# 2003 сыл

**2003** сыл.

## Туох буолбута

### Тохсунньу

* Тохсунньу 6 — СӨ вице-бэрэсидьиэнин 7-ВП нүөмэрдээх дьаһала тахсыбыт: «Бар-дьоҥҥо туһалаах омук литэрэтиирэтин таһаарыы туһунан».
* Тохсунньу 17 — СӨ «О родовой, родоплеменной кочевой общине коренных малочисленных народов Севера» сокуона ылыныллыбыт (бу сыл сэтинньи 20 күнүттэн олоххо киирбит, 2007 с. олунньу 14 уларытыллыбыт).

### Олунньу

* Олунньу 1 — «Колумбия» космическай хараабыл дэлби тэбиллибит; сэттэ киһи өлбүт.
* Олунньу 15 — Ираак сэриитин утары бырачыастар аан дойду 600-тэн тахса куоратыгар буолбуттар. Бырачыастарга 8-30 мөлүйүөн киһи кыттыбыт диэн сабаҕалыыллар, онон бу демонстрация аан дойду устуоруйатыгар саамай улаханынан ааҕыллар.

### Кулун тутар

* Кулун тутар 12 — ВОЗ ыарахан респираторнай синдром (нууч. *ТОРС — тяжелый острый респираторный синдром*) диэн ааттммыт сыстыганнаах ыарыы туруутун туһунан сэрэтии таһаарбыт.
* Кулун тутар 19 — ЭХШ бэрэсидьиэнэ Джордж Буш Ираак баһылыгар Саддам Хусейнҥа ултумаатым туруорбут, бу күнтэн ыла сэрии саҕаламмыт диэххэ сөп. Британия, Япония, Турция уонна Австралия салалталара өйөөбүттэр, Франция, Кытай уонна Канаада утарбыттар.
* Кулун тутар 20 — АХШ, Британия, Австралия уонна Польша Холбоһуктаах сэриилэрэ Ираакка саба түспүттэр.

### Муус устар 7

* Муус устар 7 — АХШ сэриилэрэ Багдад куораты ылбыттар.
* Муус устар 7 — Бүлүү Сыдыбылыгар оскуола умайыытыгар 22 оҕо уокка былдьаммыт. Ол оҕолортон сэттэтэ — алта кыыс, биир уол — улахан кылаас оҕолоро, кыра оҕолору быыһыы сылдьан өлбүттэр.
* Муус устар 28 — ITunes Store аһыллыбыт, Apple хампаанньа онлайн-маҕаһыына.

### Ыам ыйа

* Ыам ыйын 1 — Монголияҕа сири приватизациялааһын саҕаламмыт. Хас биирдии куоракка олорор ыал босхо 0,07 га сири ылыахтааҕын туһунан сокуон тахсыбыт.

### Бэс ыйа

* Бэс ыйын 10 — Spirit марсоход көтүтүллүбүт, NASA Хатааһын Чолбонун (Марсы) үөрэтэр чинчийиитэ саҕаламмыт.
* Бэс ыйын 18 — Бүлүү улууһун өрөгөйүн ырыата бигэргэтиллибит.
* Бэс ыйын 20 — Бикипиэдьийэ, Бикитиэкэ, Биики Домох курдук элбэх туһунан бырайыактары үбүлүүр Викимедиа Пуондата тэриллибитэ. Тэрийээччи — Бикипиэдьийэни олохтообут Дьимми Уэйлс.

### От ыйа

* От ыйын 10 — СӨ Төрүт сокуонун 55-с (дьокутааттар биир мандааттаах уонна өрөспүүбүлүкэ уокуругуттан талыллалларын туһунан), 62-с (сокуону уларытарга көҕүлээһин туһунан), 93-с ыстатыйаларыгар уларытыылар киирбиттэр.

### Атырдьах ыйа

* Атырдьах ыйын 11 — Афганистааҥҥа аан дойду эйэни олохтуур сэриилэрин НАТО салайар буолбут.

### Балаҕан ыйа

* Балаҕан ыйын 14 — Эстония олохтоохторо референдумҥа Европа Сойууһугар киирэргэ куоластаабыттар.

* Балаҕан ыйын 21 — Юпитеры чинчийбит Галилео хараабыл үлэтин тохтоппут.

* Балаҕан ыйын 26 — Википедия иннинээҕи Нупедия үлэтэ тохтотуллубут

### Алтынньы

* Алтынньы 7 — АХШ-га Калифорния штаатын күбүрүнээтэринэн киинэ артыыһа Арнольд Шварценеггер талыллыбыт.

* Алтынньы 15 — Ильхам Алиев Азербайджан аҕа баһылыга буолбут.
* Алтынньы 15 — Кытай «Шэньчжоу 5» диэн бастакы пилоттаах космос аалын көтүппүт, космонавт (тайконавт) — Ян Ливэй. Инньэ гынан Кытай бэйэтэ дьону космоска таһаарар кыахтаах үһүс дойду буолбут.
* Алтынньы 17 — Тайбааҥҥа *Тайпэй 101* диэн 101 мэндиэмэннээх, 509,2 м үрдүктээх небоскреб тутуллубут. 2010 сыллаахха Дубайга *Бурдж Халифа* тутуллуор диэри *Тайпэй 101* аан дойдуга саамай үрдүк дьиэ
* Алтынньы 20 — "Слоун Улуу Эркинэ" диэн миллиард сырдык сыла усталаах галактикалар бөлөхтөрүн булбуттар. Билиҥҥи кэмҥэ бу Куйаарга ордук улахан структура.
* Алтынньы 24 — Тыас түргэнин куоһарар пассажирскай көтөр аал *Конкорд* бүтэһик рейсин оҥорбут.
* Алтынньы 29 — Аҕа уонна уол Рерихтар хартыыналарын быыстапката СӨ Комдрагметын быыстапкалыыр саалатыгар аһыллыбыт.

### Сэтинньи

* сэтинньи — Грузияҕа «розалар өрөбөлүүссүйэлэрэ» буолбут. Э. А. Шеварднадзе отставкаҕа барбыт.

* Сэтинньи 7 — Александр Шмонов диэн силиэсэр демонстрация кэмигэр Михаил Горбачёву ытан өлөрө сатаабыт.
* Сэтинньи 12 — Кытайга Shanghai Transrapid диэн магнитка дайар (*маглев*) пассажир пуойаһа аан дойду түргэн рекордун олохтообут — 501 км/час (311 миля/час).

* Сэтинньи 23 — «Роза өрөбөлүүссүйэтэ»: Грузия бэрэсидьиэнэ Эдуард Шеварднадзе дуоһунаһыттан барбыт.
* Сэтинньи 26 — "Сахабилиибанк" лиссиэнсийэтэ ууратыллыбыт.

### Ахсынньы

* Ахсынньы 3 — Сахакредитбанк лиссиэнсийэтэ ууратыллыбыт. Дьокуускайга Ленин проспегар тутуллубут 12 этээстээх офиһын өрөспүүбүлүкэ ылбыт.
* Ахсынньы 7 — Арассыыйаҕа Дуума 4-с ыҥыырыытын быыбара буолбут.
* Ахсынньы 13 — Тикрит куорат (Ираак) аттыгар Саддам Хусейн тутуллубут.

## Төрөөбүттэр

## Өлбүттэр

* Иванова-Сидоркевич Ольга Петровна (23.11.1932—2003) — саха биллиилээх ырыаһыта, ырыа айааччыта.
* Караканов Прокопий Иосифович (1936—2003)— суруналыыс, Саха Өрөспүүбүлүкэтин культуратын үтүөлээх үлэһитэ
* От ыйын 15 — Гаврильева Римма Семеновна (06.05.1941—15.07.2003) — история билимин кандидата.
* Ахсынньы 22 — Прокопьев Юрий Николаевич, партия уонна ил диэйэтэлэ. 1982 - 1991 сыллардаахха ССКП Саха обкомын бастакы сэкрэтээрэ.
* Тохсунньу 6 — Олег Макаров, космонавт.
* Тохсунньу 26 — Валерий Брумель, советский легкоатлет (прыжки в высоту), заслуженный мастер спорта.
* Кулун тутар 9 — Кистенев Сергей Павлович (06.01.1949—09.03.2003) — история билимин кандидата.
* Кулун тутар 9 — Ковлеков Семен Ипатьевич (20.09.1930—09.03.2003) - история билимин кандидата, доцент
* Кулун тутар 10 — Марина Ладынина, киноактриса, народная артистка СССР.
* Кулун тутар 12 — Зоран Джинджич, премьер-министр Сербии
* Кулун тутар 21 — Гедеон (Докукин), митрополит Русской православной церкви
* Кулун тутар 29 — Спиридонов Иван Григорьевич (10.02.1930—29.03.2003) — литературовед, литератураны ырытааччы, филология билимин кандидата,
* Кулун тутар 30 — Валентин Павлов, последний премьер-министр СССР
* Муус устар 21 — Нина Симон, джазовая вокалистка, «жрица соула»
* Ыам ыйын 16 — Марк Хум Маккормак, основатель и президент Международной группы управления.
* Ыам ыйын 21 — Александро де Томазо, аргентинский автоконструктор и гонщик Формулы-1 в 1957—1959 гг.
* Ыам ыйын 27 — Кладкин Василий Михайлович (10.01.1931—27.05.2003) — Социалистическай Үлэ Геройа.
* Ыам ыйын 28 — Илья Пригожин, бельгийский учёный, лауреат Нобелевской премии по химии 1977 года.
* Бэс ыйын 3 — Тамара Храмова, финская певица русского происхождения.
* Бэс ыйын 13 — Николай фон Крейтор, социолог, политолог, журналист.
* От ыйын 27 — Лиханов Владимир Иванович — (27.07.1948—27.07.2003) — филология билимин кандидата.
* От ыйын 3 — Юрий Щекочихин, журналист, депутат Государственной Думы.
* От ыйын 12 — Евгений Алексеевич Торчинов (р. 1956), российский учёный-религиовед.
* От ыйын 15 — Римма Гаврильева (06.05.1941 төр.) — биллиилээх искусствовед, саха таҥаһын чинчийээччи, устуоруйа билимин хандьыдаата.
* От ыйын 27 — Владимир Лиханов (27.07.1948 төр.) — филология билимин хандьыдаата, саха тылын лексикографиятын уонна лексикологиятын чинчийбит учуонай.
* Атырдьах ыйын 2 — Владимир Голованов (1938 с. Саха АССР Батамай сэлиэнньэтигэр төр.), сэбиэскэй штангист, Олимпиада чөмпүйүөнэ (Токио, 1964).

* Балаҕан ыйын 5 — Кир Булычёв, фантаст суруйааччы (дьиҥнээх аата Игорь Всеволодович Можейко; 1934 төр.).
* Балаҕан ыйын 8 — Лени Рифеншталь, ньиэмэс кинорежиссёра.
* Балаҕан ыйын 25 — Сенкевич Юрий Александрович, «Клуб Путешественников» программа ыытааччыта.
* Алтынньы 13 — Бертрам Брокхауз, Кнаада физигэ, лауреат Нобелевской премии по физике в 1994 г. «за создание нейтронной спектроскопии» (совместно с Клиффордом Шаллом).
* Алтынньы 26 — Элем Климов, Арассыыйа кинорежиссёра.
* Алтынньы 26 — Леонид Филатов, артыыс, режиссёр, бэйиэт.
* Сэтинньи 2 — Лев Горлицкай, бронетехника конструктора.
* Сэтинньи 3 — Иван Федосеев - Доосо — саха түмэт диэйэтэлэ, бэйиэт, прозаик, тылбаасчыт, литэрэтиирэ критигэ, ССРС суруйааччыларын сойууһун чилиэнэ (1964). 1965-1992 сылларга «Хотугу сулус» уонна «Полярная звезда» сурунааллар холбоммут эрэдээксийэлэрин эппиэттиир сэкиритээрэ.
* Сэтинньи 3 — Расул Гамзатов, авар бэйиэтэ, суруйааччы, публицист, бэлиитикэ диэйэтэлэ.
* Сэтинньи 24 — Михаил Сафронов — ветеринария билимин дуоктара, профессор. Дьокуускайдааҕы тыа хаһаайыстыбатын чинчийэр институт дириэктэрэ (1960—1988).
* Сэтинньи 24 — Сайфутдин Азизов — Кытай судаарыстыбаннай уонна политическай диэйэтэлэ. КНР Синьцзян-Уйгур автономнай оройуонун бастакы бэрэстээтэлэ.
* Ахсынньы 12 — Гейдар Алиев, Азербайджан бэрэсидьиэнэ
* Ахсынньы 22 — Юрий Прокопьев (14.07.1932 төр.) — 1982-1991 сылларга Саха АССР-ы салайбыт ССКП Саха сиринээҕи обкуомун бастакы сэкиритээрэ, СӨ норуотун хаһаайыстыбатын үтүөлээх үлэһитэ, судаарыстыба уонна уопсастыба диэйэтэлэ, филология билимин хандьыдаата.