Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Оҥоһуу интеллект

Киhи мэйиитин моделлааhынын туhунан ыйытыыга оҥоһуу интеллект чинчийээччилэрэ биир санааҕа кэлэ иликтэр.
**Оҥоһуу интеллект** (**ОИ**, *оҥоһуу өй, нуучч. Искусственный интеллект, англ. Artificial intelligence*) диэн киhи айан таhаарбыт интеллега уонна ону айар информатика салаата. Маны, билиҥҥи бириэмэҕэ, көмпүүтэри туһанан оҥоруохха сөп диэн теория баар. ОИ сүрүн ыйыылара бу эйгэни "интеллектаах агеннары үөрэтии уонна айыы" диэн быhаараллар, онно интеллектаах агент диэн тула эйгэтин иҥэринэр уонна ситиhиилээх буоларын туhугар үлэлэhэр система буолар. Дьон Маккарти, бу термины 1956 с. айааччы, "интеллектаах массыыналары оҥоруу үөрэҕэ уонна бырайыактааhына" диэн быhаарыыны биэрэр.

Бу эйгэ киhи буолуу киин ураты майгытын — өйүн — үүт-үкчүтүк массыыналарынан үтүгүннэрэр соруктаах төрүттэммитэ. Ону кытары өй айылҕатын уонна үөрэх чинчийиилэрин чэрчилэрин туhунан ыйытыылар уус-уран литератураҕа уонна философияҕа үөскүүллэр. Бүгүн, ОИ технология индустриятын күттүөннээх ирээтэ буолар уонна информатика ордук уустук проблемаларын көтөҕөр.

ОИ киин проблемаларынан буолаллар куолулааhын, билии, былааннааhын, үөрэнии, билсии, ылыныы уонна объектары хамсатыы уонна салайыы дьоҕура.
# Аристотель

Аристотель| Арҕаа философия Былыргы философия |
| --- |
|  |
| Толору аата | Ἀριστοτέλης, *Aristotélēs* |
| Төрөөбүтэ |
384 BC Стагейра, Халкидики |
| Өлбүтэ |
322 BC Эубея |
| Оскуолата/традицията |
Перипатетика оскуолата Аристотелианизм |
| Кэрэхсиир эйгэлэрэ |
Физика, метафизика, поэзия, театр, музыка, риторика, политика, дьаhалта, этика, биология, зоология |
| Сүрүн айыылара |
Алтын санаа, өй, логика, үлүскэн |

**Аристотель** (был.-гириэк. Ἀριστοτέλης *Aristotélēs*) (б.э.и. 384 – б.э.и. 322) диэн грек филосова, Платон үөрэнээччитэ уонна Улуу Александр үөрэтээччитэ. Кини физика, метафизика, поэзия, театр, музыка, логика, риторика, политика, дьаhалта, этика, биология уонна зоология туcтарынан үлэлэри суруйбута. Былатыаны уонна Сократы тэҥэ Аристотель Арҕаа философия төрүттээччитэ буолар. Кини үөрэҕэ, аристотелианизм, Орто үйэлэр тухары бүтүн үөрэххэ улахан дьайыылааҕа.

## Быһаарыылар
# XIV үйэ

|  |
| --- |
| 2 -c тыһыынча сыл
 |
| XII үйэ — XIII үйэ — **XIV үйэ** — XV үйэ — XVI үйэ
 |
|

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 1290-с
 |  1291
 |  1292
 |  1293
 |  1294
 |  1295
 |  1296
 |  1297
 |  1298
 |  1299
 |  1300
 |
|  |
| 1300-с
 |  1301
 |  1302
 |  1303
 |  1304
 |  1305
 |  1306
 |  1307
 |  1308
 |  1309
 |  1310
 |
| 1310-с
 |  1311
 |  1312
 |  1313
 |  1314
 |  1315
 |  1316
 |  1317
 |  1318
 |  1319
 |  1320
 |
| 1320-с
 |  1321
 |  1322
 |  1323
 |  1324
 |  1325
 |  1326
 |  1327
 |  1328
 |  1329
 |  1330
 |
| 1330-с
 |  1331
 |  1332
 |  1333
 |  1334
 |  1335
 |  1336
 |  1337
 |  1338
 |  1339
 |  1340
 |
| 1340-с
 |  1341
 |  1342
 |  1343
 |  1344
 |  1345
 |  1346
 |  1347
 |  1348
 |  1349
 |  1350
 |
| 1350-с
 |  1351
 |  1352
 |  1353
 |  1354
 |  1355
 |  1356
 |  1357
 |  1358
 |  1359
 |  1360
 |
| 1360-с
 |  1361
 |  1362
 |  1363
 |  1364
 |  1365
 |  1366
 |  1367
 |  1368
 |  1369
 |  1370
 |
| 1370-с
 |  1371
 |  1372
 |  1373
 |  1374
 |  1375
 |  1376
 |  1377
 |  1378
 |  1379
 |  1380
 |
| 1380-с
 |  1381
 |  1382
 |  1383
 |  1384
 |  1385
 |  1386
 |  1387
 |  1388
 |  1389
 |  1390
 |
| 1390-с
 |  1391
 |  1392
 |  1393
 |  1394
 |  1395
 |  1396
 |  1397
 |  1398
 |  1399
 |  1400
 |
|  |
| 1400-с
 |  1401
 |  1402
 |  1403
 |  1404
 |  1405
 |  1406
 |  1407
 |  1408
 |  1409
 |  1410
 |

 |
| Хронология таабыла
 |

## Сүрүн түбэлтэлэр

## Сүрүн айыылар
# Тутулуга суох иллэр сомоҕолоһуулара

СНГ былааҕа
СНГ хаартата
**Тутулуга Суох Cудаарыстыбалар Түмсүүлэрэ**, кылгас аата **СНГ** (нууч. С**одружество **Н**езависимых **Г**осударств*). Сэбиэт Холбоhугун урукку сорох өрөспүүбүкэлэрин түмэр омуктар икки ардыларынааҕы тэрилтэ. 1991 c. ахсынньы 8 тэриллибитэ.

Кыттааччылара:

* Азербайдьан
* Арассыыйа
* Беларусь
* Казахстан
* Кыргызстан
* Молдова
* Узбекистан
* Тадьикистан
* Түркменистан
* Эрмээн Сирэ

## СНГ бэлиэ күннэрэ

* Алтынньы 2 — Идэтийбит техническэй үөрэх күнэ
# 1735

**1735** сыл.

## Туох буолбута

* Дьокуускайга бастакы оскуола аһыллыбыт. Гарнизон оскуолата диэн ааттаах эбит.
* Дьокуускайдааҕы Спас манастыырыгар таҥара үөрэҕин тарҕатааччылары бэлэмнииир аллараа сүһүөх (низшая) таҥара үөрэҕин оскуолата аһыллыбыт

### Кулун тутар

* Кулун тутар 10 — Гянджатааҕы сөбүлэҥҥэ Ираан баһылыга Надер-шах уонна Арассыыйа импиэрийэтэ илии баттаабыттар.

### Сэтинньи

* Сэтинньи 25 — Москубаҕа ыраахтааҕы Анна Иоанновна дьаһалынан сүдү улахан "Ыраахтааҕы-куолакал" кутуллубут.

## Төрөөбүттэр

## Өлбүттэр
# 1648

**1648** сыл.

## Туох буолбута

### Тохсунньу

* Тохсунньу 30 — Нидерланды уонна Испания ыккардыларынааҕы *Аҕыс уон сыллаах сэрии* түмүктэммит. Аан дойду бастакы буржуазнай дойдута - Нидерланды - тутулуга суоҕа билиниллибит.

### Ыам ыйа

* Ыам ыйын 2 — Украина бааһынайдара Богдан Хмельницкэй салалталаах Польшаны утары охсуһууну саҕалаабыттара.
* Ыам ыйын 2 — бу күннэргэ Богдан Хмельницкэй салалталаах Запорожье казаактара Польшаны утары өрө турууну саҕалаабыттар. Бастаан быраабы эрэ туруорсуу курдук саҕаламмыт өрө туруу, элбэх өлөрүү тахсан сиэллэнэн-кутуруктанан барбыта, бааһынайдар өйөөбүттэрэ, онтон хаһаактарга үчүгэй сыһыаннаах Польша хоруола Владислав өлбүтүн кэннэ отой да уҕарытыллар кыаҕыттан ааспыта. Сайыныгар хаһаактар Арассыыйаттан көмө көрдүүргэ күһэллибиттэрэ. Ол эрээри 1651 сылга диэри нуучча ыраахтааҕыта хоруй биэрбэтэҕэ.
* Ыам ыйын 16 — Богдан Хмельницкэй баһылыктаах өрө турбут Запорожье казаактара уонна кинилэргэ көмөҕө кэлбит Кырыым татаардарын аттаах сэриитэ Речь Посполита сэриитин үлтүрүппүттэр.

### От ыйа

* От ыйын 3 — Орто Халыма остуруогуттан Федот Попов уонна Семён Дежнёв салалталаах сэттэ *коч* (баарыстаах аал) байҕалга тахсыбыттар. Кинилэр эспэдииссийэлэрин түмүгэр Азия уонна Америка икки ардыларынааҕы *Беринг силбэһиитэ* арыллыбыта.
* От ыйын 26 — Алексей Михайлович ыраахтааҕы боярдары уонна патриарх сэбиэтин ыҥыран дойдуга сууту бэрээдэктиир, сокуоннары биир кэлим гынар туһунан кэпсэппит. Бу мунньах түмүгүнэн эһиилигэр Арассыыйаҕа икки үйэ кэриҥэ үлэлээбит *Соборнай Уложение* диэн сокуоннар хомуурунньуктара тахсыбыт.

### Балаҕан ыйа

* Балаҕан ыйын 19 — Француз учуонайа Блез Паскаль атмосфераҕа салгын баттааһына баарын дакаастаабыт.

### Алтынньы

* Алтынньы 24 — Европаҕа *Отут сыллаах сэриини* түмүктүүр Вестфаль эйэлэһии сөбүлэҥэ түһэрсиллибит. Бу дуогабарга судаарыстыбалар бэйэлэрин сирдэригэр суверенитеттара, о.э. толору былаастаахтара, бигэргэммит. Ону кытары дойдулар ардыларынааҕы сыһыаҥҥа "күүс балансата" баар буолуохтааҕа этиллибит.

## Төрөөбүттэр

## Өлбүттэр
# Дьону кэтиир киин салалта

**Дьону кэтиир киин салалта** (ол эбэтэр ааҥл. *Central Intelligence Agency*, кыччатыллыбыта *CIA*, эбэтэр сахалыы кыччатыллыбыта *ККС*), ол эбэтэр кэтиир киин салалта. АХШ дойдутун уонна Аан Дойду үрдүнэн саамай күүстээх тэрилтэ, Федеральнай былаас агентствота. Сүрүн эбээһинэһэ Америка тас өттүн кэтээн көрөөһүн, дьоннору кэтээн көрөөһүн уонна информациа хомуйааһын.

Салалтата - Лэнгли (АХШ).

Сүрүн саайта:  Архыыптаммыт 2020, От ыйын 7 күнүгэр.
# Соҕуруу Африка Өрөспүүбүлүкэтэ

|
**Соҕуруу Африка Республиката**
Republiek van Suid-Afrika (Afrikaans) IRiphabliki yeSewula Afrika (Sth. Ndebele) IRiphabliki yaseMzantsi Afrika (Xhosa) IRiphabliki yaseNingizimu Afrika (Zulu) IRiphabhulikhi yeNingizimu Afrika (Swazi) Rephaboliki ya Afrika-Borwa (Nth. Sotho) Rephaboliki ya Afrika Borwa (Sth. Sotho) Rephaboliki ya Aforika Borwa (Tswana) Riphabliki ra Afrika Dzonga (Tsonga) Riphabuḽiki ya Afurika Tshipembe (Venda) |
| --- |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |
|  |  |

 |
| **Ыҥырыыта:!ke e: ǀxarra ǁke*  (ǀXam) “Unity In Diversity” (literally “Diverse People Unite”) |
| **Өрөгөй ырыата:**National anthem of South Africa  |
| Location of South Africa  |
| **Киин куората** | Претория (executive) Бломфонтейн (judicial) Кейптаун (legislative)
  |
| Largest city | Йоханнесбург(2006)  |
| Ил тыла |
11
Afrikaans English Southern Ndebele Northern Sotho Southern Sotho Swazi Tsonga Tswana Venda Xhosa Zulu
 |
| **Омуктар**  | 79.5% харалар 9.2% үрүҥнэр 8.9% булкаастар 2.5% азиаттар |
| Олохтоохтор ааттара | South African
  |
| Дьаhалтата | Республика |
|  -  | Президент | Kgalema Motlanthe |
|  -  | Deputy President | Baleka Mbete |
|  -  | NCOP Chairman | M. J. Mahlangu |
|  -  | National Assembly Speaker | Gwen Mahlangu-Nkabinde |
|  -  | Chief Justice | Pius Langa |
| Тутулуга суох буолуу | Холбоhуктаах Хоруоллуктан  |
|  -  | Уния | Ыам ыйын 31 1910  |
|  -  | Уэстминстер статута | Ахсынньы 11 1931  |
|  -  | Республика | Ыам ыйын 31 1961  |
| Иэнэ |
|  -  | Бүтүн |  1 221 037 km² (25th) 471 443 sq mi  |
|  -  | Уу (%) | Negligible |
| Олохтоохторо |
|  -  | 2008 estimate | 47 900 000 (25th) |
|  -  | 2001 census | 44 819 778<  |
|  -  | Олохтоох чиҥэ | 39/km² (170th) 101/sq mi |
| **БИО** (АКП) | 2007 estimate |
|  -  | Total | $467.381 billion (25th) |
|  -  | Per capita | $9,767 (76th) |
| **БИО** (номинал) | 2007 estimate |
|  -  | Total | $283.071 billion (30th) |
|  -  | Per capita | $5,915 (68th) |
| **Дьини** (2000) | 57.8 (high)  |
| **КСИ** (2007) | 0.674 ▲ (medium) (121st) |
| Валюта | Rand (`ZAR`)  |
| Кэм зоната | SAST (UTC+2) |
| Ил домен | .za |
| Телефон кода | +27
 |

**Соҕуруу Африка Өрөспүүбүлүкэтэ** диэн Африка соҕуруу өттүгэр баар дойду. Соҕуруу Африка Атлантик океан уонна Индия океанын кытылларыгар турар. Кытылын линиятын уhуна 2,798 км. Хоту кирбиилэhэр Намибиялыын, Ботсуаналыын, Зимбабуэлыын, Мозамбиктыын уонна Суазилэнныын. Соҕуруу Африка иhигэр Лесото диэн дойду баар.

## Соҕуруу Африка Өрөспүүбүлүкэтин бэлиэ күннэрэ

* Олунньу 21 — Сэбилэниилээх күүстэр күннэрэ
* Олунньу 27 — Маджуба күнэ. 1881 сыллаахха бу күн Бастакы Англия-Буурдар сэриилэрин сүрүн кыргыһыыта буолбут

* Кулун тутар 21 — Киһи быраабын күнэ
* Кулун тутар 23 — Ыал күнэ

* Муус устар 1 — Ыал күнэ
* Муус устар 6 — Олохтооччулар күннэрэ
* Муус устар 27 — Көҥүл күнэ
* Ыам ыйын 31 — Өрөспүүбүлүкэ күнэ (1960)
* Атырдьах ыйын 9 — Дьахтар күнэ
* Балаҕан ыйын 24 — (култуураҕа) Нэһилиэстибэ күнэ
* Сэтинньи 30 — Регина Мунди күнэ
* Ахсынньы 16 — Эйэлэһии күнэ, урут Африканердар Андаҕардарын күнүн быһыытынан бэлиэтииллэрэ

* Ахсынньы 26 — Эйэҕэ дьулуур күнэ

## Быһаарыылар