# Улуу Британия

| Улуу Британия уонна Хотугу Ирландия Холбоhуктаах Хоруоллуга |
| --- |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |
|  |  |

 |
| **Ыҥырыыта:"Dieu et mon droit"*  (French) "God and my right" |
| **Өрөгөй ырыата:**"God Save the King"   |
| Location of the United Kingdom Location of the  Улуу Британия  (dark green)– on the European continent  (light green & dark grey) – in the European Union  (light green) |
| **Киин куората** (уонна саамай улахан куорат)
 | Лондон 51°30′N, 0°7′W |
| Ил тыла | Ааҥл тыла |
| Региональнай тыллар | Уэльстыы, Айрдыы, Ольстер скоттуу, Скоттуу, Скотт гэллыы, Корннуу |
| **Омуктар** (2011) | 87.1% Үрүҥнэр, 2.3% Соҕуруу азиаттар, 3.0% Харалар, 2.0% Бааhынайдар, 0.9% Илин азиаттар уонна да атыттар |
| Олохтоохтор ааттара | Британнар
  |
| Дьаhалтата | Парламент системата уонна Конституция монархията |
|  -  | Монарх | Карл III |
|  -  | Премьер-министр | Keir Starmer |
| Legislature | Парламент |
|  -  | Upper House | Лордар дьиэлэрэ |
|  -  | Lower House | Түөлбэлэр дьиэлэрэ |
| Formation |
|  -  | Acts of Union | Ыам ыйын 1 к. 1707  |
|  -  | Act of Union | Тохсунньу 1 к. 1801  |
|  -  | Anglo-Irish Treaty | Муус устар 12 к. 1922  |
| ЭУ кыттыыта | Тохсунньу 1 к. 1973 |
| Иэнэ |
|  -  | Бүтүн |  244 820 km² (79th) 94 526 sq mi  |
|  -  | Уу (%) | 1.34 |
| Олохтоохторо |
|  -  | 2016 estimate | 65,102,385 (22) |
|  -  | 2011 census | 63,258,918  |
|  -  | Олохтоох чиҥэ | 271/km² (50) 701/sq mi |
| **БИО** (АКП) | 2006 estimate |
|  -  | Total | US$2.270 trillion (6th) |
|  -  | Per capita | US$37,328 (13th) |
| **БИО** (номинал) | 2007 estimate |
|  -  | Total | $2.772 trillion (5th) |
|  -  | Per capita | US$45,845 (9th) |
| **Дьини** (2012) | 32.4  |
| **КСИ** (2005) | ▲ 0.946 (high) (16th) |
| Валюта | Pound sterling (£) 1 (`GBP`)  |
| Кэм зоната | GMT (UTC+0) |
|  -  | Сайыҥҥы кэм | BST (UTC+1) |
| Ил домен | .uk  |
| Телефон кода | +44
 |
| Footnotes |

**Улуу Британия уонна Хотугу Ирландия Холбоhуктаах Хоруоллуга** (*United Kingdom of Great Britain and Northern Ireland*) диэн хотугулуу-арҕаа Европа дойдута. Британия арыыларыгар баар. Атлантика далайын кытылыгар Европа арҕаа өттүгэр сытар.

Сомоҕо хоруоллук 1707 сыллаахха Шотландия уонна Англия хоруоллуктара холбоһууларын түмүгэр олохтоммута; ол эрээри, мантан эрдэ 1603 сыллаахха, Шотландии хоруола Яков VI Англия уонна Ирландия бөрөстүөллэрин утумнаабыта (Яков I). 1800 сыллаахха Улуу Британия Хоруоллуга уонна Ирландия Хоруоллуга холбоһон, Улуу Британия уонна Ирландия холбоһуктаах хоруоллуктара буолбуттара. 1922 сыллаахха Ирландия көҥүл дойдута арахсыаҕыттан Холбоһуктаах Улуу Британия уонна Хотугу Ирландия хоруоллуктара диэн ааттаммыта.

Улуу Британия — Европа бөдөҥ дойдуларыттан биирдэстэрэ, 1952 сыллаахтан ядернай сэрии сэптээх дойдулар ахсааннарыгар киирэр (1968 сыллаахха ядернай сэрии сэбин тарҕаппат туһунан дуогабарга билиниллибитэ), ХНТ Куттал суох буолуутун куруук баар чилиэнэ, урукку Британия империятын метрополията (киинэ); британия ыраахтааҕыта 15 тутулуга суох судаарыстыба уонна Содружество баһылыгынан билиниллэр.

Ааҥыл тыла элбэх дойдуга иккис тыл быһыытынан тарҕанна, интэриниэккэ уонна да атын ситимнэргэ баһылыыр оруолу оонньуур. Улуу Британия экэниэмикэтэ — аан дойдуга тохсус миэстэни ылар; дойду байыаннай бүддьүөтэ — аан дойдуга үрдүктэртэн биирдэстэрэ.

Салайыытын тутула — парламеннаах монархия. Судаарыстыбатын тутула — квази-унитарнай судаарыстыба, XX үйэ бүтэһигиттэн судаарыстыбаҕа киирэр түөрт дойдуттан үһэ (Шотландия, Хотугу Ирландия, Уэльс) хааччахтаах автономия бырааптаахтар.

Киин куората — Лондон, Европа бөдөҥ куораттарыттан биирдэстэрэ, аан дойду үбүн-экэниэмикэтин кииннэриттэн биирдэстэрэ.

Официал тыллара: дойдуга — ааҥыл тыла; ону таһынан Уэльска валлийскай; Шотландияҕа гэльскай (шотландия кельтарын тыллара) уонна скотс (шотландия ниэмэстэрин тыла); Корнуоллга (Англия) - корнскай; Хотугу Ирландияҕа - ирландскай.

## Дьоно сэргэтэ

Биэрэпис (Census in the United Kingdom) хас уон сыл аайы буолар  Архыыптаммыт 2011, Бэс ыйын 4 күнүгэр.

2011 сыллааҕы биэрэпис түмүгүнэн Улуу Британия олохтоохторун ахсаана 63181775 буолбута. Бу көрдөрүүтүнэн Европа Сойууһугар 3-с миэстэлээх, Наассыйалар Содружестволарыгар — 5-суонна аан дойдуга — 21-с.

## Устуоруйаттан

1917 — Аан дойду бастакы сэриитин кэмигэр Улуу Британия хоруола Георг V бэйэтин кэргэттэрин ааттарыттан ниэмэстии титуллары суох гынарга ыйаах таһаарбыт. Инньэ гынан хоруол династиятын аата Саксен-Кобург-Гота оннугар Виндзор буолбута.

## Экономиката

Аан дойду үрдүнэн Улуу Британия экономикатынан алтыс миэстэҕэ турар уонна Европаҕа Германияҕа эрэ баһыйтарар.

## Британия бэлиэ күннэрэ

* Тохсунньу 16 — Битлз аан дойдутааҕы күнэ

* Тохсунньу 27 — Холокост сиэртибэлэрин ахтар күн. Ону таһынан бу күн (Освенцим лааҕыра босхоломмут күнүгэр) ХНТ-га Холокост сиэртибэлэрин кэриэстиир дойдулар ардыларынааҕы күн уонна Италияҕа Кэриэс күнэ бэлиэтэнэр.

* Муус устар 15 Англия Англия, Ливерпуль — Хиллсборо сиэртибэлэрин ахтан ааһар күн. 1989 сыллаахха Соҕуруу Йоркшир куоратыгар буолбут футболга Англия кубогун полуфинаалын кэмигэр трибунааҕа үөскээбит дьалхааҥҥа 94 киһини тэпсэн өлөрбүттэрэ. 2014 сыллаахха дьыаланы хос көрөн баран полиция уонна суһал көмө үлэһиттэрэ буруйдаахтара дакаастаммыта
* Муус устар 19 Англия Англия — Примула күнэ. 1881 сыллаахха бу күн Британия чулуу бэлиитигэ Бенджамин Дизраэли өлбүт. Примула сибэккини сөбүлүүрүн билэр буолан, Виктория ыраахтааҕы уруккуттан да киниэхэ сибэкки дьөрбөлөрүн ыытар эбит, бу сырыыга примула веногун ыыппыт. Кэлин бу күнү бэлиэтээһин Британияҕа үгэс буолбут

* Муус устар 21 — Чэй күнэ

* Ыам ыйын 8 — Фэрри күнэ — Корнуолл графствоҕа друидтар саҕаттан бэлиэтэнэр сааскы күн
* Бэс ыйын 22 — Виндраш күнэ. 1948 сыллаахха Кариб арыыларыттан Британияҕа "Виндраш" диэн хараабылынан хара тириилээх үлэһиттэри аҕалбыт күннэрэ. Бу дьон сэрии кэмигэр айгыраабыт дойду экэниэмикэтин өрө көтөҕөргө көмөлөспүттэрэ, ол эрээри олохтоохтортон атаҕастабылы көрсүбүттэрэ. Официальнай бэлиэ күн буолбатах эрээри, бырабыыталыстыба бу күнү бэлиэтииргэ 2018 сылтан харчы көрөр
* От ыйын 1, Виргин арыылара — Арыылар күннэрэ
* От ыйын 15 — Сибэтиэй Свит(х)ун күнэ
* Атырдьах ыйын 12 — Албаннаах Уон иккис (Glorious Twelfth), бу күн булчуттарга куртуйахтыыр уонна хабдьылыыр көҥүллэнэр
* Балаҕан ыйын 3 — Эргиэн флотун күнэ.
* Балаҕан ыйын 9 — Суһал көмө сулууспаларын күнэ
* Алтынньы 15 — Оҕо куотуутун уонна кыһыл оҕону сүтэриини кэриэстээһин күнэ
* Алтынньы 21 — Трафальгар кыайытын күнэ. Адмирал Нельсон 1805 сыллаахха холбоһуктаах Франция уонна Испания флоттарын үлтүрүппүтэ
* Алтынньы 30 — Мэник түүнэ (ааҥл. *Mischief Night*), бу түүн обургу оҕолор эгэлгэ дьээбэни-хообону оҥороллор

* Сэтинньи 11 — Улуу Британия Улуу Британия уонна кини урукку холуонньалара (Австралияны, Канааданы киллэрэн туран) — бастакы аан дойду сэриитэ түмүктэммит күнэ («Кыһыл маак күнэ»)
* Сэтинньи 27 — Ланкашир күнэ. 1295 сыллаахха Ланкашир графство бэйэтин бэрэстэбиитэллэрин Англия түмэнигэр ыыппыт
* Сэтинньи 28 Бедфодшир графство — Бедфордшир күнэ. Джон Буньян төрөөбүт күнүгэр бэлиэтэнэр

* Ахсынньы 25 —  — Елизавета II ыраахтааҕы Холбоһуктаах хоруоллук олохтоохторугар үгэс буолбут тыл этэр күнэ

* Ахсынньы 26 — Бэлэх күнэ. 26 чыыһыла баскыһыанньаҕа түбэстэҕинэ, бэнидиэнньиккэ көһөн биэрэр.

## Быһаарыылар