Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Кумахы (ыарыы)

| Малярия |
| --- |
|  |
| Малярия ыалдьар кымаар ыстыырыгар тарҕанар |
| МКБ-10 | B50.-B54. |
| МКБ-9 | 084 |
| OMIM | 248310 |
| DiseasesDB | 7728 |
| MedlinePlus | 000621 |
| eMedicine | med/1385  emerg/305 ped/1357 |
| MeSH | C03.752.250.552 |

**Кумахы** эбэтэр **Титириир ыарыы** (нууч. *Малярия*) диэн сыстыганнаах ыарыы, паразиттарынан тарҕанар. Киһиэхэ паразиттар хаан иһигэр киирдэхтэринэ ыалдьар. Сыл аайы 300-700 мөл. киһи кумахынан ыалдьар, уонна 1-2 мөл киһи өлөр.

Кумахыны аҕалар паразит аата Плазмодиум диэн протозоа буолар. Протозоа диэн биир эрэ клектаттан тутар организмнары аатыыллар, бактерияттан быдан кыра уонна боростуой.

Киһи сүнньүнэн *Анофелес* эбэтэр *Кулекс* диэн кымаар көрүҥнэриттэн киһини ыстаатаҕына ыалдьар. **Плазмодиум** диэн кымаар оһуобай силэ. Ол силин киһини ыстыырыгар ыһар, оччоҕуна ыарыы саҕаланар.

Тыһы кымаардара эрэ тарҕаталлар, тоҕо диэн атыыр кымаардара хааны хомуйбаттар. Кинилэр үүнээйи нектардарын иһэллэр. Тыһы кымаар хааны сымыыт оҥороругар туттар.

Киһи атыннык эмиэ ыалдьыан сөп. Ол курдук оҕо ийэтин иһигэр ыалдьыан сөп. Эбэтэр хаан кутуутугар эмиэ сыстыһыахха сөп. Сорох дьон шприц инньэтин ыалдьыбыт киһи кэнниттэн иккистээн туттан ыалдьыан сөп.

## Кумахы паразитын олоҕо

Хаан кыһыл клеткалара уонна малярия паразита микроскопка
Плазмодиум хас да көрүҥэ малярияны ыҥыраллар:

* Кутталлаах:
	+ *Plasmodium falciparum*
* Орто кутталлаах:
	+ *Plasmodium malariae*
	+ *Plasmodium ovale*
	+ *Plasmodium semiovale*
	+ *Plasmodium vivax*
* Приматтан атын приматка тарҕаныан сөп:
	+ *Plasmodium knowesli*

*P. vivax* уонна *P. falciparum* малярия улахан өттүн аҕалаллар.

## Тарҕаныыта

Дьон нэһилиэнньэтиттэн 40% малярия баар сиригэр олорор, ол курдук:

* Африка
* Азия (сүнньүнэн Индияҕа, Орто Азияҕа уонна Соҕуруулуу Илин Азияҕа)
* Орто Америка уонна Соҕуруу Америка
* Илин Европа
* Соҕуруу Тихэй океан (Тихэй Океан экватортан соҕуруу өттө)

Өлүү 90% Афркаҕа буолар. Ыалдьыбыт дьонтон ордук өлөр категорията - оҕолор. Оҕо өлбөтөҕүнэ даҕаны мэйиитигэр улахан дьайыылаах буолар.

Өлүү кэнники бириэмэҕэ олус аччаабытын да иһин дьадаҥы дойдуларга кымаардары кытта охсуһууга эбэтэр эми ыларга харчы суох, сороҕор харчы баар да буоллаҕына медицина системата суох буолар, ол курдук Африка орто дойдуларыгар сэрии буола турар, эбэтэр соторутааҕыта бүппүтэ, ол гынан иһин медицина системата олохтоммотох.

## Ыарыы сибикилэрэ

Кумахы сибикилэрэ

* Артралгия (сустааптарга ыарыы)
* Төбө ыарыыта
* Сылайыы уонна утуйуохха баҕарар
* Сөтөл
* Титирии
* Үлүгүнэйии
* Кома

Кумахы бэлиэлэрэ:

* Анемия (хааҥҥа кыһын клекталар ахсааннара намыһах)
* Саһарыы (тирии уонна харах араҕас буолаллар)
* көлөһүннэнимтиэтэ
* Хотуо
* Түргэн сүрэх тэбиитэ
* Намыһах хаан баттааһына
* Уорганнар улаатыллыыта. Ол курдук быар, таал уонна атын иһинээҕи органнар

## Быһаарыылар
# Беркли

**Бэркли** (Berkeley) — АХШ арҕаа өттүгэр Калифорния штаакка баар куората, Сан Франциско аргыһа, Оклендтан хоту турар. Олохтоохторун ахсаана 101,4 тыһ. киһи (2004).

Машиностроение, химическэй, ас-үөл промышленноһа. Бөдөҥ билим киинэ. Калифорния университетын сүрүн уонна саамай бөдөҥ салаата баар. Чуумпу байҕаллааҕы итэҕэл оскуолата (1866). Армстронг Университета (1918).
# Эволюция

Биологияҕа, **эволюция** диэн организмнар бөлөхтөрө көлүөнэттэн көлүөнэҕэ бэриллэн иhэр чинчилэрэ уларыйыылара. Бу уларыйыылар сүрүн үс процесс дьүөрэлэһиилэриттэн буолаллар: арахсыы, ууhуу уонна талыы. Организм удьуоругар бэриллибит геннар ылыллыбыт чинчилэри оҥороллор, ол эволюция төрүтэ буолар. Бу чинчилэр араас бөлөхтөргө тус-туспа сайдаллар, кэлэн иhэр көлүөнэлэргэ уларыйыы улаатар. Организм ууhаабытын кэннэ, удьуордара саҥа эбэтэр уларыйбыт чинчилэниэхтэрин сөп. Бу саҥа чинчилэр икки сүрүн суолунан үөскүүллэр: геннар мутацияларыттан эбэтэр геннар араас бөлөхтөр/көрүҥнэр икки ардыларыгар биэрсиилэриттэн.
# Айылҕа сүүмэрдээһинэ

**Айылҕа сүүмэрдээһинэ** (ааҥл. *natural selection*, нууч. *естественный отбор*) — тыынар-тыыннаах көрүҥнэрэ көлүөнэттэн көлүөнэҕэ тас эйгэҕэ сөп түбэһэн улам-улам уларыйыылара уонна ол уларыйыылар ууһааһын түмүгэр популяцияҕа тарҕаныылара. Эволюция теорията этэринэн бу саҥа көрүҥнэр үөскээһиннэрин биир төрүөтэ (атын төрүөтүнэн, холобур, ген мутацията буолуон сөп). Тиэрмини аан бастаан Чарлз Дарвин "Көрүҥнэр үөскээһиннэрэ" диэн кинигэтигэр 1859 сыллаахха туттубута.
# Чарлз Дарвин

Чарлз Дарвин
**Чарлз Ро́берт Да́рвин** (ааҥл. *Charles Robert Darwin*; 1809–1882) — эволюция теориятын айбыт Англия чулуу учуонайа, натуралист, айанньыт.

Билигин ити теория айылҕаны үөрэтэр наукаҕа баһылыыр теория быһыытынан сылдьар. Теория олоҕор тыынар тыыннаах отой судургу көрүҥтэн саҕалаан тас эйгэ усулуобуйатыгар сөп түбэһэн уларыйан уонна сайдан баччааҥҥа диэри кэллэ диэн санаа сытар.

Дарвин 1809 сыллаахха олунньу 12 күнүгэр Шрусбери диэн сиргэ Шропшир графствоҕа сэниэ ыалга 5-с уолунан төрөөбүтэ. Аҕата Роберт Дарвин быраас, ийэтэ Сьюзан Дарвин (Уэджвуд). 1817 сыллаахха күнүскү оскуолаҕа киирэригэр 8 саастаах Дарвин хайыы-үйэ айылҕаны сэргиир этэ. Бу сыл от ыйыгар ийэтэ өлөр. 1818 сыл балаҕан ыйыгар убайын Эразмы кытта (Erasmus Alvey Darwin) Шрусбери оскуолатыгар пансиоҥҥа (интэринээккэ) киирэр.

1825 сыл сайыныгар аҕатыгар ыарыһахтары көрөрүгэр көмөлөһөр. Ол сыл Эдинбург университетыгар киирэр, ол гынан баран сатаан үөрэммэт, ол оннугар Чарлз Ватертон диэн урукку кулут киһиэхэ таксидермияны баһылыыр. Икки сыл кэриҥэ син биир Эдмонтоҥҥа үөрэнэр: Эдмонтон Грант диэн муора сиһэ суохтарын үөрэтэр киһиэхэ ассистенныыр, айылҕа историятын уонна геологияны Роберт Джемсоҥҥа үөрэтэр. Иккис сылыгар университет түмэлигэр үүнээйилэр классификацияларын үөрэтэр.

Аҕата уола медицинаны бырахпытын истэн Кембриджка христианнар колледжтарыгар киирэригэр этэр. Онон чааһынай учуутал салалтатынан бэлэмнэнэн баран 1828 сыл саамай саҥатыгар Кембриджка үөрэнэ киирэр. Бэйэтэ билиммитинэн үөрэххэ оччо сыстыбат, ат сүүрдүүтүнэн, саанан ытыынан, булдунан дьарыктанар. Сыгана Уильям Фокс үөннэри үөрэтэр энтомологтары кытта билиһиннэрэр. Онтон сылтаан Дарвин хомурдуостары хомуйуунан дьарыгырар. Джон Генслоу диэн ботанигы уонна да атын натуралист учуонайдары кытта билсэр. 1831 сыллаахха колледжын бүтэрэр, теологияны, литератураны, математиканы, физиканы баһылыыр.
# Биология

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |
|  |  |

Биология олох арааһын үөрэтэр *(үөһээ хаҥас ойууттан саҕалаан чаһы хоту)* *E. coli*, tree fern, gazelle, Goliath beetle
Кыыллар - ынахтар
Үүнээйилэр - Triticum
Тэллэйдэр - Morchella esculenta
Бактериялар - Gemmatimonas aurantiaca (- = 1 Micrometer)
Архейдар - Halobacteria
Вирустар - Gamma phage
**Биология** (был.-гириэк. βιολογία - βίος, bios, "олох"; -λογία, -logia) диэн олоҕу үөрэтии уонна тыыннаах организмнары уонна кинилэр бэйэ бэйэлэриниин уонна тула эйгэлиин дьайсыыларын үөрэтэр айылҕа үөрэхтэрин салаалара. Тыынар тыыннаах тутулун, үлэтин, үүнүүтүн, төрүөтүн, эволюциятын уонна тарҕаныытын чинчийэр. Организмнары уонна функцияларын наардыыр уонна суруйар.

## Историята

## Аныгы биология олоҕо

Биология биэс холбуур принциптара:

* Саанык теорията
* Эволюция
* Ген
* Хомеостазис
* Энергия

## Cалаалара

### Структура

* Молекуляр биология
* Саанык биологията
* Генетика
* Сайдыы биологията

### Физиология

* Физиология
* Анатомия

### Эволюция

* Эволюция биологията
* Эволюция
* Эволюция синтезис теорията
* Айылҕа сүүмэрдээһинэ

### Таксономия

* Таксономия

### Экология

* Экология
# Былыргы гириэк тыла

**Былыргы гириэк тыла** (ἡ Ἑλληνικὴ γλῶσσα) — гириэк тылын өбүгэтэ, индоевропейскай тылларга киирэр, биһиги эрабыт иннинээҕи 2 тыһыынча сыллар бүтэһиктэриттэн V үйэҕэ дылы ойкуменаҕа баар буола сылдьыбыта.

Сайдыыта хас да кэрчиктэрдээх: протогириэк (б.э.и. XX үйэ-б.э.и. XVII үйэ), микиэн (б.э.и. XVI үйэ-б.э.и. XII үйэ), постмикиэн (б.э.и. XI үйэ-б.э.и. IX үйэ), архаика (б.э.и. VIII үйэ-б.э.и. VI үйэ), классика (б.э.и. V үйэ-б.э.и. IV үйэ), эллин (б.э.и. III үйэ — IV үйэ); хас кэрчик аайы бэйэ бэйэлэриттэн уратылаах түөлбэ тыллар бааллара биллэр.

## Өссө маны көр

* Былыргы Греция
# Үөрэх

**Үөрэх** диэн тула эйгэни, аан дойдуну чинчийии нөҥүө билии-көрүү. Тула эйгэҕэ баар эттиктэр хайдах үлэлииллэрин быhаарар гына, үөрэхчиттэр салайыллар үөрэх методтарын туттан информация ылаллар.

## Үөрэх историята

## Үөрэх метода

## Үөрэх философията

## РСФСР оскуолалаларын Үтүөлээх учууталлара

## Өссө маны көр

* Билим
* Үөрэх уонна билии
# Организм

| ?**Тыынар тыыннаах** |
| --- |
|  |
| Билим классификацията |
|

 |
|

| Халыып:Taxobox ITIS

 |
| --- |

 |

**Организм** диэн тыынар тыыннаах. Бары организмнар күүрдүүгэ хардараллар, ууhууллар, үүнэллэр, сайдаллар уонна хомеостазистаахтар. Организм биир эбэтэр элбэх сааныктаах буолар.

Организмнар прокариоттарга уонна эукариоттарга арахсаллар.
# Таксон

**Таксо́н** (лат. taxon, элб. ахс. *taxa*) — таксономия элэмиэнэ, классификация бөлөҕө. Үксүн биология систематикатыгар туттуллар, манна таксон диэн ханнык баҕарар рангалаах бөлөҕү ааттыыллар.

Билиҥҥи биология классификациятыгар таксоннар иерархиялаахтар. Ол аата таксо иһигэр хас да таксон аннынааҕы таксон киирэр, оттон таксон бэйэтэ атын үрдүкү таксоҥҥа элэмиэн быһыытынан киирэр. Холобур ууска хас да көрүҥ киирэр, оттон уус бэйэтэ атын уустары кытта ханнык эрэ кэргэҥҥэ киирэр.

## Биологияҕа таксоннар ааттара

XX үйэ саҕаланыытыгар 7 сүрүн таксономическэй хаттыгас баар буолбута:

* саарыстыба — regnum
* кэлим (нууч. *тип*) — phylum (үүнээйилэргэ салаа нууч. *отдел* — divisio)
* кылаас — classis
* аймах (нууч. *отряд*) (үүнээйилэргэ порядок) — ordo
* кэргэн (нууч. *семейство*) — familia
* уус (нууч. *род*) — genus
* көрүҥ (нууч. *вид*) — species

Ханнык баҕарар үүнээйи эбэтэр харамай бу сэттэ хаттыгаска киириэхтээх.

Маны таһынан өссө биир элбэхтик туттуллар хаттыгас баар — *этэрээт* (кэргэн үрдүнэн). Холобур Саха сиригэр баар *үүтүнэн иитиллээччилэр* маннык этэрээттэргэ арахсаллар: үөннэри сиэччилэр, илии-кынаттар, сиэмэх кыыллар, лаапчаан атахтаахтар, кииттиҥилэр, паара туйахтаахтар, кэрбээччилэр, куобахтыҥылар.

Эбии *Көрүҥ үөдүҥэ* (подвид), *көрүҥ эгэлгэтэ* (разновидность), уонна да атын эбии сыһыарыылаах хаттыгастары туһаналлар. Холобур *мэҥэ* диэн тылы туһанан ханнык баҕарар таксон үрдүнэн турар эбии таксон оҥоруохха сөп: *мэҥэ аймах* (надсемейство).

## Туһаныллыбыт сирдэр

Русско-якутский словарь биологических терминов, Угаров Г. С., Дьокуускай, 1993
# Домен (биология)

Аҕыс таксон раангатыттан турар биология систематикатын иерархията. Олох доменнарга арахсар. Быыс категориялар көрдөрүллүбэтилэр**Доме́н** (ааҥл. *domain*, лат. regio, нууччалыы сороҕор **надцарство**)  — биологической систематике организмнары бөлөхтөөһүн саамай үрдүкү таһыма (ранг), иһигэр хас да саарыстыба киирэр царств.

рРНК-ны анаарыы ньыматынан тутуллубут филогенетика төрүччүтэ, бактериялар, архейдар уонна эукариоталар арахсыыларын көрдөрөр
Тиэрмини 1990 с. Карлом Вёзе, айбыт, тыынар тыыннааҕы үс домеҥҥа араарбыт:

* археи (*Archaea*);
* бактерии (*Bacteria*), эбэтэр эубактериялар;
* эукариоты (*Eukaryota*).

Бу иннинээҕи классификациялартан ордук уратыта бактериялары (прокариоты) икки туспа таксоҥҥа араарбытыгар таксона (архейдар уонна эубактериялар) уонна эукариоттарга тэҥнээбитигэр сытар.

Сороҕор бу үс домены, ону тэҥэ вирусы (рангата суох бөлөҕү) Биота (Biota) диэн өссө үрдүк таксоҥҥа киллэрэрллэр , ону «наддомен» дииллэр.

Киэҥ билиниини ылбыт Вёзе тиһигиттэн ураты атын үрдүкү таксоннары (ранга) араараллар , холобур:

* Туох баар тыыннааҕы икки импиэрийэҕэ араараллар: эукариот (*Eukaryota*) уонна прокариот (*Prokaryota*), иккис импиэрийэҕэ Вёзе тиһигин архейдара уонна эубактериялара сөп түбэһэллэр.
* Биэс саарыстыбалаах тиһик: прокариоты (*Prokaryota*, или *Monera*), протисты (*Protista*), грибы (*Fungi*), растения (*Plantae*) уонна животные (*Animalia*), түөрт бүтэһик бөлөх империи (домену) эукариоттар импиэрийэлэригэр (доменнарыгар) сөп түбэһэр.

## См. также

* Геном

## Быһаарыылар
# Анатомия

Mondino dei Liuzzi, *Anathomia*, 1541
**Анатомия** диэн организм структуратын үөрэтэр биология салаата.

## Анатомия историята

## Анатомия салаалара

* үүнээйи анатомията
* харамай анатомията
* киhи анатомията
# Биохимия

**Биохимия** диэн тыыннаах организмнарга буолар процесстары чинчийэр үөрэх. Клетка биологиятыгар уонна физиологияҕа улахан суолталаах. Биохимия үөрэҕэ энзимнары, нуклеокислоталары, углеводтары, саахардары, белоктары уонна сыа араас көрүҥнэрин уонна ыккырдалыргар барар процесстары үөрэтэр.

## Макромолекулалар

Биология молекуларарыттан түөрт улахан тииптара манныктар:

### Нуклеокислоталар

ДНК, нуклеокислота паараламмыт спираалтан турар.
Нуклеокислоталар диэн ДНКны уонна РНКҕа баар уһуннук холбоммут углерод молекулаларыттан турар. ДНК диэн дизоксинуклеиновая кислота диэн кылгатыллыбыта, ол аата икки спираллар холбоммут тарҕаммыт нуклекислота буолар. Бары тыыннаах эттик генетическай информациятын суруйар уонна көлүөнэттэн көлүөнэҕэ тиэрдэр. РНК диэн атын нуклекислота буолар. ДНКттан ылыллыбыт информацияны дьиҥ оҥорор. РНК араас тииптара элбэх, бэйэтэ араас-араас суолталаах.

### Белоктар

Протеин көстүүтүн диаграммата. Манна гемоглобин уруһуйдаммыт.
**Белоктар** аминокислотаттан оҥоһуллубут полимердара буолаллар. Белок икки көрүҥнээх: эттиккэ баар, ол курдук киһи былчыҥар баар **протеинтан** турар. Иккис араас **энзим**, араас ко-энзимтартан туруон сөп.
Энзим диэн араас белок көрүҥэ, химческай реакция буоларын олустук түргэтэллэр.

### Углеводородтар

Углеводородтар араас саахардары уонна клечатканы холбуур. Ордук боростуой углеводородунан моносахарид буолар, ол аата биир саахар молекулата диэн. Моносахаридтар холобурдарынан глюкозаны уонна фруктозаны ааҕыахха сөп. Полисахаридтар диэн элбэх молекулалар холбоһуллубуттара, ол курдук гликоген эбэтэр целлюлоза. Углеводородтар араас суолталаахтар, ол гынан ордук биллэрэ метаболизм буоларыгар биир улахан энергияны аҕалар уматык буолар. Углеводородтар химия сибээстэрин алдьатыллыытыгар энергия тахсар, ону киһи этэ-сиинэ туттар.

### Липидтар

Липидтар диэн сыа уонна буоска араастара буолар. Ыраастаныллыбыт липидттар биир химия ситимнээх буоллар, ону сибиинньы сыатыгар эбэтэр арыыга булуохха сөп. Ыраастаныллыбытах липидтар диэн хас даҕаны химическай сибээтээх буоллаллар. Киһи этэ липидтары энергияны харайыгар туттар. Элбэх энергия наада буоллаҕына липид молекулалара энергияны таһаарарга алдьатыллаллар.
# Физиология

**Физиология** (мантан гир. φύσις — *айылҕа* уонна λόγος — *билии*) — тыыннаах харамай олоҕун үөрэтэр үөрэх, билим салаата. *Нормальнай физиология* олох харгыһа суох сайдыытын, харамай үөскээһиниттэн өлүөр дылы олоҕун процесстарын үөрэтэр, оттон *патофизиология* ыалдьыбыт организмнарга барар биология процесстарын чинчийэр.

Атыннык ыллахха физиология организм бүтүннүүтүн олоҕун (*уопсай физиология*), эбэтэр тус-туһунан систиэмэлэрин уонна процесстарын үөрэтэр билим салааларын холбоһуга буолар (холобур, килиэккэ физиологията, уорганнар физиологиялара *чааһынай физиология* салааларын быһыытынан көрүллүөхтэрин сөп). Физиология биирдиилээн организм сайдыытын уонна бэйэтин ис туругун салайыныытын сокуоннарын, айылҕаны кытта алтыһыытын механизмнарын үөрэтэр, арыйан көрдөрөр.

Тугу үөрэтэриттэн көрөн бу үөрэҕи өссө микроорганизмнар, тэллэйдэр, үүнээйилэр, харамайдар уонна киһи физиологиятыгар араарыахха сөп.
# Метаболизм

Аденозин трифосфат тутула.
**Метаболизм** диэн тыыннаах организмҥа буолар химия реакцияларын хомуурдара. Бу процесстартан сылтаан организм үүнэр уонна ууhуур, структурата олохтонор уонна тула эйгэ дьайыыларыгар хардарар. Метаболизм икки категориялаах: анаболизм (организмҥа туhалаах субстанциялары иҥэрии) уонна катаболизм (иҥэриллибит субстанциялары үрэллии уонна организмтан таhаарыы).
# Майгы

**Майгы** диэн организм тулалыыр эйгэҕэ гыныыта эбэтэр хардарыыта. Майгы өйдөөх-санаалаах эбэтэр өйө-санаата суох, бэйэ эбэтэр бэйэ буолбатах буолар.

## Өссө маны көр

* Майгы уратылара
# Киэгирээпийэ

Сир хаартата
**Киэгирээпийэ** (был.-гириэк. γεωγραφία *geografia* — сири суруйуу) диэн Сири, Сир өрүттэрин, олохтоохторун уонна түгэннэрин үөрэтэр үөрэх. "География" диэн тылы аан бастаан Эратосфен туттубута биллэр.

## Быһаарыылар
# Экология

Эугениус Вармиҥ
**Экология** диэн организмнар кинилэри тулалыыр эйгэлиин дьайсыыларын үөрэтэр үөрэх. Бу быhаарыыны аан бастаан 1866 с. Германия биолога Эрнст Хэкель эппитэ. Онтон экологияны туспа үөрэх дисциплинатын быhыытынан Дания ботанига Эугениус Вармиҥ төрүттээбитэ. Кэлин "экология" диэн тыл тулалыыр эйгэни харыстааhын уонна кыhамньылаах сыhыан социальнай хамсааhыныгар сыhыаннаах буолбута.
# Былыргы Греция

Грек куораттар уонна Сир ортотунааҕы байҕал эргиччи тарҕаныыта
Парфенон диэн Афинаҕа анаммыт храм, бу Афина Акрополиһыгар баар.
**Былыргы Греция** (гир. Ἑλλάς) диэн дьон гириэк тылынан саҥарар Сир ортотунааҕы байҕал хотугулуу-арҕаа өттүгэр тарҕаммыт улахан сир этэ, Билиҥҥи Грецияны кытта тэҥнэээтэххэ быдан улахан этэ. Биһиги иннинэ эра 8/6 үйэттэн б.э.и 146 сылыгар дылы буола сылдьыбыт Греция цивилизациятынан ааҕыллар уонна Римнар саба ылыылытынан бүппүтүнэн ааҕыллар.

Гректар бириэмэтэ улахан өттүгэр биир салалтата суох этилэрэ. Хас даҕаны куораттар бэйэ конституцияларынан олороллоро. Афина, Спарта уонна Коринф биир улахан холобурдарынан ааҕыллаллар. Сорохторго хоруол баар этэ, сорох сирдэргэ, туһалаан Афинаҕа демократия этэ.

Цивилизация бириэмэтин ортотугар *Классическай Греция* диэн бириэмэ (б.э.и. 5-с үйэттэн 4-с үйэҕэ дылы) баара диэн ааҕыллар. Ол бириэмэҕэ Персия саба түһүүтүн Грек-Персия сэриитигэр төттөрү охсуспуттара. Афина кыһыл көмүс Пелопононезия сэриитигэр 404 сыллаахха кыаттарыытынан бүппүтэ.

Уонна кэлин, Гелленик периодыгар Александр Македонскай Грецияны барытын холбообута. Македония сабыдыаллаах да буоллар куорат сайдыбыта.

Греция культурата Рим Империятыгар улахан сабыдыалы оҥорбута, онтон Рим Империята ол ылыллыбыт билиини Средиземной муора тула тарҕаппыта. Ол иһин Греция культурата Арҕаа цивилизация төрүтүнэн ааҕыллар. Византия Империятыгар грек тыла уонна культурата биир улахан оруолу оонньуура.

## Быһаарыылар

## Өссө маны көр

* Былыргы гириэк тыла
# Кииттиҥилэр аймахтара

**Кииттиҥилэр аймахтара** (лат. Cetacea, нууч. *Отряд Китообразные*) - ууга үөскүүр кыыллар бөлөхтөрө.

Саха сирин ууларыгар икки кэргэҥҥэ, 3 ууска киирэр 3 көрүҥ көстөр.

* Нарвааллыҥылар кэргэннэрэ
	+ Бөлүүгэлэр уустара
		- Бөлүүгэ
	+ Үҥүү тумустар уустара
		- Үҥүү тумус
* Кииттиҥилэр кэргэннэрэ
	+ Гренландия кииттэрин ууһа
		- Хаалым

|  |
| --- |
| **Таксономия хаттыгастара** |
|
Домен —
**Саарыстыба** —
Саарыстыба үөдүҥэ —
Мэҥэ кэлим/Мэҥэ салаа —
**Кэлим**/**Салаа** —
Кэлим үөдүҥэ/**Салаа үөдүҥэ** —
Мэҥэ кылаас —
**Кылаас** —
Кылаас үөдүҥэ —
Инфракласс —
Мэҥэ аймах —
**Аймах** —
Аймах үөдүҥэ —
Инфраотряд —
Мэҥэ кэргэн —
**Кэргэн** —
Кэргэн үөдүҥэ —
Надтриба —
**Триба** —
Подтриба —
**Уус** —
Подрод —
Надсекция —
Секция —
Подсекция —
Ряд —
Подряд —
**Көрүҥ** —
Көрүҥ үөдүҥэ —
Вариетет/Көрүҥ эгэлгэтэ —
Подразновидность —
Форма —
Подформа |
| Таксономия — Биноминальнай номенклатура |
# Шарк

**Шарк** (нууч: *Акула*) - шарктар биир балык көрүҥнэрэ буолаллар, киннэр жьону сиэхтэрин сөп. 500 шарк көрүҥэ баар айылҕаҕа, сөбүлээн океаҥҥа төрүүллэр ууһууллар олороллор.
# Орто үйэлэр

**Орто үйэлэр** эбэтэр **орто үйэ** — киһи-аймах устуоруйатыгар антика үйэтин уонна саҥа кэм ыккардыларынааҕы кэм. Бу кэмҥэ норуоттар улуу хамсааһыннара буолбута, Торҕо улуу суола Азияны уонна Европаны ситимнээбитэ, Европаҕа сыаркап бүрүүкээн олорбута, Крестовай бохуоттар буолбуттара.

Арҕаа Рим Империята эстибитин кытта саҕаламмытынан ааҕыллар, уонна Колумб Саҥа сири 1492 арыйыаҕар дылы ааспытынан ааҕыллар.

Рим империята эстибитин кэннэ Европа үрдүнэн варвардар саба түһүүлэрэ элбээбит. Рим олохтоохторо айбыт айыылара улахан аҥара, ол курдук билимҥэ, технологияҕа, медицинаҕа уонна литэрэриитэҕэ сүппүттэрэ. Бу бириэмэҕэ сиртэн сиргэ көһүү улааппыта, дьон эпидемиялара киэҥ буолбута.

Орто үйлэлэр бириэмэлэригэр Европа син биир улахан империя этэ, уонна ол бириэмэҕэ кыра-кыралаан тутулуга суох дойдулар (Англия, Франция, Германия, Венгрия, Испания, Португалия, Польша уонна Россия дойдулара үөскээһиннэрэ саҕаламмыта).

Үс кэмҥэ арахсар:

* Эрдэтээҥи орто үйэ (V үйэ бүтүүтэ — XI үйэ ортото).
* Үрдүк, биитэр классическай орто үйэ (XI үйэ ортото — XIV үйэ бүтэһигэ).
* Хойукку орто үйэ эбэтэр эрдэтээҥи саҥа кэм (XIV—XVI үйэлэр).
# Тэллэйдэр

| ?Тэллэйдэр |
| --- |
|  |
| Билим классификацията |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Саарыстыба: | Тэллэйдэр |

 |
|  Латыынныы аата |
| Fungi |
|

| Халыып:Taxobox ITIS

 |
| --- |

 |

Тэллэйдэр
**Тэллэйдэр** (лат. Fungi эбэтэр Mycetalia) диэн эукариот организмнар хоруоллуктара.

Барыта 100 тыһыынча кэриҥэ көрүҥ киирэр, сорох дааннайдарынан балтараа мөлүйүөнтэн тахса көрүҥ.

Тэллэйдэр органиканнан аһылыктаналлар, ол аата үүнээйилэр уонна харамайдар сэймэктэринэн эбэтэр ардыгар тыыннаах сааныктарынан (килиэккэлэринэн). Тэллэй этэ-сиинэ сип-синньигэс гиф диэн ааттанар саптартан турар. Грибница (тэллэй сир аннынан тарҕанар силиһэ) эмиэ гифтартан турар. Гифтар туох баар иэннэринэн иҥэмтэлээх эттиктэри иҥэринэллэр. Аһыыр ньымаларынан тэллэйдэр харамайдартан да, үүнээйилэртэн да атыннар.

Тэллэйдэр хоруоллуктара икки хоруоллук үөдүҥүттэн турар: Слизевиктар (Миксомицеталар) уонна Дьиҥнээх тэллэйдэр. Дьиҥнээх тэллэйдэр Алын уонна Үрдүкү тэллэйдэргэ арахсаллар.

## Тэллэйдэр аныгы систематикалара

Арассыыйа микологтара үксүлэрэ тутуһар классификациялара маннык.

Хоруоллук аҕыс салааҕа арахсар:

* Миксомицеталар
* Плазмодиофоромицеталар
* Оомицеталар
* Хитридиемициеталар
* Зигомциеталар
* Аскомицеталар
* Базидиомицеталар — сиэнэр тэллэйдэр манна киирэллэр.
* Дейтеромицеталар

## Аһыыр туһайыы

### Сиэнэр тэллэй

Холобур, сырощкалар, үрүҥ, түөстэр уо. д. А, убаҕас кэнниттэн аһылыкка туттуллар. Тэллэй аһылыгар тыа хаһаайыстыбатын култууратын курдук үүннэрэллэр эбэтэр айылҕа үүнэр сирдэригэр хомуйаллар. Тэллэйдэри мунньуу, эбэтэр» тэллэй бултааһын " элбэх дойдуга тарҕаммыт булт, көхтөөх сынньалаҥ эбэтэр хобби буолар.

Астыыр- таҥастыыр промышленноска араас микроскопическай тэллэйдэр туттуллаллар: арыгы, арыгы, арыгы, пиибэ, кымыс, кефир, ону таһынан килиэби астааһыҥҥа улахан суолталаах. Түүнүк культуралар иллэрээ сылтан сыру (рокфор, камамбер), ону сэргэ сорох арыгыны (херес) оҥорорго туттуллаллар.

Тэллэйдэргэ киитэрэй ис хоһооно улахан буолан, иҥэмтэлээх сыаннастара кыра уонна организмынан хааччыллаллара уустук. Ол гынан баран, ас-үөл сыаната итиччэ үрдүк амтаннаах уонна амтаннаах хаачыстыбалаахтар, онон припавкаҕа, заправкаҕа, тууһаммыт, туустаах, маринованнай тэллэйдэр, онтон да атын бороһуок курдук тэллэйдэр туттуллаллар.

### Дьааттаах тэллэй

Холобур, үгүс мухомордар, үгэс курдук, аһыыр- таҥастыыр сыалтан туттуллубаттар, ол эрээри сорох дьон анал көрүүнү (үксүн хас да төгүл таһаарыыны) туһаналлар. Ол гынан баран, итинник тупсарыы мэлдьи баҕалаах түмүгү аҕалбат, туох баар доза, характерын кээмэйиттэн, киһи маассатыттан уонна кини тус санаатын, сааһыттан (уопсайынан, улахан дьоҥҥо ордук кутталлаах) тутулуктаах.

## Быһаарыылар