Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Аборт

**Аборт** (былыргы саха тылыгар - **түһэттэрии**) диэн хат буолуу тыыннаах оҕо төрөөһүнэ суох түмүктэнэрин ааттыыллар.

Киһи сайдыытыгар төрүүгүрэр отут тоҕус нэдиэлэ наада буолар. Үксүгэр түөрдүөнүс нэдиэлэтигэр ийэтин кэнин менструальнай циклыгар буолааччы. Төрүү илик киһини бастакы аҕыс нэдиэлэтигэр эмбрион диэн ааттыылар, онтон хат буолуу атын бириэмэтигэр үөскэх диэн ааттанар.

Аборт буоллаҕына *оҕо куотуута* буолбут диэн ааттанар. Дьон сороҕор хат буолууну тохтотуохтарын сөп. Оннук буоллаҕына *күһэллиилээх аборт* диэн ааттанар. Сороҕор оннугу эрэ аборт диэн ааттыыллар.

Араас дойдуларга аборт туһунан туспа сокуоннар бааллар. Сорох дойдуларга аборт бобуллар, ол гынан баран туорааһыннар баар буолааччылар, ол курдук инцест, күүһүлээһин, эбэтэр ийэ олоҕор куттал баар буоллаҕына.
# Кугас кырбый

*Falco tinnunculus*
**Кугас кырбый** (лат. Falco tinnunculus, нууч. *обыкновенная пустельга*) — кыра тыҥырахтаах көтөр. Бултууругар биир сиргэ кынаттарынан кыра кыратык сапсына-сапсына турар. Кутуйаҕынан аһылыктанар. Ол иһин сороҕор кутуйахсыт дииллэр, ол гынан баран маны дьиҥнээх кутуйахсыттан араарыахха наада — кини икки-үс төгүл улахан.
# Примааттар

| ?Примааттар |
| --- |
| Магот (*Macaca sylvanus*)  |
| Билим классификацията |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Саарыстыба: | Харамайдар |
| Кэлим: | Хордалыктар |
| Кылаас: | Кыыллар |
| Инфракласс: | Eutheria |
| Халыып:Taxobox superordo: | Euarchontoglires |
| Аймах: | **Primates** |

 |
|  Латыынныы аата |
| Primates Linnaeus, 1758 |
|

| Халыып:Taxobox ITIS

 |
| --- |

 |

[[Категория:Харамайдар алпаабытынан]]

**Примааттар** (лат. Primates, латыынныы лат. primas, ол аата «бастакы» диэнтэн) — диэн үүтүнэн иитиллээччи кыыллар саамай сайдыбыт аймахтарыттан (этэрээттэриттэн) биирдэстэрэ.
Бу аймахха 400-тэн тахса көрүҥ, ол иһигэр киһи эмиэ киирэр.

## Тас көстүүлэрэ

Примааттар илиилэригэр биэс сүрдээх имигэстик хамсанар тарбахтаах буолаллар, биир тарбахтара (эрбэх) атыттарга утары турар.

## Уопсай характеристикалара

* бинокулярнай көрүүлээхтэр
* баттахтаахтар
* биэс тарбахтаах илиилээхтэр-атахтаахтар
* тарбахтарын тыҥыраҕа хаптаҕай
* эрбэхтэрэ атын тарбахтарыгар утары турар
* сыты аанньа билбэттэр
* мэйиилэрин илин чааһа күүскэ сайдыбыт

## Быһаарыылар
# Хахай

| ?Хахай |
| --- |
|  |
| Билим классификацията |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Саарыстыба: | Харамайдар |
| Кэлим: | Хордалыктар |
| Кылаас: | Кыыллар |
| Аймах: | Carnivora |
| Кэргэн: | Felidae |
| Уус: | *Panthera* |
| Көрүҥ: | P. leo |

 |
|  Латыынныы аата |
| Аан дойдуга биллэр аата ыйыллыбатах Вы можете помочь проекту, поставив **latin=название** внутри шаблона taxobox в тексте статьи |
|

| Халыып:Taxobox ITIS

 |
| --- |

 |

Финда заповеднигар арыы дьахтарын уонна кини оҕолорун видеота
**Хахай** (*Panthera leo*) диэн Felidae ыалын ахсааныгар киирэр, хахай Panthera ууhун 5 улахан куоскаларыттан биирдэстэрэ. Атыыр хахай ардыгар 280 кг дылы ыйааhыннаах буолуон сөп, куоскалартан баабыр эрэ ордук ыарахан. Айылҕаҕа хахайдар Африкаҕа (Сахараттан соҕуруу) уонна Азияҕа (хотугулуу-арҕаа Индияҕа) олороллор.

Хахайдар плейстоцен үйэтигэр үөскээбиттэрэ. Былыр Африка үгүс өттүгэр, Эуразияҕа (Арҕаа Эуропаттан Индияҕа дылы) уонна Америкаларга (Юконтан Перуга дылы) олорбут эбиттэр.

Хахайдар 20 сыл кэриҥэ уhун олохтоохтор. Саваннаҕа, оттоох уонна уктаах сиргэ, тыаҕа бааллар. Хахайдар үөр (стадо) буолан олороллор, үөргэ элбэх тыhы уонна хас да саастаах атыыр баар. Үксүн тыhы хахайдар бултууллар, бастатан туран туйахтаах кыылларга. Аччык эбэтэр ыарыhах хахай киhиэхэ саба түһүөн сөп. Атыыр Хибрид Баабыр Хахай ардыгар 200—370—421 кг, 3—4,1 метр, 300—410—411 см.

Баш — Сиэллээх атыыр хахай төбөтө, дьон культуратыгар баар кыыл бэлиэлэриттэн ордук тарҕаммыттартан биирдэстэрэ: литератураҕа, скульптураларга, ойууларга, дойдулар былаахтарыгар уонна киинэҕэ.

## Быһаарыылар