Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# 1639 сыл

**1639** сыл.

## Туох буолбута

* Хаҥалас кинээһэ Сахей Сынаков дьаһаах хомуйааччылары өлөртөөн баран дьонунаан Бүлүү Өргүөтүн сахаларыгар тоҕустарга (нууч. *к родникам его тагуским мужикам*) күрээбит. Кинини эккирэппит Семен Дежнев киниттэн уонна тоҕустартан 140 кииһи дьаһаах быһыытынан ылбыт. Сахей тоҕо көспүтүн быста дьадайбытынан быһаарбыт: "Сошел из Якуцкого уезда из Кангаласской волости на Вилюй в ясачное среднее зимовье к своим родникам из бедности".

* Мэник Тэбиик диэн баһылыктаах Тоҕус сахалара Дьокуускайга үҥсүү түһэрбиттэр: "на якуцких маданских мужиков, которые вместе с атамайцами приходили войною и убили наших два человека, да отогнали у нас 200 коней, кобыл... до 10 коров и животишки наши все пограбили".

* Воин Шахов үөһэттэн сорудаҕынан Кэмпэндээйи үрэххэ тиийэн 100 буут тууһу тиэйэн ылбыт. Ол эрээри тууһа салгыы онтон ылаллара тохтообут, тоҕо диэтэххэ, тууһу Дьокуускайга Уус-Кут туус собуотуттан аҕалар ордук табыгастаах буолан хаалбыт".

* Ахсынньыга диэри Воин Шахов Тоҕус аттаах сахатын Идыхтях кинээһи уонна кини 50 киһитин, сылгыта суох Осекуй ууһун сахаларын (Арчикан кинээс, 18 киһи), Кырыкый Онтулларын (18 киһи), Куокуйдары (Кюрюк кинээс, 35 киһи), уонна тоҥус уустарын: дулгааннары (Дыгынча, 20 киһи), Кунгогир, Мургат, Фугляд, Калтакуль, Пуягир уустарыттан барыта 125 саханы уонна тоҥуһу дьаһаах төлүүргэ күһэйбит".

* Карл I ыраахтааҕы шотландецтары утары сэриинэн барбыт.
* Голландия флота Испания флотун урусхаллаабыт.
* Нормандияҕа «Атах сыгынньахтар» өрө туруулара.
* Осман Илэ уонна Ираан Касри-Шири эйэлээх дуогабарын түһэрсибиттэр. Ираан билиҥҥи Азербайджаан сирдэрин уонна Еревааны ылбыт, Туурция Курдистааны уонна билиҥҥи Ираагы.
* Кахети Теймураз ыраахтааҕы Кахети нуучча ыраахтааҕытын илиитигэр киирэрин бигэргэппит.
* Мадрас олохтоммут.
* Кытайга бааһынайдар өрө туруулара. Чжан Сяньчжун диэн баһылык Гучэн куоракка олохсуйар (Хубэй провинция). Хайаттан Ли Цзычэн түһэр.

## Төрөөбүттэр

## Өлбүттэр

Ыам ыйын 21 — Томмазо Кампанелла (Tommaso Campanella), италия бөлөһүөгэ, поэт, политическэй диэйэтэл; коммунистыы утопия ааптара (төр. 1568).

## Быһаарыылар
# Medicaid

**Medicaid** (сахалыы **Медикейд**) — АХШ босхо дьон медицинаны туһаннын диэн федеральнай программата, 2022 сыллаахха 43% Америкаҕа олохтооҕо босхо медицинаны туһаммыттар.

Medicaid программа хапсарга маннык ирдэбиллэр:

* сыллааҕы барыһын 70000$ кыра
* 3 эбэтэр онтон элбэх оҕолоох ыаллар
* учууталлар, быраастар, полицейскайдар, военнайдар
* политическай куотуу көрдөөччүлэр
* кырдьаҕастар 60+ саастаахтар
* оҕолор 21 саастарыгар дылы
* студеннар

Medicaid нөҥүө провайдердар элбэхтэр, холобура Нью Йорк куорат уонна кини аттынааҕы штаттарга HealthFirst, Fidelis Care, EmblemHealth уонна да атыттар.

Америкаҕа чааһынай даҕаны (холобура Кайзер Перманенте) эбэтэр государственнай даҕаны балыыһалар бары Medicaid программа кыттыылаахтара буолаллар.

Медикейд кыттыылаахтара абсолютно босхо буолар эмтэнэллэрэ.

Medicaid курдук WellCare, Medical, Medicare диэн туспа босхо медицина программалара бааллар.

Medicaid нөҥүө медицина эрэ үбүлэммэт. Дьадаҥыларга босхо ас уонна таҥас тарҕатааһын баар, ону таһынан босхо сибээс, холобура Safelink Mobile.
# Аан дойду сылыйыыта

**Аан Дойду сылыйыыта** (*Глобальнай сылыйыы*) — Сир уонна Сир байҕалын уутун сыллааҕы орто температууралара сылыйыылара. ХНТ экспердэрэ этиилэринэн Сир орто температуурата киһи-аймах балысханнык сайдыбытын кэннэ (XVIII үйэ иккис аҥаарыттан ыла) 0,7 °C тахсыбыт үһү. Онтон улахан аҥаара бүтэһик 50 сылга буолбут диэн бэлиэтииллэр. Бу төрүөтүнэн киһи айылҕаҕа эппиэтинэһэ суохтук сыһыаннаһан, бастатан туран бырамыысыланнас таһаарар гаастарын (углекислай гаас, метан) дьайыытынан быһаараллар.

Бу экспердар сыаналарынан XXI үйэҕэ Сир орто температуурата 1,1 кыраадыстан 6,4 °C дылы үрдүөн сөп. Ону тэҥэ сорох сирдэргэ температуура намтыан сөп. Сир байҕалын уутун таһыма тыһыынчанан сылларга үрдүу туруо диэн сабаҕалыыллар. Ол байҕал уута улахан теплоемкостааҕынан быһаарыллар.

Байҕал уутун таһыма үрдүүрүттэн ураты өссө сөҥүү түһүүтэ уларыйыан сөп. Онтон сылтаан айылҕа быһылааннара (халаанннааһын, курааннааһын, силлиэлэр уо.д.а.) элбиэхтэрин сөп, тыа хаһаайыстыбатын үүнүүтэ кыччыан сөп, сорох биология көрүҥнэрэ суох буолуохтарын сөп.

Ол гынан баран сорох чинчийээччилэр Аан дойду итийиитин сымыйа дииллэр, сорохтор сылыйыы баар гынан баран киһи сабыдыала манна кыра дииллэр.
# Британия Империята

Урут Британия Империятыгар киирэ сылдьыбыт дойдулар.
Британия Империята 1921 сыллаахха
**Британия Империята** диэн урукку күүстээх дойду этэ. Холбоһуктаах Хоруоллукка бас билэнэр этилэр. Устуоруйаҕа биир улахан империя этэ. Чыпчаалыгар аан дойду 23%-ын хонтуруоллуур этэ. Билигин ол империяҕа киирэ сылдьыбыт дойдулар Нациялар Доҕордоһууларыгар киирэллэр.

Англия былааһы ыларын XVII үйэҕэ саҕалаабыта, уонна Хоту Америкаҕа уонна Индияҕа колониялары олохтообута. Онтон сылтаан Голландияны уонна Францияны кытта өстөөх буолбуттар, Испания хотторбутун кэнниттэн ити дойдулар икки улахан күүстээх империялары олохтообуттара. Англо-голландскай сэрии уонна Сэттэ сыллаах сэриилэр кэнниттэн Хоту Америкаҕа уонна Азияҕа Голландия уонна Франция сирдэрин былдьаабыта. Америка тутулуга суох иһин хамсааһын баар да буоллар, империяҕа улахан дьайыыны оҥорботоҕо. 1919 сыллаахха Британия Аан дойду бастакы сэриитин кыайыылааҕынан тахсыбыта, уонна Британия ордук күүстээх периода саҕаламмыта. XIX үйэҕэ олорор дьоннор Британия империятыгар күн хаһан да олорбот диэн ааттыыллара. Ол гынан баран, Аан дойду иккис сэриитин кэнниттэн Британия империята суох буолбута.

Аан дойду иккис сэриитин кэнниттэн **деколонизация** саҕаламмыта. Аан дойду иккис сэриитин кэнниттэн былааһы миэстэҕэ баар норуоттарга биэрэр буолбута, тоҕо диэн сэрии кэнниттэн Британия банкрот этэ, уонна былааска баар дьон уларытыахтарын баҕараллара.

Империя биир кэнники чааһын - Гонкоҥу Британия Кытайга 1997 сыллаахха биэрбитэ.
# Намибия

| Намибия Республиката Republic of Namibia (Ааҥл) Republiek van Namibië (Африкаанс) Republik Namibia (Ниэмэс) |
| --- |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |
|  |  |

 |
| **Ыҥырыыта:**"Unity, Liberty, Justice" |
| **Өрөгөй ырыата:Namibia, Land of the Brave* |
| Location of Namibia  |
| **Киин куората** (уонна саамай улахан куорат)
 | Виндhук 22°33′S, 17°15′E |
| Ил тыла | Ааҥл тыла |
| Региональнай тыллар | Ниэмэс, Африкаанс, Ошиуамбо |
| Олохтоохтор ааттара | Namibian
  |
| Дьаhалтата | Республика |
|  -  | Президент | Hifikepunye Pohamba |
|  -  | Премьер миниистир | Nahas Angula |
| Тутулуга суох буолуу | Соҕуруу Африка  |
|  -  | Даатата | Кулун тутар 21 1990  |
| Иэнэ |
|  -  | Бүтүн |  825,418 km² (34th) 318,696 sq mi  |
|  -  | Уу (%) | negligible |
| Олохтоохторо |
|  -  | 2008 census | 2,088,669  |
|  -  | Олохтоох чиҥэ | 2.5/km² (235th) 6,6/sq mi |
| **БИО** (АКП) | 2007 estimate |
|  -  | Total | $10.646 billion  |
|  -  | Per capita | $5,249  |
| **БИО** (номинал) | 2007 estimate |
|  -  | Total | $7.446 billion  |
|  -  | Per capita | $3,671  |
| **Дьини** (2003) | 70.7 (high) (1st) |
| **КСИ** (2007) | ▲ 0.650 (medium) (125th) |
| Валюта | Namibian dollar (`NAD`)  |
| Кэм зоната | WAT (UTC+1) |
|  -  | Сайыҥҥы кэм | WAST (UTC+2) |
| Ил домен | .na |
| Телефон кода | +264
 |

**Намибия** диэн Соҕурууҥҥу Африка дойдута, Атлантик океан кытылыгар баар. Кинилиин кирбиилэhэллэр Ангола уонна Замбия хоту, Ботсуана илин уонна Соҕуруу Африка соҕуруу уонна илин. 1990 с. Соҕуруу Африкаттан тутулуга суох буолбута. Киин куорат Виндhук.

## Намибия бэлиэ күннэрэ

* Кулун тутар 21 — Тутулуга суох буолуу күнэ (1990)

* Ыам ыйын 4 — Кассинга күнэ. 1978 сыллаахха бу Ангола соҕуруу өттүгэр сытар сиргэ сэрииттэн күрэнэн олорор дьон лааҕырдарыгар Соҕуруу Африка сөмүлүөттэрэ салгынтан саба түспүттэр, ол түмүгэр 600-чэ киһи өлбүт (ол иһигэр 300 оҕо)
* Бэс ыйын 3
	+ Экономист күнэ
	+ Сэбилэниилээх күүстэр күннэрэ

* Атырдьах ыйын 26 — Дьоруойдар күннэрэ (ааҥл. *Heroes' Day*)
* Алтынньы 8 — Мас олордуу күнэ

* Ахсынньы 26 — Эйэҕэ дьулуур күнэ
# Мадейра

| *Região Autónoma da Madeira*Мадейра Аутоном Региона |
| --- |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |
|  |  |

 |
| **Ыҥырыыта:"Das ilhas, as mais belas e livres"* |
| **Өрөгөй ырыата:A Portuguesa*  (ил) *Hino da Região Autónoma da Madeira*  (олохтоох) |
| Location of Madeira  |
| **Киин куората** (уонна саамай улахан куорат)
 | Фуншал 32°39′N, 16°55′W |
| Ил тыла | Португал тыла |
| **Омуктар**  | Португаллар |
| Дьаhалтата | Autonomous region |
|  -  | Президент | Alberto João Jardim |
| Тэриллиитэ |
|  -  | Дьон олохсуйуута | 1420  |
|  -  | Аутономия | От ыйын 1, 1976  |
| Иэнэ |
|  -  | Бүтүн |  828 km² (n/a) 320 sq mi  |
| Олохтоохторо |
|  -  | 2006 estimate | 245,806   |
|  -  | Олохтоох чиҥэ | 295/km² (n/a) 195/sq mi |
| **БИО** (АКП) | 2003 estimate |
|  -  | Total | €4.6 billion  (n/a) |
|  -  | Per capita | 18,000 (n/a) |
| **КСИ** (n/a) | - (n/a) (n/a) |
| Валюта | Эуро (€) (`EUR`)  |
| Кэм зоната | WET  |
|  -  | Сайыҥҥы кэм | EST (UTC+1) |
| Ил домен | .pt |
| Телефон кода | ++351 spec. +351 291
 |

**Мадейра** (*Madeira*) диэн Португалия Атлантик океаннааҕы архипелага. Португалия регионнарыттан биирдэстэрэ. Архипелакка дьон Мадейра уонна Порту Санту арыыларга эрэ олороллор.
# 1880

**1880** сыл.

## Туох буолбута

* Тохсунньу 27 — Америка айааччыта Томас Эдисон *кыллаах лаампатыгар* патент ылбыт.
* Муус устар 20 с. Далыр нэһилиэгин таҥаратын дьиэтин Дьокуускай уонна Бүлүү эпиискэбэ Дионисий тиийэн сибэтии гыммыт.

* Ыам ыйын 19 — Польша тутулуга суох буолуутун хамсааһыгар кыттыбыт 22 саастаах Вацлав Серошевскай көскө ыытыллан 1880 сыл ыам ыйын 19 күнүгэр Верхоянскайга тиийбитэ. Түөрт сыл Үөһээ Дьааҥы уонна Халыма улуустарыгар олорбута. Кэлбит сылыгар Слепцова Анна диэн саха дьахтарын ойох ылбыта, кыыс оҕоломмуттара. Серошевскай хас да этнографияҕа үлэлэри суруйбута, ол иһигэр "Сахалар" диэн бөдөҥ үлэлээх, кэлин Польша суруйааччыларын тэрилтэтин салайбыта (1933-39 сылларга).

* Ахсынньы 16 — Англия уонна буурдар ыккардыларыгар бастакы сэрии саҕаламмыт. 1833 сыллаахха Англия холуонньаларыгар кулуттааһыны суох оҥорбут, ону сөбүлээбэтэх Соҕуруу Африка буурдара (Голландияттан төрүттээх дьон сыдьааннара) өрө турбуттара, туспа икки судаарыстыба тэриммиттэрэ (Соҕуруу Африка өрөспүүбүлүкэтэ уонна Оранжевай). 1850-с сс. ол сирдэргэ алмаас көстүбүтэ, онтон сылтаан Британия ити сирдэрин бэйэтигэр төттөрү холбообута, уонна буурдартан тутулуга суох олорбут кэмнэригэр нолуок төлөөбөккө олорбуттарын иэс баайбыта. Мантан сылтаан буурдар өрө турбуттара, сэрии саҕаламмыта.

## Төрөөбүттэр

* Тохсунньу 26 — Дуглас Макартур — аатырбыт АХШ генерала, Чуумпу далайга дьоппуоннары утары сэриилэспитэ, Кэриэйэ сэриитигэр ХНТ күүстэрин салайбыта. 1945-1951 сылларга Дьоппуону оккупациялыыр сэриилэр баһылааччылара, бу солоҕо кини Дьоппуоҥҥа сэрии кэннинээҕи реформалары ыыппыта.

* Балаҕан ыйын 5 — Николай Грибановскай төрөөбүт, Саха сирин билим библиографиятын төрүттээччи (1880—1942).

## Өлбүттэр
# Макконахи Мэттью

Макконахи 2011 сыллаахха Оскар бириэмийэтин туттарыы кэмигэр
**Мэттью Дэвид Макконахи** (ааҥл. *Matthew David McConaughey*; төр. Сэтинньи 4 күнэ 1969, Ювалд, Техас, АХШ) — Америка артыыһа уонна продюсер. Бастаан кэмиэдьийэ артыыһын быһыытынан биллэн баран, кэлин XXI үйэ иккис уон сылыгар Макконахи бөдөҥ драматическай оруоллары толорор буолбута, киинэ наҕараадаларынан бу киинэлэрин иһин наҕараадаламмыта: «Линкольн для адвоката», «Мад», «Киллер Джо», «Далласский клуб покупателей», «Супер Майк», «Интерстеллар» уонна «Джентльменнар».

## Быһаарыылар
# Микки-Маус

**Микки-Маус** (ааҥл. *Mickey Mouse*) 1928. Walt Disney Company. Минни-Маус (ааҥл. *Minnie Mouse*). Вигглс (ааҥл. *The Wiggles*). Тополино (ааҥл. *Topolino*).

### Mickey Mouse

* **Mickey Mouse franchise **The Wiggles Live at Disneyland**
# Марокко

| Марокко Хоруоллуга المملكة المغربية  al-Mamlaka al-Maġribiyya |
| --- |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |
|  |  |

 |
| **Ыҥырыыта:**"Allāh, al Waţan, al Malik" |
| **Өрөгөй ырыата:**"Hymne Chérifien"  |
| Location of Morocco Хаартаҕа сурааhыннаммыт сир Арҕаа Саhаараны көрдөрөр. |
| **Киин куората** | Рабат
 |
| Largest city | Касабланка |
| Ил тыла | Араб тыла |
| **Омуктар**  | 80% Арабтар, 20% бербердар, 0.8% Саhрауилар, 0.3% (французтар, испаннар уо.д.а.), 0.1% туарегтар |
| Олохтоохтор ааттара | Moroccan
  |
| Дьаhалтата | Конституция монархията |
|  -  | Хоруол | Моhаммед VI |
|  -  | Премьер миниистир | Аббас Эл Фасси |
| Холбоhуу | 1554  |
|  -  | Саади династията | 1554  |
|  -  | Алауит династията (билигин) | 1666  |
|  -  | Тутулуга суох буолуу Францияттан | Кулун тутар 2, 1956  |
|  -  | Тутулуга суох буолуу Испанияттан | Муус устар 7, 1956  |
| Иэнэ |
|  -  | Бүтүн |  446 550 km² (57th) 172,414 sq mi  |
|  -  | Уу (%) | 250km² |
| Олохтоохторо |
|  -  | 2008-01 estimate | 31,352,000 (37th) |
|  -  | Олохтоох чиҥэ | 70/km² (122nd) 181/sq mi |
| **БИО** (АКП) | 2007 estimate |
|  -  | Total | $126.943 billion (54th) |
|  -  | Per capita | $4,093 (IMF) (109th) |
| **БИО** (номинал) | 2007 estimate |
|  -  | Total | $75.116 billion (56th) |
|  -  | Per capita | $2,422 (IMF) (108th) |
| **КСИ** (2007) | ▲ 0.646 (medium) (126th) |
| Валюта | Moroccan dirham (`MAD`)  |
| Кэм зоната | WET (UTC+0) |
|  -  | Сайыҥҥы кэм | WEST (UTC+1) |
| Ил домен | .ma |
| Телефон кода | +212
 |

**Марокко** (араб. المغرب‎"*al-Maġrib*) диэн Хоту Африка дойдута. Иэнэ 447,000 km2 уонна олохтоохторун ахсаана 34 млн. Киин куората Рабат. Атлантик океан, Гибралтар силбэhиитин уонна Сир ортотунааҕы байҕал кытылларыгар баар. Кирбиилэhэр Алжирдыын илин, Испаниялыын хоту уонна Мауританиялыын соҕуруу (Арҕаа Саhаара сирдэринэн).

Марокко Африка дойдуларыттан соҕотох Африка Униятын кыттааччыта буолбатах.

## Марокко бэлиэ күннэрэ

* Тохсунньу 11 — Утарылаһыы уонна тутулуга суох буолуу күнэ. 1956 сыллаахха бу дойду Францияттан уонна Испанияттан тутулуга суох буолуутун сөргүппүтэ

* От ыйын 9 — Хасан II күнэ
* От ыйын 30 — Бөрүстүөлгэ тахсыы күнэ.
* Атырдьах ыйын 20 — Өрөбөлүүссүйэ күнэ
* Атырдьах ыйын 21 — Ыччат күнэ
* Сэтинньи 18 — Тутулуга суох буолуу күнэ. Францияттан уонна Испанияттан 1956 сыллаахха