Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Африка

Африка аан дойду хаартатыгар
**Африка** диэн улаханынан уонна дьонун ахсаанынан Азия кэнниттэн иккис континент. Территорията: 30,221,532 км². Дьоно: 922 млн. (2005 с.). Африка тула хотуттан Сир ортотунааҕы байҕал, хотугулуу-илинтэн Суэц канала уонна Кыһыл байҕал, соҕуруулуу-илинтэн Индия океана уонна арҕааттан Атлантик океан бааллар. Африкаҕа 53 дойду баар (онтон 8 арыыларга). Илин Африка, үгүс үөрэхчиттэр санааларынан, киhи үөскээбит сирэ буолар. Африка нөҥүө экуатор барар.

## Быһаарыылар
# Венесуэла

| *República Bolivariana de Venezuela*Венесуэла Боливариан Республиката |
| --- |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |
|  |  |

 |
| **Ыҥырыыта:Dios y Federación* |
| **Өрөгөй ырыата:Gloria al Bravo Pueblo* |
| Location of Venezuela  |
| **Киин куората** (уонна саамай улахан куорат)
 | Каракас 10°30′N, 66°58′W |
| Ил тыла | Испан тыла |
| **Омуктар**  | 70% метистар, 20% үрүҥнэр, 5% америндар, 5% атыттар (африкалар, арабтар, азиялар) |
| Олохтоохтор ааттара | Venezuelan
  |
| Дьаhалтата | Республика |
|  -  | Президет | Nicolás Maduro |
| Тутулуга суох буолуу |
|  -  | Испанияттан | От ыйын 5, 1811  |
|  -  | Улуу Колумбияттан | Тохсунньу 13, 1830  |
|  -  | Билинии | Кулун тутар 30, 1845  |
| Иэнэ |
|  -  | Бүтүн |  916,445 km² (33rd) 353,841 sq mi  |
|  -  | Уу (%) | 0.32\ |
| Олохтоохторо |
|  -  | February 2008 estimate | 28,199,822 (40th) |
|  -  | 2001 census | 23,054,985  |
|  -  | Олохтоох чиҥэ | 30.2/km² (173rd) 77/sq mi |
| **БИО** (АКП) | 2008 estimate |
|  -  | Total | $358.623 billion  |
|  -  | Per capita | $12,785  |
| **БИО** (номинал) | 2008 estimate |
|  -  | Total | $319.443 billion  |
|  -  | Per capita | $11,388  |
| **Дьини** (2007) | 42.2 (high)  |
| **КСИ** (2007) | ▲ 0.826 (high) (61st) |
| Валюта | Bolívar fuerte (`VEF`)  |
| Кэм зоната | UTC-4  |
| Ил домен | .ve |
| Телефон кода | +58
 |

**Венесуэла** (исп. Venezuela, лит. «кыра Венеция») диэн Соҕуруу Америка хотутугар, Кариб байҕалын кытылыгар баар дойду. Иэнэ 916,445 км², олохтоохторун ахсаана 26,414,816. Киин куорат Каракас.

Испанияттан 1811 сыллаахха тутулуга суох буолбут. Тутулуга суох буолуу күнүн от ыйын 5 күнүгэр бэлиэтииллэр.

## Венесуала бэлиэ күннэрэ

* Тохсунньу 15 — Учуутал күнэ

* Олунньу 12 — Ыччат күнэ
* Олунньу 20 — Федерация күнэ

* Муус устар 14 (Эл Салвадор Эл Салвадор, Гаити Гаити, Гондурас Гондурас эмиэ бэлиэтииллэр) — Панамерика күнэ
* Муус устар 19 — Тутулуга суох буолуу күнэ (1810)

* Бэс ыйын 29 — Арыгы кыргыһыыта (Batalla de Vino). Олохтоохтор кыһыл арыгыннан бэйэ-бэйэлэрин ыһыахтыыллар, ол кэнниттэн "борооскулар кыргыһыыларын" ыыталлар (оҕустар кыргыһыыларын курдук эрээри, борооскулары өлөрбөттөр).
* От ыйын 5 — Тутулуга суох буолуу күнэ (Испанияттан 1811)
* От ыйын 24 — Байҕал байыаннай флотун күнэ
* От ыйын 24 — Симон Боливары ахтар күн. Маны таһынан Эквадор, Колумбия, Боливия бэлиэтииллэр
* Атырдьах ыйын 3 — Былаах күнэ. Дойду гвардиятын күнэ

* Балаҕан ыйын 20 — Санааны аһаҕастык этии күнэ

* Алтынньы 12 — Олохтоох омуктар утарылаһыыларын күнэ (Día de la Resistencia Indígena)

## Быһаарыылар
# Тииҥ

Тииҥ (*Sciurus vulgaris*)
**Тииҥ** (лат. Sciurus vulgaris) — аан дойдуга киэҥник тарҕаммыт мастаах сиргэ үөскүүр кыра кыыл. Мас туорааҕын, оту, тэллэйи, үөнү-көйүүрү сиир. Аһылыгын кыһыҥҥытыгар хаһаанарынан биллэр.

## Суолтата

Айылҕаҕа тыҥырахтаах кыылларга уонна көтөрдөргө аһылык буолар, үүнээйилэр тарҕанан үүнэллэригэр туһалыыр. Бултанар көрүҥҥэ киирэр. Кыһыҥҥы тириитэ былыр үрдүктүк сыаналанара. Билигин да бэргэһэ, оҕо таҥаһа тиктэргэ суолтата улахан. Этин сорох гурмааннар сөбүлээн сииллэр.

## Сигэлэр

* Davidson, Alan. Oxford Companion to Food (1999), «Squirrel». p.750. ISBN 0-19-211579-0 (ааҥл.)
* Тииҥ хаартыскалара Архыыптаммыт 2013, Бэс ыйын 27 күнүгэр.
# Нэтээгитиҥилэр кэргэннэрэ

**Нэтээгитиҥилэр кэргэннэрэ** (лат. Pteromyidae, нууч. *Семейство летяговые*) кэрбээччилэр аймахтарыгар киирэр.

Саха сиригэр биир эрэ Азия нэтээгилэрэ уустан биир эрэ көрүҥ нэтээги үөскүүр.

|  |
| --- |
| **Таксономия хаттыгастара** |
|
Домен —
**Саарыстыба** —
Саарыстыба үөдүҥэ —
Мэҥэ кэлим/Мэҥэ салаа —
**Кэлим**/**Салаа** —
Кэлим үөдүҥэ/**Салаа үөдүҥэ** —
Мэҥэ кылаас —
**Кылаас** —
Кылаас үөдүҥэ —
Инфракласс —
Мэҥэ аймах —
**Аймах** —
Аймах үөдүҥэ —
Инфраотряд —
Мэҥэ кэргэн —
**Кэргэн** —
Кэргэн үөдүҥэ —
Надтриба —
**Триба** —
Подтриба —
**Уус** —
Подрод —
Надсекция —
Секция —
Подсекция —
Ряд —
Подряд —
**Көрүҥ** —
Көрүҥ үөдүҥэ —
Вариетет/Көрүҥ эгэлгэтэ —
Подразновидность —
Форма —
Подформа |
| Таксономия — Биноминальнай номенклатура |
# Кырачаан кутуйах

**Кырачаан кутуйах** (лат. Micromys minutus, нууч. *Мышь-малютка*) - Кырачаан кутуйахтар уустарыгар киирэр Саха сиригэр соҕотох көрүҥ.

## Өссө маны көр

Бытаһыттыҥылар кэргэннэрэ

* Ойуур кутуйахтара
* Кутуйахтар
* Кырыысалар

|  |
| --- |
| **Таксономия хаттыгастара** |
|
Домен —
**Саарыстыба** —
Саарыстыба үөдүҥэ —
Мэҥэ кэлим/Мэҥэ салаа —
**Кэлим**/**Салаа** —
Кэлим үөдүҥэ/**Салаа үөдүҥэ** —
Мэҥэ кылаас —
**Кылаас** —
Кылаас үөдүҥэ —
Инфракласс —
Мэҥэ аймах —
**Аймах** —
Аймах үөдүҥэ —
Инфраотряд —
Мэҥэ кэргэн —
**Кэргэн** —
Кэргэн үөдүҥэ —
Надтриба —
**Триба** —
Подтриба —
**Уус** —
Подрод —
Надсекция —
Секция —
Подсекция —
Ряд —
Подряд —
**Көрүҥ** —
Көрүҥ үөдүҥэ —
Вариетет/Көрүҥ эгэлгэтэ —
Подразновидность —
Форма —
Подформа |
| Таксономия — Биноминальнай номенклатура |
# Углевод

**Углевод** — карбонильнай уонна хас да гидроксильнай группаттан турар органичэскэй вещество. Сибээс кылааhын аата “углерод гидраттара” диэн тыллартан тахсар, кини 1844 сыллаахха ниэмэс уонна балтия омук торуттээх арассыыйа хиимигэ К.Шмид ааттаабыта. Углевод киhи этигэр сиинигэр энергия источнигынан туттуллар. Өскөтүн 1грамм углевод окисляйся гыннаҕына кини 4,1 ккал энергияны уонна 0,4 г ууну таhаарар. Углевод диэн органичэскай мөлүөкүлэ, кини углерод аатамын араас тэнийбэтэх сыаптарыттан, гидроксильнай уонна карбонильнай группалартан турар сибээс буолар. Бастатан туран углевод энэргэтиичэскэй үлэни онорор.Ону таhынан кини инэмтэлээх веществолары хаhаанар үлэлээх. Полисахарид клеткага наада эрэ буоллагына хаhаанар уонна ороскуоттанар.

## Углеводтар араастара

Боростуой , ыарахан уонна волокнистай углевоттары араараллар. Боростуой углевоттарга моно- уонна дисахариттар киирсэллэр, кинилэр биир эбэтэр икки сахарнай группалаахтар (глюкоза, фруктоза, лактоза, сахароза). Ыарахан углевоттарга полисахариттар киирсэллэр, кинилэр састааптара устэн элбэх углероттан киирсэллэр (крахмал, целлюлоза).

## Углеводтаах астар

Крахмал сурун астара буолаллар:

* рис куруппа (73,7г.)
* сэлиэhинэй куруппа (67,1г.)
* гречневай куруппа (63,7г.)
* мокоруон (62,3г.),
* хортуоска (16,0г.) уо.д.а.

Волокнистай углевоттар боростуой пищевой клетчаткаттан турараллар, кини билэргит курдук аhы буһарыыга олус туһалаах. Хас биирдии углевод түмүгэр моносахариттага үрэллэр, кинилэр метоболизм уонна атын молекулярнай комплекстар синтезтара барарыгар энергия источнигынан туттуллуохтарын соп. Углевоттар араас киьи сиир аhылыктарыгар бааллар. Боростуой саахардары минньигэс бурдук аска, ситэ оноhулла,танастана илик оноhуктарга уонна фрукталарга булуохха соп, ол бириэмэ ыарахан углевоттар источниктара килиэп, мокоруоннай оноhуктарга уонна оҕуруот аhыгар буолаллар.

## Углевод тыынар тыыннаах харамайдарга араас функцияны онорор

1. Структурнай уонна тирэх функция.
2. Уунээйигэ харыстанар функция.
3. Пластичэскэй функция.
4. Энергетическэй функция.
5. Осмотическай функция.
6. Хаьаанар функция.
7. Рецепторнай функция.

## Тумук

Углевод биhиги олохпутугар олус улахан суолталаах, тоҕо диэтэххэ кини гликолиз, гликогенез уонна гликонеогенез барарыгар наада. Ол курдук, углевод киhи этигэр хааныгар энергия источныгынан буолара сүрүн оруоллаах. Аска баар углеводтар энергия таhааран, крахмал, сахар уонна пищевой сибээстэри онорор тустаахтар. Биьиги эппит хааммыт, суруннээн мэйиибит бастайаанна глюкозаҕа наадыйар, кини эпэктиибнэй уонна результативнай улэни онороругар наада. Углевод киhи хaаныгар сиинигэр өр бириэмэ тиийбэт буоллаҕына кини бэйэтин белоктарыттан глюкозаны синтезируйдаан саҕалыыр, интэн сибээстээн кини таhынааҕы эйгэттэн харыстанар дьоҕура күүскэ мөлтүүр.
# Оhоҕос

Оhоҕос баар сирэ.
**Оhоҕос** диэн ас буhарар система сороҕо. Куртахтан ануска дылы баар. Кыыллар оһоҕосторо икки ирээттээх: кыра оhоҕос уонна улахан оhоҕос. Бүтүннүүтэ 4 м уhуннаах.

## Өссө маны көр

* Оһоҕос
* Оһоҕос палочката
# Таарбаҕаннар уустара

Таарбаҕаннар уустара
Таарбаҕаннар уустара
**Таарбаҕаннар уустара** (лат. Marmota, нууч. *Род Сурки*) — бу Тииҥниҥилэр кэргэннэригэр киирэр ууска Саха сиригэр биир көрүҥ үөскүүр - Таарбаҕан.

## Өссө маны көр

* Дьабарааскылар уустара
* Тииҥнэр уустара
* Моҕотойдор уустара