Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Голоцен

**Голоцен**, мууһуруу кэннинээҕи аныгы геология эпохата, өссө да бүтэ илик антропоген (Төрдүс) период аҥара. Аата гириэк тыллартан тахсар ὅλος (бүтүн) уонна καινός (саҥа).

Рельеф, климат, үүнээйилэр уонна тыыннаах харамайдар билиҥҥи туруктарыгар тиийэллэр. Бултанар кыллар бытарыйбыттарын иһин сумнаҕын култуура булчуттара булт ньымаларын уларыталлар.

Неолит кэминээҕи дьоннор бултка ох сааннан, онтон балыктааһыҥҥа илиминэн туһанар буолбуттара, ыты иитиини саҕалаабыттара.

Сүрүн ситиһиинэн буолбута туой иһит оҥоһуута.

## Ылыллыбыт сирэ

* *Энциклопедия Якутии*, Якутск, 2000 г.

## Өссө маны көр

* Плейстоцен
* Плейстоцен паарката
# Куобахтыҥылар аймахтара

**Куобахтыҥылар аймахтара** (лат. Lagomorpha, нууч. *Отряд зайцеобразные*) - бу таксономия бөлөҕөр Саха сиригэр икки кэргэн - Чыс кутуйахтыҥылар уонна Куобахтыҥылар - киирэллэр.

|  |
| --- |
| **Таксономия хаттыгастара** |
|
Домен —
**Саарыстыба** —
Саарыстыба үөдүҥэ —
Мэҥэ кэлим/Мэҥэ салаа —
**Кэлим**/**Салаа** —
Кэлим үөдүҥэ/**Салаа үөдүҥэ** —
Мэҥэ кылаас —
**Кылаас** —
Кылаас үөдүҥэ —
Инфракласс —
Мэҥэ аймах —
**Аймах** —
Аймах үөдүҥэ —
Инфраотряд —
Мэҥэ кэргэн —
**Кэргэн** —
Кэргэн үөдүҥэ —
Надтриба —
**Триба** —
Подтриба —
**Уус** —
Подрод —
Надсекция —
Секция —
Подсекция —
Ряд —
Подряд —
**Көрүҥ** —
Көрүҥ үөдүҥэ —
Вариетет/Көрүҥ эгэлгэтэ —
Подразновидность —
Форма —
Подформа |
| Таксономия — Биноминальнай номенклатура |
# Антарктика

**Антарктика**

|  |  |
| --- | --- |
| Иинэ (уопсайынан)
(мууhа суох сирэ)
(муустаах сирэ) | 14 000 000 km² (5 405 430,2 sq mi) 280 000 km² (108 108,6 sq mi) 13 720 000 km² (5 297 321,6 sq mi) |
| Дьонун ахсаана (олохтоох) (кэлии) | 7th ≈0 ≈1,000 |
| Дьаhалта | governed by the Antarctic Treaty System |
| Territorial claims |
7
Argentina Australia Chile France New Zealand Norway United Kingdom
 |
| Reserved the right to make claims |
2
Russia United States
 |
| Кэм зоналара | None UTC-3 (Graham Land only) |
| Internet TLD | .aq |
| Телефон кода | Dependent on the parent country of each base |

Антарктика космостан хаартыската
**Антарктика** (гир. ἀνταρκτικός — Арктика утары) диэн Сир ордук соҕуруу континена. Соҕуруу полюстуун турар сирэ сөп түбэhэр. Антарктика тула Соҕуруу океан баар.

Ийэ сиригэр — уотугар материканы, сир баайын, электрическэй уонна рельеальнай тутуулары үөрэтиигэ араас станциялар тураллар. Чуолаан, манна Арассыыйа станциялара элбэхтэр, олортон саамай биллэр — Белинсгаузен. Ол эрээри Саха станцията онно суох.

## Быһаарыылар

## Өссө маны көр

* Виктория Ланд
# Илии кынаттаахтар аймахтара

**Илии кынаттаахтар аймахтара** (лат. Chiroptera, нууч. *Рукокрылые*) - Саха сиригэр бу аймахха 1 кэргэн, 3 уус, 6 көрүҥ бааллар.

* Сарыы кынаттар кэргэннэрэ
	+ Тирии кынаттар уустара
		- Бобринскай тирии кыната
		- Тирии кынат
	+ Сарыы кынаттар уустара
		- Уу сарыы кыната
		- Иконников сарыы кыната
		- Наттерер сарыы кыната
	+ Кынаттаах кутуйахтар уустара
		- Кынаттаах кутуйах

|  |
| --- |
| **Таксономия хаттыгастара** |
|
Домен —
**Саарыстыба** —
Саарыстыба үөдүҥэ —
Мэҥэ кэлим/Мэҥэ салаа —
**Кэлим**/**Салаа** —
Кэлим үөдүҥэ/**Салаа үөдүҥэ** —
Мэҥэ кылаас —
**Кылаас** —
Кылаас үөдүҥэ —
Инфракласс —
Мэҥэ аймах —
**Аймах** —
Аймах үөдүҥэ —
Инфраотряд —
Мэҥэ кэргэн —
**Кэргэн** —
Кэргэн үөдүҥэ —
Надтриба —
**Триба** —
Подтриба —
**Уус** —
Подрод —
Надсекция —
Секция —
Подсекция —
Ряд —
Подряд —
**Көрүҥ** —
Көрүҥ үөдүҥэ —
Вариетет/Көрүҥ эгэлгэтэ —
Подразновидность —
Форма —
Подформа |
| Таксономия — Биноминальнай номенклатура |
# Куобахтар уустара

**Куобахтар уустара** (лат. Lepus, нууч. *Род Зайцы*) - куобахтыҥылар кэргэннэригэр киирэр кыыллар бөлөхтөрө. Саха сиригэр биир эрэ көрүҥ - куобах - үөскүүр.

|  |
| --- |
| **Таксономия хаттыгастара** |
|
Домен —
**Саарыстыба** —
Саарыстыба үөдүҥэ —
Мэҥэ кэлим/Мэҥэ салаа —
**Кэлим**/**Салаа** —
Кэлим үөдүҥэ/**Салаа үөдүҥэ** —
Мэҥэ кылаас —
**Кылаас** —
Кылаас үөдүҥэ —
Инфракласс —
Мэҥэ аймах —
**Аймах** —
Аймах үөдүҥэ —
Инфраотряд —
Мэҥэ кэргэн —
**Кэргэн** —
Кэргэн үөдүҥэ —
Надтриба —
**Триба** —
Подтриба —
**Уус** —
Подрод —
Надсекция —
Секция —
Подсекция —
Ряд —
Подряд —
**Көрүҥ** —
Көрүҥ үөдүҥэ —
Вариетет/Көрүҥ эгэлгэтэ —
Подразновидность —
Форма —
Подформа |
| Таксономия — Биноминальнай номенклатура |
# Чыс кутуйахтыҥылар кэргэннэрэ

**Чыс кутуйахтыҥылар кэргэннэрэ** (лат. Ochotonidae, нууч. *Семейство Пищуховые*) - бу Куобахтыҥылар аймахтарыгар киирэр бөлөххө Саха сиригэр биир уус Чыс кутуйахтар уустара киирэр.

## Өссө маны көр

Куобахтыҥылар кэргэннэрэ

|  |
| --- |
| **Таксономия хаттыгастара** |
|
Домен —
**Саарыстыба** —
Саарыстыба үөдүҥэ —
Мэҥэ кэлим/Мэҥэ салаа —
**Кэлим**/**Салаа** —
Кэлим үөдүҥэ/**Салаа үөдүҥэ** —
Мэҥэ кылаас —
**Кылаас** —
Кылаас үөдүҥэ —
Инфракласс —
Мэҥэ аймах —
**Аймах** —
Аймах үөдүҥэ —
Инфраотряд —
Мэҥэ кэргэн —
**Кэргэн** —
Кэргэн үөдүҥэ —
Надтриба —
**Триба** —
Подтриба —
**Уус** —
Подрод —
Надсекция —
Секция —
Подсекция —
Ряд —
Подряд —
**Көрүҥ** —
Көрүҥ үөдүҥэ —
Вариетет/Көрүҥ эгэлгэтэ —
Подразновидность —
Форма —
Подформа |
| Таксономия — Биноминальнай номенклатура |
# Соҕуруу Америка

Соҕуруу Америка аан дойду хаартатыгар
**Соҕуруу Америка** диэн Сир аҥарын арҕаа өттүгэр баар континент. Үгүс өттө экуатортан соҕуруу сытар. Соҕуруу Америкаттан арҕаа Чуумпу океан баар, хотуттан уонна илинтэн Атлантик океан, хотугулуу-арҕааттан Хоту Америка уонна Кариб байҕала.

Cоҕуруу Америка иэнэ 17,840,000 км², олохтоохторун ахсаана 382,000,000. 12 дойду баар.
# Мадагаскар

| Мадагаскар Республиката Republic of Madagascar Repoblikan'i Madagasikara République de Madagascar |
| --- |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |
|  |  |

 |
| **Ыҥырыыта:Tanindrazana, Fahafahana, Fandrosoana*  (Malagasy) *Patrie, liberté, progrès*  (French) "Fatherland, Liberty, Progress" |
| **Өрөгөй ырыата:Ry Tanindrazanay malala ô!* *Oh, Our Beloved Fatherland* |
| Location of Madagascar  |
| **Киин куората** (уонна саамай улахан куорат)
 | Антананариво 18°55′S, 47°31′E |
| Ил тыла | малагаси, француз, *ааҥл1* |
| Олохтоохтор ааттара | Малагасилар
 |
| Дьаhалтата | Республика |
|  -  | Президент | Андри Радзуэлина (*Andry Rajoelina*) |
|  -  | Премьер миниистир | Эжен Мангалаза (*Eugène Mangalaza*) |
| Тутулуга суох буолуу | Францияттан  |
|  -  | Даатата | Бэс ыйын 26 1960  |
| Иэнэ |
|  -  | Бүтүн |  587,041 km² (45th) 226,597 sq mi  |
|  -  | Уу (%) | 0.13% |
| Олохтоохторо |
|  -  | July 2008 estimate | 20,042,551 (55th) |
|  -  | 1993 census | 12,238,914  |
|  -  | Олохтоох чиҥэ | 33/km² (171st) 86/sq mi |
| **БИО** (АКП) | 2007 estimate |
|  -  | Total | $19.279 billion  |
|  -  | Per capita | $979  |
| **БИО** (номинал) | 2007 estimate |
|  -  | Total | $7.711 billion  |
|  -  | Per capita | $391  |
| **Дьини** (2001) | 47.5 (high)  |
| **КСИ** (2007) | ▲ 0.533 (medium) (143rd) |
| Валюта | Malagasy ariary (`MGA`)  |
| Кэм зоната | EAT (UTC+3) |
|  -  | Сайыҥҥы кэм | *not observed* (UTC+3) |
| Ил домен | .mg |
| Телефон кода | +261
 |
| 1Ил тыл суолталаах муус устар 27 2007. |

**Мадагаскар** (*Madagascar*) диэн Африка соҕуруулуу илин кытылын аттыгар, Индия океаныгар баар арыы дойду.

## Мадагаскар бэлиэ күннэрэ

* Кулун тутар 29 — Дьоруойдары ахтар күн. 1947 сыллаахха француз колонизатордарын утары өрө турбут олохтоохторго анаан олохтоммута. Өрө туруу 1948 с. хам баттаммыта

* Бэс ыйын 26 — Тутулуга суох буолуу күнэ
* Балаҕан ыйын 27 — Викентий де Поль күнэ. Бу 1581 сыллаахха төрөөбүт католик аҕабыыта Мадагаскаарга быһаччы туох сыһыаннааҕа биллибэт, үһүйээн быһыытынан, Африкаҕа Туниска кулуттуу сылдьыбыт кэмнээх, кэлин Францияҕа төннөн баран дьадаҥыларга уонна ыарыһахтарга көмөтүнэн биллибитэ.
* Ахсынньы 30 — Өрөспүүбүлүкэ күнэ.