Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Бикипиэдьийэ

| Бикипиэдьийэ |
| --- |
|  |
|  Screenshot of Wikipedia's multilingual portal. |
| URL | www.wikipedia.org |
| Slogan | The free encyclopedia that anyone can edit. |
| Alexa rank | #7 |
| Эргинэр? | Суох |
| Сайт көрүҥэ | Онлайн энциклопедия |
| Регистрация | Булгуччута суох |
| Тыллар | 236 active editions (253 in total) |
| Бас билээччи | Wikimedia Foundation |
| Айааччы | Дьимми Уэйлс, Ларри Сэнгер |
| Launched | Тохсунньу 15 2001(2001-01-15) |
| Билиҥҥи туруга | perpetual work-in-progress |

**Бикипиэдьийэ** (ааҥл. *Wikipedia*) диэн көҥүл, элбэх тыллаах эниссикилэппиэдийэ. Бикиппиэдийэ үлэтин Wikimedia Foundation диэн түмэт-тэрилтэ хааччыйар, үбүн салайар. Билигин Бикипиэдьийэҕэ 285 тылынан 40 мөл. тахса ыстатыйа баар. Бу ыстатыйалары тус бэйэлэрин баҕаларынан бүтүн аан дойдуттан кыттааччылар киирэн суруйаллар уонна тупсараллар. Бикипиэдьийэни 2001 с. Дьимми Уэйлс уонна Ларри Сэҥер 2001 сыллаахха тохсунньуга саҕалаабыттара., Бикиппиэдийэ аан бастаан тохсунньу 10 күнүгэр үөскээбитэ, ол эрээри туспа домеҥҥа биэс хонон баран көһөрүллүбүтэ, онон үөскээбит күнүнэн тохсунньу 15 күнэ ааҕыллар.

Бикиппиэдийэ билигин саамай улахан уонна ордук элбэхтик көрүллэр ыйынньык (справочник) буолар.

Улаханынан уонна хабар тиэмэтин киэҥинэн Бикиппиэдийэ киһи аймах устуоруйатын тухары айыллыбыт эниссикилэппиэдийэлэртэн саамай толорулара.

## Аатын устуоруйата

Бикипиэдьийэ бастаан Нупедия диэн онлайн-энциклопедия быһыытынан үөскээбитэ, кини атын энциклопедиялартан улахан уратыта суоҕа. Кэлин бырайыак вики-технологияҕа (биики ньыматыкка) көспүтэ, уонна Бикипиэдьийэ (Wikipedia) диэн ааттаммыта. Биики ньыматык уратыта дьоҥҥо бэйэлэригэр саайты уларытар, эбэр-сабар, тупсарар кыах биэрии. Биики ньыматыгы туһанар ситим-сиргэ бэйэтин иһигэр уларытар кыах "угулла" сылдьар. Бикипиэдьийэ диэн аат икки тылтан турар. «Пиэдьийэ» (pedia) диэнэ энциклопедия диэн тыл сорҕото сылдьар. Оттон «биики» (wiki) диэнэ биики ньыматыгы туһанарын көрдөрөр.

«Биики» диэн тылы көмпүүтэргэ сыһыаннаах тиэрмин быһыытынан аан бастаан Уорд Каннингем диэн киһи 1995 сыллаахха туттубута, кини WikiWikiWeb диэн ааттаах бастакы биики-тиһиги оҥорбута, онтун «Портленд холобурдары харайар ыскылаата» диэн ситим-сиргэ 1995 сыл кулун тутар 25 күнүгэр аан бастаан туһаммыта. Оннук ааттыырыгар Каннингем Гонолулу аэропордун үлэһитин өйдөөн кэлбит, ол киһи киниэхэ аэропорт биир дьиэтиттэн атын дьиэтигэр барарга «биики-биики-шаттлынан» туһанарыгар сүбэлээбит, «биики» диэн гаваай омук тылыгар «түргэн» диэн суолталаах (wiki-wiki — түргэн түргэнник). Каннингем буоллаҕына саайты төһө кыалларынан түргэнник уларытар, ыстатыйалары түргэнник айарга туһуламмыт хамсатыгы (движогу) оҥорорго санана сылдьыбыт эбит.

## Быһаарыылар
# Хьюстон

|  |
| --- |
| **Хьюстон** |
| —  **Куорат**  — |
| **City of Houston** |
| Часовой стрелканан үөһээттэн: Сэм Хьюстон монумена, Хьюстон куорат киинэ, Ханаал, Галерея, Райз Университета уонна Космос салайыы центраЧасовой стрелканан үөһээттэн: Сэм Хьюстон монумена, Хьюстон куорат киинэ, Ханаал, Галерея, Райз Университета уонна Космос салайыы центра |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  **Flag** |  **Seal** |

 |
| Хос аата: Космос куората |
| Location of Houston city limits in and around Harris CountyLocation of Houston city limits in and around Harris County |
|
[[image:Халыып:Location map USA|250px|Хьюстон (Халыып:Location map USA)]] <div style="position: absolute; z-index: 2; top: **Алҕас: биллибэт пунктуация бэлиэтэ «[»**%; left: **Алҕас: кэтэһиллибэтэх оператор <**%; height: 0; width: 0; margin: 0; padding: 0;"><div style="position: relative; text-align: center; left: -**Алҕас: биллибэт пунктуация бэлиэтэ «[»**px; top: -**Алҕас: биллибэт пунктуация бэлиэтэ «[»**px; width: Халыып:Location map USApx; font-size: Халыып:Location map USApx;">[[Image:Халыып:Location map USA|Халыып:Location map USAxХалыып:Location map USApx|Хьюстон]]ХьюстонLocation in the United States of America |
| Координаталара: 29°45′46″ х. ш. 95°22′59″ а. д. |
| Country
 | Халыып:Country data United States of America |
| State
 | Халыып:Country data Texas |
| Counties
 | Harris, Fort Bend, Montgomery |
| Incorporated | June 5, 1837 |
| **Cалалтата** |
|  - Type | Mayor–council |
|  - Mayor
 | Annise Parker (D)  |
| **Иэнэ** |
|  - Куорат
 | 627,8 sq mi (1625,2 km²) |
|  - Сир | 599,59 sq mi (1552,9 km²) |
|  - Уу | 27,9 sq mi (72,3 km²) |
|  - Metro | 10 062 sq mi (26 060,5 km²) |
| **Үрдэлэ** | 43 ft (13 m) |
| **Олохтоохторо** (2010 биэрэпис түмүгүнэн) |
|  - Куорат | 2 160 821 (4th U.S.) |
|  - Чиҥэ | 3,503/sq mi (1,391/km²) |
|  - Urban | 4 944 332 (7th U.S.) |
|  - Метро | 6 313 158 (5th U.S.) |
| Кэм курдааһына | CST (UTC-6)
  |
|  - Сайын (Сайыҥҥы кэм) | CDT (UTC-5) |
| Area code(s) | 281, 346, 713, 832 |
| FIPS code | 48-35000 |
| GNIS feature ID | 1380948 |
| **Сайт:** houstontx.gov |

**Хьюстон** (ааҥл. *Houston*, МФА: [ˈhjuːstən]) — диэн улаханынан АХШ төрдүс уонна Техас бастакы куората.

АХШ 2010 сыллааҕы биэрэпиһин түмүгүнэн 2010 сыллаахха куоракка 2 100 263 киһи олорор эбит. Хьюстон Харрис уокурук киинэ уонна Улахан Хьюстон диэн аатырар 6 108 060 олохтоохтоох агломерация экэниэмикэтин сүрүн киинэ буолар.

Куорат Миэксикэ хомотуттан 50 км сиргэ хочоҕо турар, иэнэ 965 км².

## Быһаарыылар
# Доминика Өрөспүүбүлүкэтэ

| Доминика ӨрөспүүбүлүкэтэRepública Dominicana |
| --- |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |
|  |  |

 |
| **Ыҥырыыта:"Dios, Patria y libertad"* |
| **Өрөгөй ырыата:Himno Nacional* |
| Location of Dominican Republic  |
| **Киин куората** (уонна саамай улахан куорат)
 | Санто Доминго 19°00′N, 70°40′W |
| Ил тыла | Испан тыла |
| **Омуктар**  | 73% булкаастар, 16% үрүҥнэр (испаннар, французтар, италиялар), 11% харалар |
| Олохтоохтор ааттара | Доминиканнар
 |
| Дьаhалтата | Республика |
|  -  | Президент | Leonel Fernández |
|  -  | Вице президент | Rafael Alburquerque |
| Тутулуга суох буолуу | Испанияттан  |
|  -  | Даатата | Ахсынньы 1, 1821  |
|  -  | Даатата | Хаититтан олунньу 27, 1844  |
|  -  | Даатата | Испанияттан (иккистээн) 16 атырдьах ыйа 1865  |
| Иэнэ |
|  -  | Бүтүн |  48 442 km² (130th) 18 704 sq mi  |
|  -  | Уу (%) | 0.7 |
| Олохтоохторо |
|  -  | 2009 estimate | 10,090,000 (80th) |
|  -  | 2002 census | 9,823,569  |
|  -  | Олохтоох чиҥэ | 208.2/km² (57th) 539,4/sq mi |
| **БИО** (АКП) | 2008 estimate |
|  -  | Total | $95.471 billion  |
|  -  | Per capita | $9,375  |
| **БИО** (номинал) | 2008 estimate |
|  -  | Total | $46.357 billion  |
|  -  | Per capita | $5,151  |
| **Дьини** (2005) | 49.9 (high)  |
| **КСИ** (2007) | ▲ 0.777 (medium) (90th) |
| Валюта | Peso (`DOP`)  |
| Кэм зоната | Atlantic (UTC-4) |
| Ил домен | .do |
| Телефон кода | [[++1-809, +1-829, +1-849]]
  |

**Доминика Өрөспүүбүлүкэтэ** (исп. República Dominicana [reˈpuβlika ðominiˈkana]), турбизнеска **Доминикана** диэн аатынан биллэр диэн Испаниола арыыга баар дойду. Иэнэ 48,442 км², олохтоохторун ахсаана 10 млн.

## Дойду бэлиэ күннэрэ

* Тохсунньу 21 — Альтаграсия күнэ. Иисус ийэтин XVI үйэҕэ суруллубут мэтириэтэ Сальвалеон-де-Игуэй куоракка собуорга харалла сытар. Бу икона дойдуну уонна омугу көмүскүүр диэн итэҕэйэллэр. Бастаан атырдьах ыйын 15 күнүгэр бэлиэтэнэрэ, онтон тохсунньу 21 күнүгэр 1690 сыллаахха французтары кыайбыттарын кэрэһилээн көһөрбүттэрэ

* Олунньу 27 — Тутулуга суох буолуу күнэ (Гаититтан, 1844 сыллаахха, бастаан тутулуга суох буолуу)

* Бэс ыйын 30 — Учуутал күнэ
* От ыйын 31 — Аҕа күнэ
* Ахсынньы 5 — Арыйыы күнэ

## Быһаарыылар
# Спорт

Оҕолор футболлууллар. Хамаанда спорда дьон хардарыта дьайсыытын олохтуур.
**Спорт** диэн анал сиэрдэринэн уонна үгэстэринэн тэриллибит уонна салайыллар дьарык. Спорт үс көрүҥҥэ арахсар: эт-хаан хамсаныыта үлэтэ (футбол, харбааhын, тустуу уо.д.а.), өй үлэтэ (хаарта оонньуута, саахымат, дуобат уо.д.а.) уонна моторспорт (ауто сыырсыы, мотоссыыкыл сыырсыыта уо.д.а.). Спорт кыайбыты уонна кыаттарбыты быhаарыынан түмүктэнэр.

Фитнес- физкультура салаатыгар сөптөөх аһы- үөлү, сынньалаҥы уонна физическэй нагрузкалары өйүүргэ туһуламмыт физическэй спорт көрүҥэр. В этом смысле широком смысле — общая физическая көдьүүһэ человека для этого деятельности.

## Хайысха

* Илиҥҥи муударас-элбэх аныгы чэбдигирдэр дьарыктарга олоҕуран илин духуобунай, медитативнай уонна бойобуой практика сыталлар. Бу эт- сиин, духуобунас уонна сөптөөх тыынынан сайдар. Эти- хааны эрчийии медитациялары уонна тыын гимнастиканы кытта холбоһуон сөп.
* Йога-фитнес биллэр көрүҥэ биһиэхэ Индия үөрэтииттэн кэлбит. Ас- үөл туолуута координацияҕа уонна опорнай- хамсатыылаах аппаракка туттуллар. Ол да буоллар, тренер оҕо төрөөһүнүн проблемаларыгар проблеманы дириҥэтэн быһаарарга программаны кичэйэн үлэлиэхтээх. Аныгы фитнес бу көрүҥэ стресстэри утары охсуһууга көдьүүстээх.
* Пилатес — ментальнай фитнес хайысхата, кини аатын ааттаппыт Физическэй эрчиллиилэр тиһиктэрэ эт- сиин имигэс буолуутун тупсарыыга, кутуйахтары уонна организмы бөҕөргөтүүгэ туһуламмыт плаварнай хамсааһыннартан комплекс буолар. Дьарыктаах буолуу процеһыгар бөдөҥ ньуур быччыҥнар эрэ буолбакка, кыра да дириҥ, ураты ньыманы, анал эрчиллиини эрэйэр дьон үлэлииллэр. Араас эчэйии кэнниттэн чөлүгэр түһэрии, пилатес- чөлүгэр түһэрии средство араас эчэйии кэнниттэн алдьаныы, алдьатыы.
* Фитнес- йога-былыргы гимнастика уонна чөл олоҕу интеграциялааһын, аныгы көрүүттэн. Уруоктар түмүллэллэр, сүрүннээн, эти- сиини сөпкө толорууга уонна уопсай эрчиллиигэ.
* Фитбокс-аэробикаҕа уонна тайскай боксаҕа холбоһор. Ритмнээх музыканы өйөөн, спортсмен үрдүк тэтими тутуһан боксер грузатын охсуутун оҥорор-эрчиллиилэри толорон илии- атах да тардыһаллар.

## Өссө маны көр

* Спортинг

## Быһаарыылар
# Аллегория

**Аллегория** — ханалытан образтааhын кубулутан хоhуйуу, этэ-сиинэ суох уосай өйдөбүлү чопчу обраhынан дьүhүн кубулутан биэрии. Холобур, аан дойду үрдүнэн эйэни — холуубунан, көҥүлү — быстыбыт сыабынан ханалытан образтыыллар. Аллегорическай хоhуйуу ордук үгүстүк остуоруйаҕа уонна үгэҕэ туттуллар; ол курдук албын-көлдьүн киhини-саhылынан, иҥсэлээҕи бөрөнөн, сиэмэҕи эбэтэр мындыры — суорунан кубулутан көрдөрөллөр.

## Өссө маны көр

* Поэтическэй троптар
# Рим

Рим империята кытта булкуйума.

|  |
| --- |
| **Comune di Roma** |
| Skyline of Comune di Roma |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  **Flag** |  **Coat of arms** |

 |
| Хос аата: The Eternal City |
| Девиз: *Senātus Populusque Rōmānus* |
| Location of RomeLocation of Rome |
| Регион
 | Лацио |
| Провинция
 | Ром (RM) |
| Тутуллуута | Муус устар 21, 753 б.э.и. |
| **Cалалтата** |
|  - Баhылык
  | Дьанни Алеманно  |
| **Иэнэ** |
|  - Куорат
  | 1,285 km² (496,1 sq mi) |
|  - Urban | 5,352 km² (2,066 sq mi) |
| **Үрдэлэ** | +20 m (66 ft) |
| **Олохтоохторо** (December 2006) |
|  - Куорат | 2,705,603 (1st) |
|  - Чиҥэ | 2,105,5/km² (4,664,8/sq mi) |
|  - Urban | 4,013,057 |
|  - Метро | 5,493,308 |
| Кэм курдааһына | CET (UTC+1)
  |
|  - Сайын (Сайыҥҥы кэм) | CEST (UTC+2) |
| Postal codes | 00121 to 00199 |
| Area code(s) | 06 |
| Patron saints | Saint Peter and Saint Paul |
| **Сайт:** comune.roma.it |

**Ром** (ит. *Roma*) диэн Италия ил уонна Лацио улуус киин куората. Италия олохтооҕун ахсаанынан ордук улахан куората (2,705,317 киhи). Италия тумул арыытын ортокулуу-хоту өттүгэр, Тибер өрүскэ турар.

Ром куорат быhыытынан 2,5 тыh. сыл историялаах.

## Куорат бэлиэтиир күннэрэ

* Бэс ыйын 29 — Арыгы кыргыһыыта (Batalla de Vino). Олохтоохтор кыһыл арыгыннан бэйэ-бэйэлэрин ыһыахтыыллар, ол кэнниттэн "борооскулар кыргыһыыларын" ыыталлар (оҕустар кыргыһыыларын курдук эрээри, борооскулары өлөрбөттөр). Бу күнү испаан тыллаах элбэх дойдуларыгар бэлиэтииллэр.
# Лонг Бич

Лонг-Бич
**Лонг-Бич** (ааҥл. *Long Beach*) — АХШ Калифорния штаатыгар баар куорат. Лос-Анджелес уокурук соҕуруу өттүгэр, Чуумпу далай кытылыгар, Лос-Анжелес дьыала-куолу кииниттэн 30 км сиргэ.сытар. Соҕуруу өттүнэн Лонг-Бич Ориндж кытта быысаһар.

АХШ-ка Лонг-Бич 38-с миэстэни ылар, Калифорнияҕа 6-с уонна Лос-Анджелес уокуругар 2-с. 2009 сыллааҕы биэрэпис этэринэн олохтоохторун ахсаана 492 682 киһи. Сигнал-Хилл диэн куорат Лонг-Бич иһигэр сытар.

АХШ Чуумпу далайыгар саамай улахан порт (грузооборота сылга 40 мөл т). Байҕаллааҕы байыаннай бааза баар. Авиа- уонна хараабыл тутар киин. Ньиэби таҥастыыр уонна ас бырамыысыланнаһа бааллар. Калифорния университетын салаата үлэлиир (1949). Куорат кэллиэһэ (1927). Далайы чинчийэр киин. Килиимэтинэн эмтиир курорт.

## Быһаарыылар
# Итэҕэл

Аан дойду бас итэҕэллэрин бэлиэлэрэ.
Хаҥастан уҥа:
1 кэккэ. Христианизм, Иудаизм, Индуизм
 2 кэккэ. Ислам, Буддизм, Шинто
 3 кэккэ. Сикхизм, Баhаи, Дьайнизм.
**Итэҕэл** диэн айыы күүстэр баалларыгар итэҕэйии, эрэнии уонна кинилэргэ сүгүрүйүү, үҥүү. Онтон таhынан аан дойдуну көрөөһүн, айылҕа көстүүлэрин быhаарыы. Итэҕэл киhи майгытыгар уонна санаатыгар дьайар. Дьон төрүт үгэстэрэ, култуурата, историята уонна күннээҕи олоҕо-дьаhаҕа итэҕэллиин ситимнээх буолар.

## Өссө маны көр

* Саха итэҕэлэ