Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Саҥа Гвинея

**Саҥа Гвинея** (аангыллыы New Guinea, индонезиялыы Pulau Papua) диэн Чуумпу далай соҕуруулуу-арҕаатыгар Меланезия регионугар баар арыы. Аан дойду иккис улахан арыыта. Иэнэ 785,753 км². Аустралияттан 150 километр кэтиттээх Торрес силбэһиитэ араарар. Олохтоохторун ахсаана 14,800,000 киһи. Саҥа Гвинея арҕаа өттө Индонезия сирэ, илин өттө Папуа — Саҥа Гвинея сирэ.
# Туундара

**Туундара** — айылҕа зуонатын көрүҥэ, маһа суох, ирбэт тоҥноох, өрүс да муора да уута ылбат сирэ. Тайҕа зонатыттан хотугу сытар. Сирин ньуурун көрүҥүнэн бадарааннаах, кутатыҥы (оттоох), торфянистай (лабыкталаах), таастаах (лишайниктаах) буолар.

Врангель арыытыгар баар туундара Акаары

## Халлаан туруга

Сайына кылгас, кыһына сымнаҕас соҕус буолан баран тыаллаах, буурҕалаах.
акаарыы

## Кыыла-сүөлэ

Таба, бөрө, саһыл, сиэгэн, чубуку, эһэ, куобах, кырса, чыс кутуйах бааллар. Көтөрдөртөн: туллук, хаар эбэ уонна куруппааскы. Күөллэрэ балыгынан (чыыр, уомул, собо) баайдар.

## Сигэлэр

* Илиҥҥи Европа үүнээйитин үөрэтии историята (нууччалыы) Архыыптаммыт 2007, Ахсынньы 8 күнүгэр.
# Дьобуруопа

Дьобуруопа аан дойду хаартатыгар
**Дьобуруопа**, (**Өбрүөпэ**, **Европа**) диэн Эуразия континент субконтинена. Дьобуруопаттан хоту Хоту океан, арҕаа Атлантика океана, соҕуруу Сир ортотунааҕы байҕал, соҕуруулуу илин Хара байҕал уонна Хапхаас хайалара бааллар. Дьобуруопа Азияттан Ураал хайаларынан уонна Каспий байҕалынан арахсар.

Дьобуруопа иэнэ 10,180,000 км² уонна дьонун ахсаана 731 млн. киhи. Дьобуруопаҕа 50 дойду баар. Олор ахсааннарыгар аан дойду ордук улахан (Арасыыйа) уонна ордук кыра (Ватикан) дойдулара бааллар.

Дьобуруопа Арҕаа култуура үөскээбит сирэ. 16-18 үйэлэргэ Дьобуруопа дойдулара Африка, икки Америка уонна Азия улахан өттүллэрин баhылаабыттара. Иккис аан дойду сэриитин кэнниттэн Дьобуруопа дойдулара мөлтөөн АХШ уонна ССРС дьайыыларыгар түбэhэн биэрбиттэрэ. Бу икки супер күүстэр утарылаhыыларыттан сылтаан Дьобуруопа "Тимир сабарынан" икки аҥы арахсыбыта. 1945 c. ыла Арҕаа Дьобуруопа дойдулара биир буолуу суолугар туруммуттара. Ол соругу ситиhэргэ анаан Дьобуруопа Сүбэтэ уонна Дьобуруопа Сойууһа тэриллибиттэрэ. Социализм лааһҕыра 1991 с. эстибитин кэннэ Илин уонна Киин Эуропа дойдулара эмиэ ол суолга туруммуттара.

## Дойдулар

* Албания
* Андорра
* Арассыыйа
* Аустрия
* Азербайдьан
* Беларусь
* Бельгия
* Болгария
* Босния уонна Херцеговина
* Ватикан
* Германия
* Греция
* Грузия
* Дания
* Ирландия
* Исландия
* Испания
* Италия
* Казахстан
* Кипр
* Латвия
* Литва
* Лихтенштайн
* Люксембург
* Венгрия
* Македония
* Мальта
* Молдова
* Монако
* Монтенегро
* Недерланд
* Норвегия
* Польша
* Португалия
* Румыния
* Сан Марино
* Сербия
* Словакия
* Словения
* Турция
* Украина
* Финляндия
* Франция
* Улуу Британия
* Хорватия
* Чехия
* Швейцария
* Швеция
* Эрмээнийэ
* Эстония

## Быһаарыылар
# Буобуратыҥылар кэргэннэрэ

**Буобуратыҥылар кэргэннэрэ** (лат. Castoridae, нууч. *Семейство Бобровые*) Кэрбээччилэр аймахтарыгар киирэр.

Саха сиригэр биир эрэ уус — Буобуралар уустара үөскүүр.

|  |
| --- |
| **Таксономия хаттыгастара** |
|
Домен —
**Саарыстыба** —
Саарыстыба үөдүҥэ —
Мэҥэ кэлим/Мэҥэ салаа —
**Кэлим**/**Салаа** —
Кэлим үөдүҥэ/**Салаа үөдүҥэ** —
Мэҥэ кылаас —
**Кылаас** —
Кылаас үөдүҥэ —
Инфракласс —
Мэҥэ аймах —
**Аймах** —
Аймах үөдүҥэ —
Инфраотряд —
Мэҥэ кэргэн —
**Кэргэн** —
Кэргэн үөдүҥэ —
Надтриба —
**Триба** —
Подтриба —
**Уус** —
Подрод —
Надсекция —
Секция —
Подсекция —
Ряд —
Подряд —
**Көрүҥ** —
Көрүҥ үөдүҥэ —
Вариетет/Көрүҥ эгэлгэтэ —
Подразновидность —
Форма —
Подформа |
| Таксономия — Биноминальнай номенклатура |
# Бытаһыттыҥылар кэргэннэрэ

**Бытаһыттыҥылар кэргэннэрэ** (лат. Cricetidae, нууч. *Семейство Хомяковые*)

* Таас бытаһыттар
* Күтэрдэр
* Тыа бытаһыттара
* Туйахтаах кутуйахтар
* Кырса кутуйахтара
* Бытаһыттар
* Чыҥырыкааннар
* Андаатардар

## Өссө маны көр

Кутуйахтыҥылар кэргэннэрэ

|  |
| --- |
| **Таксономия хаттыгастара** |
|
Домен —
**Саарыстыба** —
Саарыстыба үөдүҥэ —
Мэҥэ кэлим/Мэҥэ салаа —
**Кэлим**/**Салаа** —
Кэлим үөдүҥэ/**Салаа үөдүҥэ** —
Мэҥэ кылаас —
**Кылаас** —
Кылаас үөдүҥэ —
Инфракласс —
Мэҥэ аймах —
**Аймах** —
Аймах үөдүҥэ —
Инфраотряд —
Мэҥэ кэргэн —
**Кэргэн** —
Кэргэн үөдүҥэ —
Надтриба —
**Триба** —
Подтриба —
**Уус** —
Подрод —
Надсекция —
Секция —
Подсекция —
Ряд —
Подряд —
**Көрүҥ** —
Көрүҥ үөдүҥэ —
Вариетет/Көрүҥ эгэлгэтэ —
Подразновидность —
Форма —
Подформа |
| Таксономия — Биноминальнай номенклатура |
# Тииҥниҥилэр кэргэннэрэ

**Тииҥниҥилэр кэргэннэрэ** (лат. Sciuridae, нууч. *Семейство Беличьи*)

* Дьабарааскылар уустара
* Таарбаҕаннар уустара
* Тииҥнэр уустара
* Моҕотойдор уустара

|  |
| --- |
| **Таксономия хаттыгастара** |
|
Домен —
**Саарыстыба** —
Саарыстыба үөдүҥэ —
Мэҥэ кэлим/Мэҥэ салаа —
**Кэлим**/**Салаа** —
Кэлим үөдүҥэ/**Салаа үөдүҥэ** —
Мэҥэ кылаас —
**Кылаас** —
Кылаас үөдүҥэ —
Инфракласс —
Мэҥэ аймах —
**Аймах** —
Аймах үөдүҥэ —
Инфраотряд —
Мэҥэ кэргэн —
**Кэргэн** —
Кэргэн үөдүҥэ —
Надтриба —
**Триба** —
Подтриба —
**Уус** —
Подрод —
Надсекция —
Секция —
Подсекция —
Ряд —
Подряд —
**Көрүҥ** —
Көрүҥ үөдүҥэ —
Вариетет/Көрүҥ эгэлгэтэ —
Подразновидность —
Форма —
Подформа |
| Таксономия — Биноминальнай номенклатура |
# Куобахтыҥылар кэргэннэрэ

**Куобахтыҥылар кэргэннэрэ** (лат. Leporidae, нууч. *Семейство Зайцевые*) - бу Куобахтыҥылар аймахтарыгар киирэр бөлөххө Саха сиригэр биир уус Куобахтар уустара киирэр.

|  |
| --- |
| **Таксономия хаттыгастара** |
|
Домен —
**Саарыстыба** —
Саарыстыба үөдүҥэ —
Мэҥэ кэлим/Мэҥэ салаа —
**Кэлим**/**Салаа** —
Кэлим үөдүҥэ/**Салаа үөдүҥэ** —
Мэҥэ кылаас —
**Кылаас** —
Кылаас үөдүҥэ —
Инфракласс —
Мэҥэ аймах —
**Аймах** —
Аймах үөдүҥэ —
Инфраотряд —
Мэҥэ кэргэн —
**Кэргэн** —
Кэргэн үөдүҥэ —
Надтриба —
**Триба** —
Подтриба —
**Уус** —
Подрод —
Надсекция —
Секция —
Подсекция —
Ряд —
Подряд —
**Көрүҥ** —
Көрүҥ үөдүҥэ —
Вариетет/Көрүҥ эгэлгэтэ —
Подразновидность —
Форма —
Подформа |
| Таксономия — Биноминальнай номенклатура |
# Кутуйах

Кутуйах
**Кутуйах** - кутуйахтар семействолара (лат. Muridae) — үүтүнэн иитиллээччи, кирээччилэр этэрээттэригэр киирэр. Түөрт подсемействоҕа арахсар. Онтон биирдэстэрэ - эмиэ кутуйахтар диэн ааттанар. Ол подсемействоҕа 519 кутуйах көрүҥэ киирэр.

Этин уһуна 5 см (кырачаан кутуйах) 50 см диэри тиийэр, кутуруга 45 см дылы. Онно манна барытыгар бааллар, көрүҥнэрин үксэ — тропик уонна субтропик ойуурдарыгар баар.

Кутуйах халлаан хараҥарыыта уонна түүн сылдьар. Үүнээйи туораахтарынан, уонна сорохтор кыылынан аһылыктаналлар. Сорох көрүҥнэрэ киһи аттыгар олороллор (синтропнайдар) — дьиэ кутуйаҕа, сорох күтэрдэр. Сыл сылаас кэмигэр ууһууллар, киһи дьиэтигэр олорооччулар төгүрүк сыл ууһууллар.

Киhи таhыгар былыр-былыргыттан олорор кыыл.
# Кырыысалар

Кырыыс кытта булкуйума.

**Кырыысалар** (лат. Rattus spp., нууч. *Род Крысы*) — Кутуйахтыҥылар кэргэннэригэр киирэр уус. Саха сиригэр манна 1 көрүҥ — Кырыыса — киирэр.

* Кырачаан кутуйахтар
* Кутуйахтар
* Ойуур кутуйахтара

## Өссө маны көр

* Бытаһыттыҥылар кэргэннэрэ

|  |
| --- |
| **Таксономия хаттыгастара** |
|
Домен —
**Саарыстыба** —
Саарыстыба үөдүҥэ —
Мэҥэ кэлим/Мэҥэ салаа —
**Кэлим**/**Салаа** —
Кэлим үөдүҥэ/**Салаа үөдүҥэ** —
Мэҥэ кылаас —
**Кылаас** —
Кылаас үөдүҥэ —
Инфракласс —
Мэҥэ аймах —
**Аймах** —
Аймах үөдүҥэ —
Инфраотряд —
Мэҥэ кэргэн —
**Кэргэн** —
Кэргэн үөдүҥэ —
Надтриба —
**Триба** —
Подтриба —
**Уус** —
Подрод —
Надсекция —
Секция —
Подсекция —
Ряд —
Подряд —
**Көрүҥ** —
Көрүҥ үөдүҥэ —
Вариетет/Көрүҥ эгэлгэтэ —
Подразновидность —
Форма —
Подформа |
| Таксономия — Биноминальнай номенклатура |
# Навахо

Наваахо (ааҥл. *Navajo*, бэйэлэрин Diné эбэтэр Naabeehó дэнэллэр) - Хотугу Америка саамай элбэх ахсааннаах олохтоох омуга.

Manuelito, Наваахалар баһылыктараТыллара атабааскалар тылларын бөлөҕөр киирэр.

Ахсааннара 300048 киһи.

## Демография

|  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| *Сыл* | *Источник* | *Ахсааннара* | *Быһаарыылар* |  |
| 1680 | James Mooney | 8.000 | быһа холоон |  |
| 1867 | биллибэт | 7.300 |  |  |
| 1890 | Биэрэпис | 17.204 | алҕастаах |  |
| 1900 | Биэрэпис | 19.000 | алҕастаах |  |
| 1910 | Биэрэпис | 22.455 |  |  |
| 1923 | АХШ индеецтэрин тэрилтэтэ | 30.000 | быһа холоон |  |
| 1930 | Биэрэпис | 39.064 |  |  |
| 1937 | АХШ индеецтэрин тэрилтэтэ | 44.304 |  |  |
| 2000 | Биэрэпис | 269.000 |  |  |
| 2005 | Биэрэпис | 338.443 |  |  |

## Быһаарыылар
# Куско

Компаниа таҥара дьиэтэ
**Ку́ско** (исп. Cuzco, кечуа Qusqu, Qosqo) —  Перу соҕуруулуу-арҕаа өттүгэр баар куорат,  Куско регионун административнай киинэ уонна итинник аатта провинция. Олорор дьонун ахсаана — 319,4 тыс. киһи (2002).
# Генетика

ДНК сорҕото
**Гене́тика** (гир. γενητως — кимтэн эрэ үөскүүр) — тыыннаах харамайдар утумнааһыннарын уонна уларыйыыларын туһунан биология салаата.

## Генетика салаалара

* Классическай генетика
* Популяция генетиката
* Археогенетика
* Молекулярнай генетика
* Геномика
* Медицинскэй генетика
* Ген инженерията
* Спорт генетиката
* Судебнай мэдиссиинэ генетиката
* Криминалистическэй генетика
* Биохимия генетиката
* Киһи генетиката
* Генетика микроорганизмов
* Үүнээйи генетикта
* Эволюция генетиката
* Биометрическэй генетика
* Экологическэй генетика
* Генетика количественных признаков
* Физиологическэй генетика
* Психиатрия генетиката
* Генетика соматических клеток
* Виирустар генетикалара
* Генетика пола
* Радиация генетиката
* Сайдыы генетиката
* Функциональнай генетика
* Генетика генеалогията
# Саанык биологията

**Саанык биологията** (атыннык **ситология**) диэн саанык физиология өрүттэрин, тутулун, органелларын, тула эйгэлиин дьайсыытын, олоҕун сыыкылын, үллэстиитин уонна өлүүтүн үөрэтэр үөрэх.