриттэн (көстүбүттэриттэн). Мусулмааннар итэҕэллэринэн, суралар ааттарын Муhаммедка Таҥара ааттаабыта. Бары суралар, тохсустан ураты, «Ордук аһыныгас, ордук аһымаллаах, Таҥара аатынан…» (بسم الله الرحمن الرحيم *bismi-llāhi ar-raḥmāni ar-raḥīmi*) диэн этииттэн саҕаланаллар.

Хас биирдии сура хас да этиилэртэн турар, этии айат дэнэр.

---

* Al-Quran (Коран) Архыыптаммыт 2009, Тохсунньу 29 күнүгэр. text format
* Переводы Корана // QuranAcademy.org
* На английском Архыыптаммыт 2018, От ыйын 30 күнүгэр.
# Ренессанс

*Афина оскуолата, Рафаэль үлэтэ. Бу Ренессанс уруһуйа Былыргы Грецияҕа буолба сылдьбыбатах сценаны көрдөрор. Уруһүйга биллэр Греция философтара, суруйааччылара, худуоһунньуктара уонна математиктара бааллар. Рафаэль бэйэтин бириэмэтигэр баар биллэр дьоннортон сирэйдэрин уруһуйдаабыта. Ол курдук, Платон сирэйигэр Леонардо да Винчины үтүктэн суруйбута, ортотугар турар маҥан бытытаах философ*
**Ренессанс** эбэтэр **Барҕарыы** диэн Европаҕа барыллаан 1400 сыллаахтан саҕаламмыт уонна Орто үйэлэргэ дылы буолан ааспыт кэм кэрчигин ааттыыллар.

"Ренессанс " диэн француз тылыттан "иккистээн төрөөһүн" диэн тылбаастанар. Ити кэмҥэ былыргы устуоруйаны, ол курдук Былыргы Грецияны уонна Былыргы Римы үөрэтии тэнийбитэ. Ол иһин "иккистээн төрөөһүн" диэн буолбута. Сорох чинчийээччилэр Ренессансы аныгы бириэмэ саҕаланыытынан ааҕаллар.

Ренессанс бириэмэтигэр биллэр худуоһунньуктар, суруйааччылар уонна элбэх бөлүһүөктэр баар буола сылдьыбыттара. Математиканы уонна атын билими үөрэтии тарҕаммыта.

Бастаан Ренессанс Италияҕа саҕаламмыта уонна Европа бары муннуктарыгар тиийбитэ. Италияҕа үс кэрдиискэ арахсар:

* Эрдэтээҥҥи Ренессанс *.*
* Ренессанс бириэмэтэ
* Кэлиҥҥи Ренессанс.

Ренессанс бүппүтүн кэннэ Барокко кэмэ саҕаламмыта, быһа холооон 1600 сыллаахха. Италия таһыгар баар сирдэргэ Ренессанс хаһан бүппүтэ, хаһан Барокко саҕаламмытын этэр уустук буолар.
# Архейдар

| ?Архейдар |
| --- |
|  |
| Билим классификацията |
|

 |
|

| Халыып:Taxobox ITIS

 |
| --- |

 |

**Архейдар** диэн биир сааныктаах микроорганизмнар бөлөхтөрө. Прокариоттар.
# Бактериялар

| ?Бактериялар |
| --- |
|  |
| Билим классификацията |
|

 |
|

| Халыып:Taxobox ITIS

 |
| --- |

 |

**Бактериялар** - ядросу жок, цитоплазма мембрана менен бөлүнгөн микроорганизмдер.Көпчүлүк бактериялары тамактануусу гетеротрофтук (даяр азык заттар менен тамактануучу)организмдер. микробиология салаата бактериология Бактериялар - спораларды пайда кылышат жана шарты жок чөйрөдө да жашай алышат

Бактериялар фото: []

## Происшествия и ранья эволюция

Аныгы бактериялар өбүгэлэрэ сиргэ олохторун бастакы форматынан буолбут биир кэмнээх микрооройуон этэ, 4 миллиард сыл анараа өттүгэр үөскээбитэ. Микроскопическай сир олоҕо үс миллиард кэриҥэ сыл буолла. Бактериялар ааттара биллэр эрээри (холобур, строматолиттар), морфология олус биир көрүҥэ, туспа идентификациялыыр кыах суох. Ол эрээри, бактериялар филологияларын чөлүгэр түһэриигэ туттуохха сөп уонна кинилэр көмөлөрүнэн архей уонна эукариот арахсаллара бэлиэтэммит. Бактериялар уонна архей уопсай көрдөрүүлэрэ, арааһа, 3-2,5 млрд сыл анараа өттүгэр олорбут гипермофил этэ.

Бактериялар эукариот киириитигэр улахан оруолу оонньоотулар. Эукариотическай клетка бактериялар эндосимбионтарын эндосимбионтара буолбуттарыгар, арааһа, аныгы археологтарга чугас буолуо дии саныыбын. Атыннык эттэххэ, боротокуол- эукариот клетка миитохондрия уонна гидрогеносомалар төрүт- Уус клеткаларын ыйыстыбыт. Билиҥҥитэ ол органнар митохондриялар уонна гидрогеносордара биллибэт эрээри, сороҕор ити органнар улаханнык редуциацияламмыттар. Кэлин митохондриялаах эмукариоттартан сорохторо клеткалары, үүнээйилэри уонна уулаах сирдэри дьапталҕалаан ыйыстыбыт.

## Быһаарыылар
# Эукариот

| ?Эукариоттар |
| --- |
|  |
| Билим классификацията |
|

 |
|

| Халыып:Taxobox ITIS

 |
| --- |

 |

**Эукариот** диэн сааныктара иччилээх организмнар. Харамайдар, үүнээйилэр, тэллэйдэр уонна протистар.
# Протистар

| ?Протистар |
| --- |
|  |
| Билим классификацията |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Саарыстыба: | **Protista**\* |

 |
|  Латыынныы аата |
| Аан дойдуга биллэр аата ыйыллыбатах Вы можете помочь проекту, поставив **latin=название** внутри шаблона taxobox в тексте статьи |
|

| Халыып:Taxobox ITIS

 |
| --- |

 |

[[Категория:**Protista**\* алпаабытынан]]

**Протистар** диэн араас эукариот микроорганизмнар. Биир да элбэх да сааныктаахтар. Харамайдартан, үүнээйилэртэн уонна тэллэйдэртэн атыттар.
# Вирус

| ?Viruses |
| --- |
|  |
| Билим классификацията |
|

 |
|

| Халыып:Taxobox ITIS

 |
| --- |

 |

Ротавирус көстүүтэ
**Вирус** диэн тыыннаах организмнарга сыстыгас кып-кыракый паразит. Тыыннаах организм сааныгын иһигэр бэйэтин репликациялыыр (копияларын тарҕатар). Нуклеин аһыыбалартан уонна протеин хаххатыттан турар. Нуклеин аһыыба үксүгэр РНА буолар, сороҕор толору ДНА-лаах буолар.

Сааныкка араас ньымаларынан киирээччи, ол гынан баран нуклеин аһыыбатын прокариот эбэтэр эукариот сааныкка киллэрэр. Ол кэнниттэн арыллыбыт РНА сааныгын иһигэр бииликтэнэр уонна бэйэтин репликациялыырын уонна протеин хаххатын оҥорорун саҕалыыр. Ол кэнниттэн бэлэм буолбутун кэннэ саанык арыллар, оччоҕуна вирус тарҕаныытын саҕалыыр.

Бары вирустар маннык үлэлииллэр, сааныкка сыстыбатах вирус сатаан олорбот. Вирустар ханна баҕар бааллар, уонна ханнык баҕар тыыннаах организм атаакаланар.

Вирустар бактерияттан быдан кыра буолаллар. Электроннай микроскоп айыллыан иннинэ көрөр кыах суоҕа. Вирус структурата олус судургу буолар. Бэйэтэ иһинээҕи саанык структурата, саанык хаҕа, саанык мембраната суох, нуклеин аһыыбаны сабар протеин хаххалаах.

Вирустар характеристикалара:

* Араас ыарыылары аҕалар инфекциялар;
* РНА эбэтэр ДНА эрэ баар;
* Протеин хаххалаахтар;

Саанык вирустары оҥорорун бүппүтүн кэннэ *лизис* бырассыаһа саҕаланар, ол эбэтэр саанык бытарыллар. Ол кэмҥэ вирустар атын сааныктары инфекциялыырга тарҕаналлар. Вирустар уһуннук оннунан хаалыахтарын сөп, уонна кэм ааспытын кэннэ бары сөпсөһүүлэр баар буоллахтарына сааныгы инфекциялыылларын саҕалыыллар.

Сорох вирустар олус судургулар. **Бактериофаг** вирустар бактерия сааныгын иһигэр киирэргэ сайдыбыттар, сорох **"кэмпиэр вирустар"** тарҕаналларыгар бэйэлэрин кыратык уларытыллыбыт хаһаайын саанык мембранатынан хаххаланаллар, оччоҕуна атын сааныктарга киирэргэ судургу буолаллар. Билигин даҕаны ыарыыны сатаан эмтээбэт ыарыылар, ол курдук грипп эбэтэр КИВ оннук вирустартан тураллар.

Тыыннаах организм вирус инфекциятын кэнниттэн иммуннаах харда оҥорор, оччоҕуна вирус өлөр. Ол сыалга өссө вакциналары тутталлар. Сорох ыарыыларга билигин даҕаны вакциналар суохтар. Антибиотиктар вирус утары сатаан охсуспаттар, ол гынан баран атын эмтэр баалар уонна бэлэмнэнэллэр.

## Быһаарыылар
# Прокариот

Бактерия сааныгын структурата, прокариот көрүҥнэриттэн биирдэстэрэ.
**Прокариоттар** диэн саанык иччитэ суох организмнар. Икки домеҥҥа арахсаллар: бактериялар уонна архейдар.
# Зоология

**Зоология** — хамсыыр харамайдары үөрэтэр билим салаата: кинилэр оҥоһууларын, олохторун, олорор сирдэрин, аһыыр ньымаларын, ууһааһыннарын уонна айылҕаҕа да, киһи эйгэтигэр да быһыыларын-майгыларын.

Кыыллар саарыстыбалара наһаа киэҥ уонна уустук. Онон зоология хас да туһунан салаалартан турар, холобур, энтомология үөнү-көйүүрү анаан үөрэтэр, ихтиология - балыктары, герпетология - амфибиялары уонна сыылааччылары. Зоология сорох салаалара кыыл-сүөл оҥоһуутун (анатомия), уорганнара хайдах үлэлииллэрин (физиология), төрүөхтэрин иннинэ хайдах сайдалларын (эмбриология) үөрэтэллэр. Онтон холобур, зоогеография кыыллар Сир үрдүгэр тарҕаныыларын үөрэтэр. Этология диэн билим кыыллар айылҕаҕа быһыыларын-майгыларын анаан үөрэтэр. Экология - кыыллар уонна үүнээйилэр тас эйгэни кытта ситимнэрин, бэйэ-бэйэлэригэр дьайыыларын үөрэтэр. Палеонтология былыр сүппүт кыылы-сүөлү, кинилэр таастыйан хаалбыт өлүктэрин чинчийэр.

Зоологиянан дьарыктанар учуонайдар - зоологтар - сорохторо кэбиниэккэ олорон үлэлииллэр, сорохторо лабораторияларга уопут туруораллар, түмэллэргэ, зоопаркаларга эбэтэр айылҕаҕа тахсан үлэлииллэр.
# Көрүҥ үөдүҥэ

**Көрүҥ үөдүҥэ** (лат. , нууч. *подвид*) — көрүҥ иһигэр киирэр таксон единицата. Биологияҕа туттуллар. Бу сахалыы тиэрмини биология науукатын дуоктара Гавриил Угаров киллэрбитэ

|  |
| --- |
| **Таксономия хаттыгастара** |
|
Домен —
**Саарыстыба** —
Саарыстыба үөдүҥэ —
Мэҥэ кэлим/Мэҥэ салаа —
**Кэлим**/**Салаа** —
Кэлим үөдүҥэ/**Салаа үөдүҥэ** —
Мэҥэ кылаас —
**Кылаас** —
Кылаас үөдүҥэ —
Инфракласс —
Мэҥэ аймах —
**Аймах** —
Аймах үөдүҥэ —
Инфраотряд —
Мэҥэ кэргэн —
**Кэргэн** —
Кэргэн үөдүҥэ —
Надтриба —
**Триба** —
Подтриба —
**Уус** —
Подрод —
Надсекция —
Секция —
Подсекция —
Ряд —
Подряд —
**Көрүҥ** —
Көрүҥ үөдүҥэ —
Вариетет/Көрүҥ эгэлгэтэ —
Подразновидность —
Форма —
Подформа |
| Таксономия — Биноминальнай номенклатура |

## Быһаарыылар
# Ботаника

Ботанист тэриллэрэ.
**Ботаника** диэн биология үүнээйилэри үөрэтэр салаата. Биология салаата, сороҕор *үүнээйи биологията* диэн ааттааччылар. Атын аата өссө **фитология**. Ботаниканы үөрэтэр чинчийээччилэри ботаник диэн аатыыллар.

## Ботаника салаалара

* Агрономия—Ботаниканы үүнээйини үүннэрэри үөрэтэр
* Бриология—Муоҕу үөрэтэр
* Лесоводство—Тыаны үөрэтэр, тыа сайдыытын
* Микропалеонтология—Споралары үөрэтэр
* Микология—Тэллэйдэри үөрэтэр
* Палеоботаника—Урут буола сылдьыбыт үүнээйилэри үөрэтэр
* Фикология—уу үүнээйилэрин үөрэтэр
* Фитохимия—Үүнээйи химиятын уонна химия процесстарын үөрэтэр
* Фитопатология—Үүнээйи ыарыыларын үөрэтэр
* Үүнээйи анатомията—Клетка структуратын үөрэтэр
* Үүнээйи экологията—Экологияҕа оруолун үөрэтэр
* Үүнээйи генетиката—Үүнэйи генетикатын үөрэтэр
* Үүнээйи морфологията—Структуратын уонна олоҕун структуратын үөрэтэр
* Үүнээйи физиологията—Үүнээйи олоҕун уонна тарҕаныытын үөрэтэр
* Үүнээйи таксономията—Классификациятын уонна аатын үөрэтэр
# Азия сэлиитэ

Муостаах атыыр, Bandipur National Park, Карнатака, Ииндийэ
Тыһы уонна оҕолор, Yala National Park, Шри Ланка
**Азия сэлиитэ** (лат. Elephas maximus) диэн Elephas ууһун соҕотох тыыннаах хаалбыт көрүҥэ. Ииндийэ субконтиненыгар уонна Соҕуруулуу-илин Азияҕа тарҕанан олорор. Былыр быдан киэҥ ареаллаах этэ арҕаа Иракка, Ираҥҥа, Түүркүйэҕэ, Сирияҕа дылы тиийэ. Азия сэлиитэ сэлиилэр кэргэннэрин үс тыыннаах көрүҥүттэн биирэ буолар. Атын иккитэ Африка саванна уонна ойуур сэлиилэрэ. Улаханынан саванна сэлиитин кэнниттэн иккис. Олоҕун уһуна 60–75 сыл. Азия сэлиитэ 1986 сылтан ыла эстэр кутталлаах көрүҥ диэн Кыһыл кинигэ тиһигэр киирбитэ. 2019 сыл ахсаанынан 48,323–51,680 кэриҥэ Азия сэлиитэ баар.

Азия сэлиилэрэ Инд цивилизациятын кэмигэр иитиллибиттэрэ. Бу туһунан Инд хочотугар баар Мохендьо-даро археология түөлбэтигэр булуллубут сэлии уҥуохтара туоһулууллар. Манна эбии сэлиилэр тамҕа ойууларын уонна туой бодолорун булбуттара. Азия сэлиилэрин сэриигэ туһаналлара миинэн кимиигэ да халалааһыҥҥа да. Тойотторго сэлии статус бэлиэтэ буолара. Ордук киэҥник сэлиилэри үлэҕэ туһаналлар. Ыарахан барымталары тастараллар көтөхтөрөллөр. Бадарааннаах куһаҕан суолунан, суола суох ойуурунан дүлүҥнэри уонна да атын тутуу материалларын тиэйэргэ баһаам туһалаахтар. Азия сэлиитэ Ииндийэ субконтиненын култууратыгар улахан дьайыылаах. Сэлиилэр былыргы Панчатантра уонна Дьатака курдук номохторго ахтыллаллар. Индуизм ордук ытыктанар Ганеша таҥарата сэлии төбөлөөх. Индуистар тойдоругар мааны киэргэллээх сэлиилэри хаамтараллар. Бирма, Тайлаан, Шри Ланка астрологияларыгар сэлии эмиэ улахан оруоллаах.

Азия сэлиитин алын көрүҥнэрэ:

* E. m. maximus
* E. m. indicus
* E. m. sumatranus
* E. m. borneensis
# Таксономия

Швейцария ботанига Огюстен Декандоль (1778—1841), 1813 сылаахха «таксономия» диэн тиэрмини туттуохха диэбитэ
**Таксоно́мия** (был.-гириэк. τάξις — тутул, наарданыы уонна νόμος — сокуон) — уустук оҥоһуулаах, бэйэ-бэйэтин кытта иерархиялаах сыһыаннаах тугу эрэ наардыыр, тиһикккэ киллэрэр, ол сокуоннарын чинчийэр үөрэх . Таксономия тосхоллоро билии элбэх салаатыгар туһаныллаллар, холобур, географияҕа, геологияҕа, тылы чинчийиигэ, этнографияҕа уонна биологияҕа.

«Таксономия» диэн тиэрмини аан бастаан 1813 году үүнээйи наардааһынан дьарыктанар учуонай Огюстен Декандоль туһаммыта. Аан бастаан биологияҕа эрэ туттуллара. Кэлин билии атын салааларыгар туттуллар буолбута.

## Быһаарыылар

## Литэрэтиирэ

* Таксономия (теория классификации) // Струнино — Тихорецк. — М. : Советская энциклопедия, 1976. — (Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров ; 1969—1978, т. 25).
* Биологический энциклопедический словарь / Гл. ред. М. С. Гиляров; Редкол.: А. А. Баев, Г. Г. Винберг, Г. А. Заварзин и др. — М.: Сов. энциклопедия, 1986. — 831 с. — 100 000 экз.
* Ошибка Lua в Модуль:Тылбаастамматах на строке 207: attempt to call local 'prepositional' (a nil value). Биологическая номенклатура = *Charles Jeffrey*. Biological Nomenclature. Second edition / Пер. с англ. — М.: Мир, 1980. — С. 14. — 120 с. — 15 000 экз. — УДК 574:001.4
* Зуев В. В., Розова С. С. Проблема способа бытия таксона в биологической таксономии // Философия науки : журнал. — Издательство Сибирского отделения РАН, 2001. — № 2 (10). — ISSN 1560-7488. Архивировано 17 апреля 2013 года. — Архивировано из первоисточника 31 июля 2012.
* *Шаталкин А. И.* Таксономия: Основания, принципы и правила / Зоологический музей МГУ. — М.: Товарищество научных изданий КМК, 2012. — 600 с. — 600 экз. — ISBN 978-5-87317-847-6 — УДК 579.8.06
* *Клюге Н. Ю.* Раздел I.3. Принципы номенклатуры зоологических таксонов // Современная систематика насекомых..
# Антропология

**Антропология** (Гириэк тыла: ἄνθρωπος anthrōpos — киhи + -λογία, -logia — санаа, үөрэтии) диэн киhини үөрэтэр үөрэх. Антропология хас да дисциплиналартан турар:

* Биология антропологията
* Култуура антропологията
* Тыл антропологията
* Социал антропология

АХШга археологияны антропология биир салаатынан билинэллэр.
# Биотехнология

Инсулин кристаллара.
**Биотехнология** диэн сүрүннээн агрикултуураҕа, ас үөрэҕигэр уонна медицинаҕа туттуллар, уонна биологияҕа олохтонор технология. Холбоhуктаах нациялар Биология эгэлгэтин конвенцията биотехнологияны маннык диэн быhаарар:

>
> Биология системаларын, тыыннаах организмнары эбэтэр кинилэртэн үөскээбити туттан оҥоһугу оҥорор эбэтэр модификациялыыр хайа баҕар технология.
>
>
>

Биотехнология түмэр дисциплиналара генетика, молекуляр биология, биохимия, эмбриология уонна саанык биологията. Кинилэрдиин ситимнээх практика дисциплиналара химия инженерията, информация технологията уонна биороботика.
# Мэдиссиинэҕэ уонна физиологияҕа Нобель бириэмийэтэ

Альфред Нобель физиологияны сэргиирэ уонна бэйэтэ лабораториялары арыйталаабыта
**Физиологияҕа эбэтэр мэдиссиинэҕэ Нобель бириэмийэтэ** (швед. Nobelpriset i fysiologi eller medicin) — Физиология эбэтэр мэдиссиинэ эйгэлэригэр уһулуччу ситиһиилэрин иһин сыл аайы учуонайдарга туттарыллар бириэмийэ, Швеция хоруоллугун билимин акадьыамыйата Стокгольмҥа туттарар.

Бу Альфред Нобель 1895 сыллаахха бэйэтэ олохтообут биэс Нобель бириэмийэлэриттэн биирдэстэрэ, 1901 сыллаахтан туттарыллар. Атын бириэмийэлэр: Химияҕа Нобель бириэмийэтэ, Литэрэтиирэҕэ Нобель бириэмийэтэ, Нобель Эйэҕэ бириэмийэтэ уонна Физикаҕа Нобель бириэмийэтэ..

Мэдиссиинэҕэ уонна физиологияҕа Нобель бастакы бириэмийэтин 1901 сыллаахха Эмиль фон Беринг диэн учуонайга сыворотка көмөтүгэн эмтиир ньыматын иһин (бастатан туран дифтерияны эмтээһиҥҥэ туттуллубта) анаабыттара. Ыраахтааҕы Россияттан икки лауреат баар: 1904 с. Иван Петрович Павлов уонна 1908 с. Илья Ильич Мечников.

Бириэмийэни Стокгольмҥа сылын ахсын анал сиэри-туому тутуһан ахсынньы 10 күнүгэр туттараллар (Нобель өлбүт күнэ).

## Лауреаттар

## Быһаарыылар

## Литэрэтиирэ

* Лауреаты Нобелевской премии: Энциклопедия. Пер. с англ. — М .: Прогресс, 1992(нууч.)
* *Ноздрачёв А.Д., Марьянович А.Т., Поляков Е.Л., Сибаров А.Д., Хавинсон В.Х.* Нобелевские премии по физиологии и медицине за 100 лет. — Санкт-Петербург: Гуманистика, 2002. — 688 с.
* *Doherty, Peter* The Beginner's Guide to Winning the Nobel Prize: Advice for Young Scientists. — Columbia University Press, 2008. — ISBN 0-231-13897-0
* *Leroy, Francis* A century of Nobel Prizes recipients: chemistry, physics, and medicine. — CRC Press, 2003. — ISBN 0-8247-0876-8
* *Rifkind, David; Freeman, Geraldine L.* The Nobel Prize winning discoveries in infectious diseases. — Academic Press, 2005. — ISBN 0-12-369353-5

## Сигэлэр

Халыып:Викиновости

* All Nobel Laureates in Medicine — Index webpage on the official site of the Nobel Foundation.
* The Nobel Prize in Physiology or Medicine
* Official site of the Nobel Foundation.
* Graphics: National Medicine Nobel Prize shares 1901—2009 by citizenship at the time of the award and by country of birth. From J. Schmidhuber (2010), Evolution of National Nobel Prize Shares in the 20th Century at arXiv:1009.2634v1

Халыып:ВС
Халыып:Нобелевская премия по физиологии или медицине
Халыып:Нобелевская премия
# Нэчимиэн

| ?Нэчимиэн |
| --- |
|  |
| Билим классификацията |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Саарыстыба: | Үүнээйилэр |
| Аймах: | Poales |
| Кэргэн: | Poaceae |
| Подсемейство: | Pooideae |
| Триба: | Triticeae |
| Уус: | *Hordeum* |
| Көрүҥ: | H. vulgare |

 |
|  Латыынныы аата |
| Аан дойдуга биллэр аата ыйыллыбатах Вы можете помочь проекту, поставив **latin=название** внутри шаблона taxobox в тексте статьи |
|

| Халыып:Taxobox ITIS

 |
| --- |

 |

[[Категория:Үүнээйилэр алпаабытынан]]

**Нэчимиэн** (*Hordeum vulgare*) диэн бурдук үүнээйи. Агрикултуураҕа дьиэ кыылын уонна көтөрүн аhылыгар анаан үүннэриллэр, онтон таhынан солодтааhыҥҥа (пиибэ астааhына) туттуллар. 2007 с. нэчимиэн аан дойдутааҕы оҥоруутун таhыма 136 мөлүйүөн тонна уонна үүннэриллэр сирин бүтүн иэнэ 566,000 км² буолбут.

Нэчимиэн
## Хос быhаарыылар
# Вергилиус

| Публиус Вергилиус Маро |
| --- |
| Төрөөбүтэ | Алтынньы 15, 70 б.э.и. Андес, Сизалп Галлията |
| Өлбүтэ | Балаҕан ыйын 21, 19 б.э.и. Брундизиум |
| Идэтэ | Поэт |
| Илэ | Ром |
| Genres | Эпос, пастораль |
| Literary movement | Аугуст поэзията |

**Публиус Вергилиус Маро** (*Publius Vergilius Maro*) (Алтынньы 15, 70 б.э.и. – Балаҕан ыйын 21, 19 б.э.и.) диэн классик Рим поэта, бу үс үлэлэринэн ордук биллэр: *Буколика*, *Георгика* уонна *Энеида*—онтон ураты хас да кыра поэмалардаах. Вергилиус Ром ордук улуу поэта буолар.