Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Хангыль

Хангыль хангылынан суруллубута
**Хангыль** (кор. 한글) диэн Кэриэй тылын уонна Чиа-чиа тылларын алпабыыта.

Чосон династиятын төрдүс хоруолун Улуу Сэдьон 1443 сыллаахха айбыта уонна билиҥҥигэ дылы киэҥник туттуллар. Тарҕаммытын кэнниттэн Сэдьон Хоруол **Хунминчоҥым Һэрэбон**(훈민정음 해례본) диэн Хангыль туһунан үлэтин бэчээттээбитэ, 1997 сыллаахха үлэтэ ЮНЕСКО өйдөбүнньүгүнэн ааҕыллар буолбута.

Хунминчоҥым Һэрэбон кинигэтэ икки тутаах быраабылаларын быһаарар. Бастакы быраабылата сабыы дорҕооннор аһаҕас дорҕооно суох турбаттар, уонна иккис быраабылата Хангыль аһаҕас дорҕоонноро Чонджиоҥҥа тураллар диэн. Чонджион диэн үс элеменнаах философияҕа сыһыаннаах диир - ол курдук халлаан (천), сир(지) уонна киһи (인).

## Аһаҕас дорҕооннор

Аһаҕас дорҕооннорунан A, E, O курдук дорҕооннор буолаллар.

Хангыльга уопсайа 21 аһаҕас дорҕоон баар:

* 10 судургу аһаҕас дорҕооннор, ㅏㅓㅣㅑㅕ  уонна ㅗㅜㅡㅛㅠ.
* 11 уустук дьүөрэлэһиилэр бааллар: ㅐㅒㅔㅖ уонна ㅘㅙㅚㅝㅞㅟㅢ.

Ааҕыллыыта:

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| ㅏ | ㅓ | ㅣ | ㅑ | ㅕ | ㅗ | ㅜ | ㅡ | ㅛ | ㅠ | ㅐ | ㅒ | ㅔ | ㅖ | ㅘ | ㅙ | ㅚ | ㅝ | ㅞ | ㅟ | ㅢ |
| а | о | и | йа | йо | о | у | ы | йо | йу | э | йэ | э | йэ | оа | оэ | ои | уо | уэ | уи | ыи |

Икки кыра линиялаах буукубалар "й" дорҕоонноох ааҕыллаллар.

## Сабыылаах дорҕооннор

Сабыылаах дорҕооннорунан Б, Г, Л, М курдук дорҕооннору аатыыллар.

Алпабыыкка 14 судургу сабыылаах дорҕоон баар:: ㄱㄴㄷㄹㅁㅂㅅㅇㅈㅊㅋㅌㅍㅎ

Бэйэлэрин аттыларыгар суруллуохтарын сөп.
Ол курдук:

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| ㄱ | ㄴ | ㄷ | ㄹ | ㅁ | ㅂ | ㅅ | ㅇ | ㅈ | ㅊ | ㅋ | ㅌ | ㅍ | ㅎ |   |
| г | н | д | р/л | м | б | с | ng\* | дь | ч | к | т | п | h |   |

\*Болҕойуу: ㅇ диэн сүһүөх иннигэр турар буоллаҕына ааҕыллыбат.

## Сүһүөх

Сабыылаах уонна аһаҕас дорҕооннор сүһүөх буолаллар. Биир сүһүөххэ биир аһаҕас дорҕоон уонна хас да сабыылаах дорҕоон баар буолуон сөп, ол курдук "хан" уонна "гыль"

### Холобур

Оннук суруллубут дорҕоон блога маннык курдук буолар: 서울 한글 평양

|  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| Со-уль (Сеул) 서울 |   | Хангыль 한글 |   | Пхйоҥяҥ (Пхеньян) 평양 |
| ㅅ | ㅓ | ㅇ | ㅜ | ㄹ |  | ㅎ | ㅏ | ㄴ | ㄱ | ㅡ | ㄹ |  | ㅍ | ㅕ | ㅇ | ㅇ | ㅑ | ㅇ |  |
| с | о | - | у | ль |  | h | a | н | г | ы | ль |  | п | йо | ҥ |  | йа | ҥ |  |

## Быһаарыылар
# Сеул

|  |
| --- |
| **Сеул 서울** |
| —  **Metropolitan City**  — |
| **Seoul Special City** |
| **transcription(s)** |
|  - Hangul | 서울 특별시 |
|  - Hanja | 서울 特別市 |
|  - Revised Romanization | Seoul Teukbyeolsi |
|  - McCune-Reischauer | Sŏul T'ŭkpyŏlsi |
| A dusky view overlooking the Gangnam District of Seoul.A dusky view overlooking the Gangnam District of Seoul.A dusky view overlooking the Gangnam District of Seoul. |
|

|  |
| --- |
| Official logo of Сеул **Emblem of Seoul** |

 |
| Map of South Korea with Seoul highlightedMap of South Korea with Seoul highlighted |
| Country
  |  South Korea |
| Region
 | Seoul National Capital Area |
| Districts |
25
Dobong District (도봉구; 道峰區) Dongdaemun District (동대문구; 東大門區) Dongjak District (동작구; 銅雀區) Eunpyeong District (은평구; 恩平區) Gangbuk District (강북구; 江北區) Gangdong District (강동구; 江東區) Gangnam District (강남구; 江南區) Gangseo District (강서구; 江西區) Geumcheon District (금천구; 衿川區) Guro District (구로구; 九老區) Gwanak District (관악구; 冠岳區) Gwangjin District (광진구; 廣津區) Jongno District (종로구; 鍾路區) Jung District (중구; 中區) Jungnang District (중랑구; 中浪區) Mapo District (마포구; 麻浦區) Nowon District (노원구; 蘆原區) Seocho District (서초구; 瑞草區) Seodaemun District (서대문구; 西大門區) Seongbuk District (성북구; 城北區) Seongdong District (성동구; 城東區) Songpa District (송파구; 松坡區) Yangcheon District (양천구; 陽川區) Yeongdeungpo District (영등포구; 永登浦區) Yongsan District (용산구; 龍山區)
 |
| **Cалалтата** |
|  - Type | Seoul Metropolitan Government |
|  - Mayor
  | Oh Se-hoon  |
| **Иэнэ** |
|  - Metropolitan City
 | 605,25 km² (233,7 sq mi) |
| **Олохтоохторо** (2007) |
|  - Metropolitan City | 10 421 782 |
|  - Чиҥэ | 17 219/km² (44 597/sq mi) |
|  - Метро | 24 472 063 |
|  - Dialect | Seoul |
| Flower | Forsythia |
| Tree | Ginkgo |
| Bird | Magpie |
| **Сайт:** seoul.go.kr |

**Сеул (Сөүл)** (кор. 서울) диэн Соҕуруу Кэриэйэ киин уонна ордук улахан куората. Нэһилиэнньэтэ 12 мөллүйүөн киһи, аттынааҕы дэриэбинэлэрин уонна куораттарын холбоон 26 мөллүйүөн киһи буолар. Аан дойду биир улахан мегаполиһа уонна ордук сайдыылаах куората буолар. Территориятынан биир ордук улахан куорат, холобур куорат кытыытыттан куорат ортотугар (сыантырыгар) диэри 7 чаас айанныыгын (массыынанан) уонна 3 чаас (аныгы түргэн поеһынан). Куоратка 2007 сылтан ыла "Кыталык" диэн Сахалар түмсүүлэрэ үлэлиир.

## Сеул Сахалара

* студеннар - 49
* наар олохтоох (Корея гражданстволаах) - 1004
* бизнестээх сахалар - 87
* туристар ахсааннара - 2007-2009 сс - 835 саха киһитэ сылдьыбыт
* Permanent Resident статустаах сахалар - 892 киһи

Ону таһынан куоратка өссө 200 араас омук представителя олохсуйан олорор. Саамай элбэх кытайдар буолаллар (1 мөл.) уонна узбектар (670 тыһ.). Син мээнэ элбэх нуучча олорор (700 тыһ.). Сахалар уопсай ахсааммыт Сеул куоратка 3500 курдук (87% Корея сахаларыттан).
# Билгэлээһин

**Билгэлээһин** - туох эмит ньыманан инникини өтө көрүү, туох буолуохтааҕын билэ сатааһын. Былыргыттан билиҥҥигэ дылы ханнык баҕарар омук култууратыгар баар көстүү. Араас, атын-атын эйгэлэр бэйэ-бэйэлэрин кытта туох эрэ ситимнээхтэр, онон биир эйгэҕэ буолар көстүү эбэтэр дьайыы атын эйгэҕэ эмиэ атыылыы көстүүллээх, дьайыылаах буолуохтаах диэн санааҕа олоҕурар.

«Святочные гадания». Маковскай К. Е. 1900-е.
Сахаларга Билгэ Хаан диэн айыылартан биирдэстэрэ.

Ааспыт олох-бу киһи төрөөбүт дойдутугар диэри олохсуйбут олох. Дьиҥинэн, ааспыт олох суох.

Хаарты оонньуулларыгар Европа араас чаастарыгар (итальянскай тарыып, француз тывата уонна Австрия Түөрүйэлэрэ) туттуллар Таро- колода каарталара үгүстэр күн бүгүн да оонньууллар. XVIII үйэ бүтүүтүттэн тарио туттуллубута уонна сэрэбиэйгэ туттуллубута.

## Билгэлээһин көрүҥнэрэ

* Хаартынан билгэлээһин
* Хиромантия - илии ньуурунан билгэлээһин

## Быһаарыылар
# Сыл

**Сыл** диэн кэм кээмэйэ, Сир Күнү эргийэн кэлэр кэмигэр тэҥ. Григориан уонна Юлиан халандаардарыгар биир сыл 12 ыйдаах (365 эбэтэр 366 күннээх).

## Сыл

Бэйэтин дьаалытынан эбэ сууругун курдук тохтоло суох устар кэм икки утумнаах: 1 Төгүрүк күн утума (сарсыарда, күнүс, киэhэ,түүн). 2 Дьыл утума (сайын,күһүн,кыһын,саас).Ити утумнар киhи аймахтан туох да тутулуга суохтар. Аны туран сахаҕа кэм кээмэйдэрэ диэн өйдөбул баар. Холобура, халлааҥҥа ый үөскээн-бүтэн өссө саҥа ый үөскүөр дылы кэм кээмэйэ ый дэнэр. Өбүгэбит халлааҥҥа көстөр ый дьыл утумун кытта алтыhыыларыттан уонна олохтон-дьаhахтан көрөн, бэйэтин эт мэйиитигэр буhаран, хас биирдии кэмигэр көстөр халлаан ыйыгар тустааҕынан тус бэйэ аат биэртэлээбит эбит. Сыл диэн тугуй? Былыргы саха тоҕо эрэ " сыл оройо", "сыл ыпсыыта" диэбэтэх .Холбуон(уопсайынан) сыл диэн өйдөбүл ханнык эрэ чопчу саҕаланар-бүтэр кэмэ диэн суох. Айылҕаҕа дьыл ханнык эрэ утума (эбэтэр ыйа) саҕаланан-бүтэн , өссө эргийэн кэлиэр дылы кэм сыл дэнэр.
# Сир

**Сир**  | *The Blue Marble*, Apollo 17 |
| Designations
 |
| Adjective | Terrestrial, Terran, Telluric, Tellurian, Earthly |
| Эргийэр иитэ |
| Epoch J2000.0 |
| Aphelion | 152,097,701 km 1.0167103335 AU |
| Perihelion | 147,098,074 km 0.9832898912 AU |
| Semi-major axis | 149,597,887.5 km 1.0000001124 AU |
| Eccentricity | 0.016710219 |
| Orbital period | 365.256366 days 1.0000175 yr |
| Average orbital speed | 29.783 km/s 107,218 km/h |
| Inclination | 1°34'43.3" to Invariable plane |
| Longitude of ascending node | 348.73936° |
| Argument of perihelion | 114.20783° |
| Satellites | 1 (the Moon) |
| Физика кээмэйдэрэ
 |
| Mean radius | 6,371.0 km |
| Equatorial radius | 6,378.1 km |
| Polar radius | 6,356.8 km |
| Flattening | 0.0033528 |
| Circumference | 40,075.02 km (equatorial) 40,007.86 km (meridional) 40,041.47 km (mean) |
| Surface area | 510,072,000 km²
148,940,000 km² land  (29.2 %)
361,132,000 km² water (70.8 %) |
| Volume | 1.0832073Халыып:E km³ |
| Mass | 5.9736Халыып:E kg |
| Mean density | 5.5153 g/cm³ |
| Equatorial surface gravity | 9.780327 m/s² 0.99732 *g* |
| Escape velocity | 11.186 km/s  |
| Sidereal rotation period | 0.99726968 d 23h 56m 4.100s |
| Equatorial rotation velocity | 465.11 m/s |
| Axial tilt | 23.439281° |
| Albedo | 0.367 |
| Surface temp.    Kelvin    Celsius |

| min | mean | max |
| --- | --- | --- |
| 184 K | 287 K | 331 K |
| −89 °C | 14 °C | 57.7 °C |

 |
| Атмосферата
 |
| Surface pressure | 101.3 kPa (MSL) |
| Composition | 78.08% Nitrogen (N2) 20.95% Oxygen (O2) 0.93% Argon 0.038% Carbon dioxide About 1% water vapor (varies with climate) |

**Сир** диэн Күнтэн үһүс планета. Күн систематын сирдиҥи планеталарыттан диаметрынан, маассатынан уонна чиҥинэн ордук улахан планета. Ый диэн биир аргыстаах.

Cир аан дойду соҕотох олохтоох сирэ. 4.54 млрд. сыл анараа өттүгэр үөскээбитэ. Олох 1 млрд. сыллааҕыта.

Киэҥ өйдөбүлүгэр:

1. атах аннынааҕы үктэл;
2. Сир планета;
3. түөлбэ сир;
4. дойду;
5. үүнээйи үүннэрэргэ анаан оҥоһуллубут бааһына, оҕуруот сирэ;
6. моой ананыллыбыт ходуһа, сайылык, уһаайба, ойуур уо.д.а.

Т.к.: йер (был. түүр.); ер (түүр.); жер (казах., кирг.) — сир, туох эмит төрүкүттэн билиҥҥэ диэри баар миэстэтэ; түөлбэ сир.

## Быһаарыылар

Цитата сыыһата: "note" бөлөх `<ref>` тиэгигэр сөп түбэһэр `<references group="note"/>` тиэк көстүбэтэ
# Бииринньик

**Бииринньик** (бэнидиэнник) диэн чук биир хонуга. Өрөбүл уонна иккинньик икки ардыларыгар баар. Үлэ чугун бастакы күнэ. Христиан халандаарынан чук иккис күнэ.

Былыргы аата **Ый хонуга**.
# Иккинньик

**Иккинньик** (оптуорунньук) диэн чук биир хонуга. Бииринньик уонна үһүнньүк икки ардыларыгар баар. Үлэ чугун иккис күнэ. Христиан халандаарынан чук үһүс күнэ.

Былыргы аата **Уот хонуга**. Хатааһын чолбон одону кытта ситимнээх.
# Үһүнньүк

**Үһүнньүк** (сэрэдэ) диэн чук биир хонуга. Иккинньик уонна төрдүнньүк икки ардыларыгар баар. Үлэ чугун үһүс күнэ. Христиан халандаарынан чук төрдүс күнэ.

Былыргы аата **Уу хонуга**. Мэндэҥэ одону кытта ситимнээх.
# Төрдүнньүк

**Төрдүнньүк** (чэппиэр) диэн чук биир хонуга. Үһүнньүк уонна бэһинньик икки ардыларыгар баар. Үлэ чугун төрдүс күнэ. Христиан халандаарынан чук бэһис күнэ.

Былыргы аата **Мас хонуга**. Сэндэли одону кытта ситимнээх.
# Бэһинньик

**Бэһинньик** (бээтинсэ) диэн чук биир хонуга. Төрдүнньүк уонна быыһык икки ардыларыгар баар. Үлэ чугун бэһис күнэ. Христиан халандаарынан чук алтыс күнэ.

Былыргы аата **Тимир хонуга**. Дьэллэҥэ одону кытта ситимнээх.
# Быыһык

**Быыһык** (субуота) диэн чук биир хонуга. Бэһинньик уонна өрөбүл икки ардыларыгар баар. Үлэ чугун алтыс күнэ. Христиан халандаарынан чук сэттис күнэ.

Былыргы аата **Буор хонуга**. Буор сулус одону кытта ситимнээх.
# Өрөбүл

**Өрөбүл** (баскыһыанньа) диэн чук биир хонуга. Быыһык уонна бииринньик икки ардыларыгар баар. Үлэ чугун сэттис күнэ. Үгүс дойдуларга сынньалаҥ күн. Христиан халандаарынан чук бастакы күнэ.

Былыргы аата **Күн хонуга**.
# Нэдиэлэ

**Нэдиэлэ** (сахалыы **Чук**) диэн сэттэ хонук холбоспут кэм кээмэйэ. Сыл аайы 52 нэдиэлэ баар.

Сэттэ хонуктаах нэдиэлэ ааттара:

* Бииринньик (бэнидиэнник)
* Иккинньик (оптуорунньук)
* Үһүнньүк (сэрэдэ)
* Төрдүнньүк (чэппиэр)
* Бэһинньик (бээтинсэ)
* Быыһык (субуота)
* Өрөбүл (баскыһыанньа)
# Сөкүүндэ

**Сөкүүндэ** (бэлиэтэ **s**) диэн кэм биирдигэ. Биирдиктэр омуктар икки ардыларынааҕы системаларын кэм сүрүн биирдигэ. Сөкүүндэ миллисөкүүндэҕэ (s 1/1000) уонна наносөкүүндэҕэ (s 1/1000000000) үллэстэр.
# Мүнүүтэ

**Мүнүүтэ** (бэлиэтэ **min**) диэн кэм биирдигэ, чаас 1/60. Мүнүүтэҕэ 60 сөкүүндэ баар.
"Мүнүүтэ" диэн тыл латыын тылыттан үөскээбит. "Минимум" диэн, ол аата "кырата" диэн латыын тылыттан тахсар. "Кыратык кэтэс" диэн суолтаҕа "мүнүүтэ кэтэс" дииллэр.

СИ единицата буолбатах, ол гынан баран СИ кээмэйдэрин кытта бииргэ туттуллуон сөп. Былыргы астрономия үлэлэригэр мүнүүтэнэн күн 60 гыммыттан бииринэн ааҕыллар этэ (ол аата билигин 24 мүнүүтэ)
# Ый (кэм)

**Ый** диэн халандаардарга туттуллар кэм кээмэйэ. Ый Сир тула биир эргииригэр тэҥнэhэр. Ыйга 29,53 кэриҥэ күн баар, сылга 12 ый баар.

Ыйдар сахалыы ааттара: тохсунньу, олунньу, кулун тутар, муус устар, ыам ыйа, бэс ыйа, от ыйа, атырдьах ыйа, балаҕан ыйа, алтынньы, сэтинньи, ахсынньы.

Халлааҥҥа ый үөскээн - бүтэн өссө саҥа ый халлааҥҥа үөскүөр диэри кэм. Өбүгэ кэми кээмэйдиир үгэстэриттэн биирдэстэрэ. Былыргы саха сарсыарда-киэhэ от - мас тиэйэ сылдьан, киирэ-тахса халлааҥҥа көстөр ыйы күн аайы көрө-кэтии сылдьара. Ол да иhин сахалыы ааттаах ыйдар үөскээтэхтэрэ. Өссө: 1 Ый саҥата. 2. Ый ортото 3. Ый эргэтэ. 4 Ый бутүүтэ диэн, билиҥҥи ый фазата (уонна нэдиэлэ) диэн өйдөбүллэргэ сөп түбэhэр, кэм кээмэйин быhаарыылар бааллара. Аны туран, холобура, хаhан буолара чопчу биллэр ый хойутаан тахсар «күбэ киэhэтэ» диэн түүннэр ый эргэтин саҕаланыытыгар бааллара. Кыhын бытархан тымныыга оннук ытыс таhынар хараҕаҕа тубэспит айан киhитэ эрэйи көрөрө. Аhары баран сэрэхтээҕэ. Онон «күбэ киэhэтин» кэмигэр сырыы-айан тохтуура. Билим этэринэн, синодическэй ый 29,5 хонуктаах. үөhээ этиллибиккэ көстөрүнэн, сахаҕа даҕаны ый 29-30 хонуктаах диэн өйдөбүл баара.
# Түүн

Спутниктан Сир түүҥҥү ойуута (компиляция)
Сир сырдык күнүскү уонна хараҥа түүҥҥү өттүлэрэ күн-түүн тэҥнэһиитин (хаҥас үөһэ — сааскы, аллара — күһүҥҥү күн-түүн тэҥнэһиилэрэ) уонна күн туруутун (уҥа үөһэ — сайыҥҥы, аллара — кыһыҥҥы күн туруулара) кэмнэригэр.
**Түүн** — сарсыарда күн тахсыаҕыттан киэһэ киириэр диэри кэм.
# Күн (сулус)

Күн
**Күн** (символы: ) диэн Күн систематын орто уонна соҕотох сулуhа. Бу сулус үөскээбитэ 4,6 миллиард сыл буолла. Кини тула система бары эттиктэрэ (планеталар уонна кинилэр аргыстара, астероидтар, метеороидтар, кометалар, космос быыла) эргийэллэр. Күн маассата Күн систематын бүтүн маассатыттан 99,8% ылар. Күн уота Сиргэ тиийэн фотосинтезка кыттан олоҕу олохтуур, климакка уонна күн-дьыл туругугар дьайыыны оҥорор.

## Быһаарыылар

## Өссө маны көр

* Күн таҥара
# Мидтаун

**Мидтаун** (ааҥл. *Midtown Manhattan*) — Манһэттан макрокварталга баар микрокварталы ааттыыллар, сүрүннээн Нью Йорк куорат саамай киин сирин.

Мидтауҥҥа аатырбыт үрдүк небоскрёбтар, улахан финансовай институттар, аатырбыт Корея, Япония, Америка, Швейцария, Германия, Кытай тэрилтэлэрин офистара уонна филиаллара, аатырбыт биржалар, конгломераттар баар сирдэрэ. Онон Мидтаун густонаселённай буолар.

Мидтаун сиригэр Нью Йорк киин паарката хабыллар.

Мидтауҥҥа аатырбыт Таймс Сквер баар, Нью Йорк куорат центральнай уулусата уонна болуоссата. Мидтауҥҥа Penn Station баар, Аан Дойдуга иккис улахан вокзал. Мидтауҥҥа ону таһынан Гранд Централ баар, планета саамай улахан вокзала.

Мидтауҥҥа бары метро станциялара харбыһар сирдэрэ.

Мидтауҥҥа Отель Плаза баар (Один Дома киинэ уһуллубут сирэ).