Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Күн (кэм)

**Күн** (**Хонук**) диэн кэм кээмэйэ. Сир одоно бэйэтин эргиччи биир эргиири оҥорор кэм кэрчигэ, быһа холоон 24 чаастан турар.

## Сыл күннэрэ

|  |  |
| --- | --- |
| Тохсунньу | 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 31 |
| Олунньу | 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29\* |
| Кулун тутар | 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 31 |
| Муус устар | 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 |
| Ыам ыйа | 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 31 |
| Бэс ыйа | 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 |
| От ыйа | 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 31 |
| Атырдьах ыйа | 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 31 |
| Балаҕан ыйа | 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 |
| Алтынньы | 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 31 |
| Сэтинньи | 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 |
| Ахсынньы     | 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 31 |

\* Олунньу ыйыгар ордук хонуктаах сылга эрэ 29 күн баар. Атын сылларга 28 күннээх.
# Киинэ

A 16 mm spring-wound Bolex H16 Reflex camera, a popular introductory camera in film schools
**Киинэ** диэн бииргэ холбоммут хамсыыр ойуулар (ааҥл. *motion picture*). Дьоҕур туспа көрүҥэ. Киинэни ойуулары камеранан суруйан, эбэтэр анимацияны уонна анал эффектары туттан ойуулары айан оҥороллор. Киинэ уhулуу киинэ индустрията дэнэр. Хас биирдии монтажтыыр кадр хас биирдии монтажтыыр хамсааһыннар бэлиэтэммит хаартыскалары эбэтэр цифровой ойуулары (кадрдары) утумнааһынтан турар. Киинэ, быраабыла курдук, саҥата- иҥэтэ дорҕоонноох.

ХХ үйэ саҕаланыытыгар Арассыыйаҕа «киинэ» (дьахтар көлүөнэтигэр) этиллэр этэ уонна, үгэс буолбут суолтаттан ураты, бу тыл киинэҕэ сыһыаннаах.

Уобалас кинематография диэн ааттанар киинэлэри, уларыппакка, сатабылы кытта сибээстээх. Киинэ кинематографията искусство биир хайысхатынан (киинэ), (кинотехника), ону тэҥэ киноиндустрия буолар. Киинэлэри киинэҕэ уһуллар аппараттар эбэтэр цифровой киинэлэр көмөлөрүнэн тулалыыр эйгэ хамсааһыннарын суруйуу, ону тэҥэ мультипликация эбэтэр спецффицектары туһаныы көмөтүнэн ойууннааһын оҥоһуллаллар.

Киинэни көрүү билиҥҥи култуура сорҕото буолар. Биллиилээх геройдар, артыыстар, кинилэр үҥкүүлэрэ үксүгэр аатырбыт, уобарастара буолаллар. Маассабай көрүүлэргэ анаан кинотеатры туталлар. Киинэ уһуна 90-120 мүнүүтэ (1,5- 2 чаас). Дьиэтээҕи усулуобуйаҕа киинэни көрөргө үгэс курдук телевизор киниэхэ холбоммут видеоприигрыватели кытта туһаныллар, кэнники кэмҥэ бу сыалларга персональнай компьютер, смартфон уонна да атын электроннай тэриллиилэр үлэлииллэр.

## Быһаарыылар
# Кэриэйэ Өрөспүүбүлүкэтэ

| 대한민국 大韓民國 *Daehan-minguk*Кэриэйэ Өрөспүүбүлүкэтэ |
| --- |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |
|  |  |

 |
| **Ыҥырыыта:**널리 인간을 이롭게 하라 (홍익인간) *Benefit all humankind* |
| **Өрөгөй ырыата:Aegukga* (애국가) *The Patriotic Song* Продолжительность: 58 секунд.0:58  |
| Location of South Korea  |
| **Киин куората** (уонна саамай улахан куорат)
 | Сеул
 |
| Ил тыла | Кэриэй |
| Олохтоохтор ааттара | Соҕуруу кэриэйдэр
  |
| Дьаhалтата | Президент республиката |
|  -  | Президент | Ли Чжэ Мён |
|  -  | Премьер-министр | Ким Мин Сок |
| Историята |
|  -  | National Foundation Day | October 3, 2333 BCE  |
|  -  | Independence declared | March 1, 1919 (*de jure*)  |
|  -  | Provisional Government | April 13, 1919  |
|  -  | Liberation | August 15, 1945  |
|  -  | First Republic | August 15, 1948  |
|  -  | United Nations recognition | December 12, 1948  |
| Иэнэ |
|  -  | Бүтүн |  100,032 km² (108th) 38,622 sq mi  |
|  -  | Уу (%) | 0.3 |
| Олохтоохторо |
|  -  |  estimate | 49,044,790 (24th) |
|  -  | Олохтоох чиҥэ | 493/km² (12th) 1,274/sq mi |
| **БИО** (АКП) | 2007 estimate |
|  -  | Total | $1.201 trillion (13th) |
|  -  | Per capita | $24,803 (28th) |
| **БИО** (номинал) | 2007 estimate |
|  -  | Total | $969.871 billion (13th) |
|  -  | Per capita | $20,015 (28th) |
| **Дьини** (2006) | 35.1  |
| **КСИ** (2007) | ▲ 0.921 (high) (26th) |
| Валюта | International symbol **₩Pronounced* Won (`KRW`)  |
| Кэм зоната | Korea Standard Time (UTC+9) |
|  -  | Сайыҥҥы кэм | *not observed* (UTC+9) |
| Ил домен | .kr |
| Телефон кода | +82
 |
| 1 | Mobile phone system CDMA, WCDMA, HSDPA and WiBro |
| 2 | Domestic power supply 220V/60 Hz, CEE 7/7 sockets |

**Соҕуруу Кэриэйэ**, официаллык **Кэриэйэ Өрөспүүбүлүкэтэ** (кор. 대한민국 *Тэхань миньгүг*) диэн Илин Азияҕа, Кэриэйэ тумул арыытыгар баар дойду, сороҕор "Сарсыардааҥҥы Чуумпуруу Сирэ" диэн ааттанар. Кирбиилэhэр Кытайдыын арҕаа, Дьоппуоннуун илин уонна Хоту Кэриэйэлиин хоту. Соҕуруу Кэриэйэ киинэ Сеул куорат, Азия үп уонна култуура суолталаах киинэ уонна аан дойду иккис улахан метрополия зоната.

## Историята

Кэриэйэ аан дойду былыргы цивилизацияларыттан биирдэстэрэ, бастакы дьон манна аллараа палеолит кэмигэр үөскээбиттэрэ.

## Аата

«Кэриэйэ» диэн нуучча тылыттан киирбит (*Корея*) сахалыы уларытыллыбыт тыл, экзоним буолар. Кэриэйдэр бэйэлэрин, дойдуларын "Һ*ангук*" (한국), ол эбэтэр "*Чоосон*" (조선) диэн ааттыыллар.

## Эбии маны көр

* Соҕуруу Кэриэйэ бэлиэ күннэрэ

## Быһаарыылар
# Кэриэй тыла

| Кэриэй (Хангук) тыла 한국어, 조선말 韓國語, 朝鮮말 *Hangugeo, Chosŏnmal*  |
| --- |
| : |  |
| Дойдулар: | Соҕуруу Кэриэйэ Соҕуруу Кэриэйэ, Хотугу Кэриэйэ Хотугу Кэриэйэ, Кытай Кытай |
| Total speakers: | 74 мөлүйүөн |
| Тыл системата: | Алтай  Быһаарылла илик   **Кэриэй (Хангук) тыла**  |
| Ил суолталаах |
| Ил статустаах: | Соҕуруу Кэриэйэ, Хоту Кэриэйэ |
| Салайыллар: | Соҕуруу Кэриэйэ: Кэриэй Тылын Национальнай Института 국립국어원/ 國立國語院
Хоту Кэриэйэ: *Sahoe Kwahagwon Ŏhak Yŏnguso* Тылы Чинчийэр Социальнай Наукаларга Институт 사회과학원 어학연구소 |
| Language codes |
| ISO 639-1: | ko |
| ISO 639-2: | kor |
| ISO 639-3: | kor |
| Glottolog: | kore1280  |
| Кэриэй тылынан саҥарар дойдулар. |
|

**Кэриэй (Хангук) тыла** — алтаай тылларыгар киирэр тыл. Кэриэй народнай демократическай республикатыгар, Соҕуруу Кэриэйэҕэ, Кытайга, Японияҕа, АХШ-ка, Арассыыйаҕа, Орто Азия дойдуларыгар тарҕаммыт тыл.

Бу тылынан 78 мөл кэриҥэ киһи саҥарар. КНДР уонна Соҕуруу Корея судаарыстыбаннай тыллара.

## Историята уонна чинчийиилэр

Былыргы үс кэриэй саарыстыбаларын тыллара (Пэкче, Силла уонна Когурё) билиҥҥи кэриэй тылыгар туох сыһыаннаахтарын туһунан учуонайдар билигин даҕаны биир санааҕа кэлэ иликтэр. Үксүгэр чугас тылынан Силла тылын билинэллэр, оттон саамай тэйиччи турар тылынан Когурё тылын - дьоппуон тылыгар майгынныыр тылы - билинэллэр.

## Тыл бэйэтин аата

1945 сылга дылы «чосонмаль» (조선말) ол эбэтэр «чосоно» (조선어) диэн ааттанар эбит, билигин Хоту Кэриэйэҕэ эрэ туттуллар. Соҕуруу Кэриэйэҕэ билигин тылы «хаҥгукмаль» (한국말) ол эбэтэр «хаҥгуго» (한국어); эбэтэр судургутук «куго» (국어 (ил тыл) дииллэр. Икки Кэриэйэлэргэ иккиэннэригэр маны таһынан «урималь» (우리말, «биһиги тылбыт») тиэрмин диэн туттуллар.

## Тутаах фразалар

* 안녕하세요 (аннёҥ хасэё) — Дорообо!
* 네 (нэ) — Сөп
* 아니요 (аниё) — Суох.
* 실례합니다. (щиллэ һамнида) - Бырастыы гыныҥ (тугу эрэ ыйытаары гыннаххытына)
* 잘 지내셨어요? (чаль дьинэ щоссойо?) - Хайдаххытый?
* 네. 잘 지냈어요 (нэ, чаль дьинэ ссойо) - Ээ, үчүгэй.
* 안녕히 계세요 (аннёҥһи кесеё) — Көрсүөххэ диэри! (барар киһи этэр).
* 안녕히 가세요 (аннёҥһи касеё) — Көрсүөххэ диэри! (хаалар киһи этэр).
* 환영합니다 (хванйоҥ һамнида) - Нөрүөн нөргүй
* 오랜만이다 (орэн манида) - Көрсүбэтэх ыраатта
* 감사합니다! (камсаһамнида) - Махтал
* 아니에요 (ани-э-йо) - Баһаалыста
* 이름이 어떻게 되세요? (ирыми оттоккэ дwэсэйо?) - Аатыҥ ким диэний?
* 제 이름은 ... 입니다 (чэ ирымын ... имнида) - Аатым ... диэн.
* 만나서 반갑습니다 (маннасо пангапсымнида) - Билсиһиинэн
* 여보세요 (йобосэйо) - Алло?
* 이게 얼마예요? (игэ ольма э йо?) - Бу хастааҕый (сыаната)?

## Сигэлэр

* Кэриэй тылын уруоктара
* Кэрийэ тылын учебнига
* Кэриэйдии ааттары хайдах суруйуохха
# Нуучча тыла

| Нуучча тыла |
| --- |
| Дойдулар: | Россия, СНГ дойдулара, Грузия, Соҕуруу Осетия, Абхазия, Латвия, Литва, Эстония, Израиль, Монголия, Шпицберген, Финляндия, Арҕаа Еуропа дойдулара, Германия, Франция, США мегаполистара, Канада, Кытай, Австралия. |
| Total speakers: | Төрөөбүт тыла: 170 мөл, онтон 130 (119) мөл. Россияҕа Иккис тыл: 114 мөл (2006) — 125 миллионов Саҥараччы уопсай ахсаана: 300 (295) мөлүйүөн. |
| Тыл системата: | Индо-Эуропа  Славянскай   Илинславянскай    **Нуучча тыла**  |
| Суруга: | Кирилл алпабыыта   |
| Ил суолталаах |
| Ил статустаах: | Россия, Белоруссия, Казахстан, Киргизия,
organizations
Халыып:UNO
* IAEA
* International Civil Aviation Organization
* Халыып:Country data UNESCO
* Халыып:Country data WHO

Халыып:Country data CIS |
| Салайыллар: | *no official regulation* |
| Language codes |
| ISO 639-1: | ru |
| ISO 639-2: | rus |
| ISO 639-3: | rus |
| Glottolog: | russ1263  |
| Нуучча тыла аан дойдуга Нуучча тыла аан дойдуга |
|

**Нуучча тыла** (нууч. *русский язык*) диэн илин славян тылларын бөлөҕүгэр киирэр. Сир үрдүгэр олус тарҕаммыт тыллартан биирдэстэрэ. Нууччалар национальнай тыллара, Центральнай Евразия, урукку ССРС, араас омуктарын икки ардыларыгар кэпсэтэр тыллара. ХНТ үлэ тыла. Славян тылларыттан биир саамай тарҕаммыт тыл.

Морфологическай стройунан нуучча тыла ордук флективнай, синтетическэй. Лиэксийэ грамматическай суолтата, быраабыла курдук, флексия көмөтүнэн бэриллэр. Хас биирдии флексия хас да суолтаны тэҥҥэ көрдөрөр. Синтетическэй формалары сэргэ, нууччалыы аналитизм элеменнэрин сайыннарыы эмиэ көстөр.

Синтаксис нуучча тылын көҥүл бэрээдэгинэн, тыл бэрээдэгин утары, биир томпоненнаах уонна икки компонентнай структураларын утары боростуой этиилэр үс көрүҥэ баарын, интонационнай средстволар актыыбынай оруолларын көрдөрөр.

Нуучча тылын лексическэй састааба бэйэтин сүнньүнэн — төрүт нуучча. Тыл фондатын хаҥатыы - тылы бэйэ моделынан уонна киирии тылларынан үөрэтии. Киирии тылларга славянизм, грецзизм уонна тюркизм сыһыаннаахтар. XIII үйэлэргэ Голландия,немецкэй уонна французскай киирии тыллар баһыйаллар, ХХ үйэттэн — английскайдар.

Нуучча тылын диалектара икки тылга арахсаллар: хоту уонна соҕуруу. Сыһыаттар икки ардыларыгар билиҥҥи литературнай тыл тирэҕинэн буолбут көһө сылдьар тыллар этиллэллэр.

Нуучча тылын историятыгар үс сүрүн кэми араарар: былыргы нуучча, Белоруссия уонна Украина тылларыгар (ВИ- Х үйэлэр), Старорусскай эбэтэр великорусскай (ХІІ- XII үйэ ортотуттан) уонна национальнай нуучча тылын периода (XII үйэ ортотугар). Сурук- Бичик өттүгэр старлавянскай кириллица сытар.

Нуучча тылын наукатын комплекса лингвистика диэн ааттанар.

## Алпаабыт

|  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| А а | Б б | В в | Г г | Д д | Е е | Ё ё | Ж ж |
| З з | И и | Й й | К к | Л л | М м | Н н | О о |
| П п | Р р | С с | Т т | У у | Ф ф | Х х | Ц ц |
| Ч ч | Ш ш | Щ щ | Ъ ъ | Ы ы | Ь ь | Э э | Ю ю |
| Я я |

## Бэлиитикэ

1938 сыллаахха кулун тутар 13 күнүгэр нуучча тыла ССРС бары оскуолаларыгар булгуччу үөрэтиллэр буолбут.

## Быһаарыылар
# Тай тыла

**Таай тыла** (тай. ภาษาไทย /pʰa:sa:tʰɑj/, *пхаса-тхай*) — Таилаан сурун тыла. Санарар киьи ахсаана — 60 млн. Лаос тылын кытта ейденумтуелэр.

## Өссө маны көр

* Таайдар
* Лаос тыла