Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Ый

**Ый**  | Full moonСиртэн көстөр Ый туолуута |
| Designations
 |
| Adjective | "lunar" |
| Эргийэр иитэ |
| Perigee | 363 104 km  (0.002 4 AU) |
| Apogee | 405 696 km  (0.002 7 AU) |
| Semi-major axis | 384 399 km  (0.002 57 AU) |
| Eccentricity | 0.054 9 |
| Orbital period | 27.321 582 d  (27 d 7 h 43.1 min) |
| Synodic period | 29.530 588 d  (29 d 12 h 44.0 min) |
| Average orbital speed | 1.022 km/s |
| Inclination | 5.145° to the ecliptic (between 18.29° and 28.58° to Earth's equator) |
| Longitude of ascending node | regressing by one revolution in 18.6 years |
| Argument of perigee | progressing by one revolution in 8.85 years |
| Satellite of | Earth |
| Физика кээмэйдэрэ
 |
| Mean radius | 1 737.10 km  (0.273 Earths) |
| Equatorial radius | 1 738.14 km  (0.273 Earths) |
| Polar radius | 1 735.97 km  (0.273 Earths) |
| Flattening | 0.001 25 |
| Circumference | 10 921 km (equatorial) |
| Surface area | 3.793Халыып:Esp km²  (0.074 Earths) |
| Volume | 2.195 8Халыып:Esp km³  (0.020 Earths) |
| Mass | 7.347 7Халыып:Esp kg  (0.012 3 Earths) |
| Mean density | 3 346.4 kg/m³ |
| Equatorial surface gravity | 1.622 m/s² (0.165 4 g) |
| Escape velocity | 2.38 km/s |
| Sidereal rotation period | 27.321 582 d (synchronous) |
| Equatorial rotation velocity | 4.627 m/s |
| Axial tilt | 1.542 4° (to ecliptic) 6.687° (to orbit plane) |
| Albedo | 0.12 |
| Surface temp.    equator    85°N |

| min | mean | max |
| --- | --- | --- |
| 100 K | 220 K | 390 K |
| 70 K | 130 K | 230 K |

 |
| Apparent magnitude | −2.5 to −12.9 −12.74 (mean full moon) |
| Angular diameter | 29.3 to 34.1 arcminutes |

**Ый** диэн Сир соҕотох уонна Күн систематын улаханынан бэhис аргыhа.

## Быһаарыылар
# Астрономия

**Астрономия** (Грек тылларыттан: astron (ἄστρον) — сулус + nomos (νόμος) — сокуон) диэн халлаан куйаарын эттиктэрин чинчийэр үөрэх. Ол эттиктэр ахсааннарыгар киирэллэр: сулустар, планеталар, кометалар уонна галактикалар. Астрономия чинчийиилэригэр физикалыын, химиялыын, метеорологиялыын уонна космологиялыын холбоhор. Астрономия ордук былыргы үөрэхтэр ахсааннарыгар киирэр.
# Омуктардааҕы биирдик тутумтата

Сэттэ СИ биирдиктэрин икки ардыларыгар сибээстэрэ. Чаһы устунан төбөтүттэн: сөкүүндэ (бириэмэ), метр (уста), ампер (чаҕыл сүүрээн), кельвин (термодинамик температура), кандела (сырдык күүһэ), моль (сэк ахсаана) уонна килограмм (маасса).
**Омуктардааҕы биирдик тутумтата** (**SI**, ааҥл. *International System of Units*, фр. Système International d'unités) диэн аан дойдуга ордук киэҥник туттуллар кээмэй тутумтата. Метр тутумтатын аныгы барыла. Аан дойдутааҕы билим, технология, индустрия, эргиэн эйгэлэригэр ылыллыбыт соҕотох сорумдьу статустаах кээмэй тутумтата.

## 7 сүрүн биирдик

SI сүрүн биирдиктэрэ| Бэлиэтэ | Аата | Кээмэйэ |
| --- | --- | --- |
| s | сөкүүндэ | кэм |
| m | метр | уста |
| kg | килограмм | маасса |
| A | ампер | чаҕыл сүүрээн |
| K | кельвин | термодинамик температура |
| mol | моль | сэк ахсаана |
| cd | кандела | сырдык күүһэ |

## Историята уонна туттуута

Метрическэй систиэмэ Францияҕа 1789 сыллаахха Французскай өрөбөлүүссүйэ кэнниттэн оҥоһуллубута. Бастакы систиэмэ икки эрэ стандартнай биирдиилээх этэ, киилэ уонна миэтэрэ. Метрическэй систиэмэ учуонайдар ортолоругар тарҕаммыта.

1860-с сылларга Джеймс Клерк Максвелл уонна Уильям Томсон (кэлин Лорд Кельвин диэн ааттаммыта) үс сүрүн биригээдэлээх систиэмэни этии киллэрбиттэрэ – уһун, маасса уонна бириэмэ. Атын биригээдэлэр ол үс сүрүн биригээдэлэртэн тахсыахтара. Кэлин бу этии сантиметр-грамм-сөкүүндэ биригээдэ систиэмэтин (CGS) оҥорорго туһаныллыаҕа, онно сантиметр уһуна, грамм маасса сүрүн биригээдэтэ, иккис сүрүн биригээдэ быһыытынан туттуллубуттара бириэмэ. Ону тэҥэ күүс тирэх биригээдэтин быһыытынан динаны уонна энергия тирэх биригээдэтин быһыытынан эргы эбэн биэрбитэ.

Учуонайдар электричествоны уонна магнетизмы үөрэтэн баран, бу предметтэри ойуулуурга атын сүрүн биригээдэлэр наадаларын өйдөөбүттэрэ. ХХ үйэ ортотугар метрическэй систиэмэ араас варианнара туттуллар буолбуттара. Бу олус мунаарар этэ.

1954 сыллаахха ыйааһыннар уонна кээмэйдэр 9-с генеральнай конференциялара (CGPM) Аан дойдутааҕы биирдиилээн систиэмэ бастакы варианын оҥорбута. Кинилэр туһанар алта сүрүн биригээдэлэрэ: миэтэрэ, килограмм, сөкүүндэ, ампер, Кельвин уонна кандела. Сэттис сүрүн биригээдэ, моль, 1971 сыллаахха эбиллибитэ.

SI билигин аан дойдуга барытыгар кэриэтэ туттуллар, АХШ-тан, Либерияттан уонна Мьянматтан ураты, онно былыргы империя биригээдэлэрэ билигин даҕаны киэҥник туттуллар. Атын дойдулар, үксүлэрэ историческай өттүнэн Британскай империяҕа сыһыаннаахтар, урукку империя систиэмэтин метрическэй систиэмэнэн бытааннык солбуйаллар эбэтэр икки систиэмэни биир кэмҥэ тутталлар.
# Көмпүүтэр

Көмпүүтэр тас көстүүтэ**Көмпүүтэр** (ааҥ. *computer* — суоттааччы) диэн электроника ньыматынан ааҕар-суоттуур массыына. Суоттааһын көмөтүнэн көмпүүтэр информацияны эрдэттэн бэриллибит алгоритмынан таҥастыыр. Көмпүүтэрдэр үксүлэрэ өссө информацияны өйдүүр уонна көрдүүр кыахтаахтар, ол информацияны анал тэриллэр көмөлөрүнэн (монитор, принтер о.д.а.) дьоҥҥо эбэтэр массыыналарга көрдөрөллөр, биэрэллэр. Көмпүүтэр сүрэҕэ процессор буолар.

## Туһаныллыбыт литература

* Саха тылын быһаарыылаах улахан тылдьыта. IV туом. Новосибирскай, "Наука", 2007, ISBN 978-5-02-032397-1
# Тропик

**Тропик** (был.-гириэк. τροπικός(κύκλος) - эргимтэ) - төгүрүк сыл сылаас килиимэттээх экватор тула баар сирдэр.

Тропик планета каартатыгар
Тропикка күн ортото