Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Кэрбээччилэр аймахтара

**Кэрбээччилэр аймахтара** лат. Rodentia, нууч. *Отряд Грызуны*

Бу аймахха Саха сиригэр 5 кэргэн, 18 уус, 26 көрүҥ киирэр.

### Тииҥниҥилэр кэргэннэрэ

* Дьабарааскылар уустара
* Таарбаҕаннар уустара
* Тииҥнэр уустара
* Моҕотойдор уустара

### Нэтээгитиҥилэр кэргэннэрэ

Азия нэтээгилэрэ

### Буобуратыҥылар кэргэннэрэ

Буобуралар уустара

### Бытаһыттыҥылар кэргэннэрэ

* Таас бытаһыттар
* Күтэрдэр
* Тыа бытаһыттара
* Туйахтаах кутуйахтар
* Кырса кутуйахтара
* Бытаһыттар
* Чыҥырыкааннар
* Андаатардар

### Кутуйахтыҥылар кэргэннэрэ

* Ойуур кутуйахтара
* Кырачаан кутуйахтар
* Кутуйахтар
* Кырыысалар

|  |
| --- |
| **Таксономия хаттыгастара** |
|
Домен —
**Саарыстыба** —
Саарыстыба үөдүҥэ —
Мэҥэ кэлим/Мэҥэ салаа —
**Кэлим**/**Салаа** —
Кэлим үөдүҥэ/**Салаа үөдүҥэ** —
Мэҥэ кылаас —
**Кылаас** —
Кылаас үөдүҥэ —
Инфракласс —
Мэҥэ аймах —
**Аймах** —
Аймах үөдүҥэ —
Инфраотряд —
Мэҥэ кэргэн —
**Кэргэн** —
Кэргэн үөдүҥэ —
Надтриба —
**Триба** —
Подтриба —
**Уус** —
Подрод —
Надсекция —
Секция —
Подсекция —
Ряд —
Подряд —
**Көрүҥ** —
Көрүҥ үөдүҥэ —
Вариетет/Көрүҥ эгэлгэтэ —
Подразновидность —
Форма —
Подформа |
| Таксономия — Биноминальнай номенклатура |
# Саарыстыба (биология)

**Саарыстыба** (лат. regnum) — биология систематикатын үрдүкү хаттыгаһа.

Уруккуттан 5 саарыстыбаны араараллар:

* Кыыллар
* Үүнээйилэр
* Тэллэйдэр
* Бактериялар
* Вирустар

1977 сыллаахтан өссо эбии икки саарыстыбаны киллэрэллэр:

* Протистар
* Архейдар

1998 сыллаахтан өссө биири:

* Хромистар

|  |
| --- |
| **Таксономия хаттыгастара** |
|
Домен —
**Саарыстыба** —
Саарыстыба үөдүҥэ —
Мэҥэ кэлим/Мэҥэ салаа —
**Кэлим**/**Салаа** —
Кэлим үөдүҥэ/**Салаа үөдүҥэ** —
Мэҥэ кылаас —
**Кылаас** —
Кылаас үөдүҥэ —
Инфракласс —
Мэҥэ аймах —
**Аймах** —
Аймах үөдүҥэ —
Инфраотряд —
Мэҥэ кэргэн —
**Кэргэн** —
Кэргэн үөдүҥэ —
Надтриба —
**Триба** —
Подтриба —
**Уус** —
Подрод —
Надсекция —
Секция —
Подсекция —
Ряд —
Подряд —
**Көрүҥ** —
Көрүҥ үөдүҥэ —
Вариетет/Көрүҥ эгэлгэтэ —
Подразновидность —
Форма —
Подформа |
| Таксономия — Биноминальнай номенклатура |
# Харамай

| ?Харамайдар |
| --- |
|  |
| Билим классификацията |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Саарыстыба: | **Animalia** |

 |
|  Латыынныы аата |
| Аан дойдуга биллэр аата ыйыллыбатах Вы можете помочь проекту, поставив **latin=название** внутри шаблона taxobox в тексте статьи |
|

| Халыып:Taxobox ITIS

 |
| --- |

 |

**Харамайдар** (лат. *Animalia*) диэн элбэх сааныктаах, эукариот организмнар хоруоллуктара. Харамайдар хамсыыр кыахтаахтар уонна херетрофтар.
# Хордалыктар

| ?Хордалаахтар |
| --- |
|  |
| Билим классификацията |
|

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
| Саарыстыба: | Animalia | Подцарство: | Eumetazoa |
| Надтип: | Deuterostomia |
| Кэлим: | **Chordata** |

 |
|  Латыынныы аата |
| Аан дойдуга биллэр аата ыйыллыбатах Вы можете помочь проекту, поставив **latin=название** внутри шаблона taxobox в тексте статьи |
|

| Халыып:Taxobox ITIS

 |
| --- |

 |

[[Категория:Animalia алпаабытынан]]

Хордалаахтар
**Хордалаахтар** (*Chordata*) диэн тоноҕостоох харамайдар бөлөхтөрө.
# Тоноҕостоохтор

| ?Тоноҕостоохтор |
| --- |
|  |
| Билим классификацията |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Саарыстыба: | Харамайдар |
| Кэлим: | Хордалыктар |
| (unranked) | Craniata |
| Подтип: | **Vertebrata** |

 |
|  Латыынныы аата |
| Аан дойдуга биллэр аата ыйыллыбатах Вы можете помочь проекту, поставив **latin=название** внутри шаблона taxobox в тексте статьи |
|

| Халыып:Taxobox ITIS

 |
| --- |

 |

[[Категория:Харамайдар алпаабытынан]]

Тоноҕостоохтор
**Тоноҕостоохтор** (лат. *Vertebrata*) диэн тоноҕостоох хордалыктар араастара.
# Кылаас (биология)

Халыып:Атын суолаталара

**Кылаас** (лат. classis, элб. а. *classes*) — Биология систематикатын иерархиятыгар сүрүн раангаларыттан биирдэстэрэ.

Категориялар иерархияларыгар кылаас кэлимтэн (ботаникаҕа - салааттан) аллара турар, оттон этэрээттэн уонна уустан үөһэ турар.

Примеры:

* Халыып:Bt-ruslat относится к классу Халыып:Bt-ruslat.
* Растение Халыып:Bt-ruslat относится к классу Халыып:Bt-ruslat.

Иногда используются также производные ранги:

* **надкласс** (лат. superclassis) — ранг выше класса,
* **подкласс** (лат. subclassis) — ранг ниже класса,
* **инфракласс** (лат. infraclassis) — ранг ниже подкласса.

## Названия классов

Названия классов, как и названия других таксонов, ранг которых выше рода, являются униномиальными, то есть состоят из одного слова — существительного (или прилагательного, используемого как существительное) во множественном числе, написанного с заглавной буквы.

В ботанике и микологии для названий классов и подклассов используются стандартизированные окончания (эти окончания только рекомендуются, но не являются обязательными):

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  | кылаас | кылаас үөдүҥэ |
| үрдүкү үүнээйилэр | *-opsida* | *-idae* |
| уу салахайдара | *-phyceae* | *-phycidae* |
| тэллэйдэр | *-mycetes* | *-mycetidae* |

## Литература

* *Джеффри, Чарлз*. Биологическая номенклатура: Пер. с англ. — М.: Мир, 1980. — С. 17, 24—25.

## Сигэлэр

* International codes of Botanical Nomenclature: Saint-Louis Code, 2000 Архыыптаммыт 2002, Ахсынньы 12 күнүгэр., Vienna Code, 2006(ааҥл.)Проверено 18 августа 2008 г.
* International Code of the Zoological Nomenclature (4-е издание, 2000) Архыыптаммыт 2006, Атырдьах ыйын 22 күнүгэр.(ааҥл.)Проверено 18 августа 2008 г.
* International Code of Nomenclature of Bacteria (1990)(ааҥл.)Проверено 18 августа 2008 г.
* The International Code of Virus Classification and Nomenclature (2002)(ааҥл.)Проверено 18 августа 2008 г.

## Өссө маны көр

* Биноминальная номенклатура
* Обозначения, используемые в наименованиях таксонов

Халыып:Biology-stub

|  |
| --- |
| **Таксономия хаттыгастара** |
|
Домен —
**Саарыстыба** —
Саарыстыба үөдүҥэ —
Мэҥэ кэлим/Мэҥэ салаа —
**Кэлим**/**Салаа** —
Кэлим үөдүҥэ/**Салаа үөдүҥэ** —
**Мэҥэ кылаас** —
**Кылаас** —
**Кылаас үөдүҥэ** —
**Инфракласс** —
Мэҥэ аймах —
**Аймах** —
Аймах үөдүҥэ —
Инфраотряд —
Мэҥэ кэргэн —
**Кэргэн** —
Кэргэн үөдүҥэ —
Надтриба —
**Триба** —
Подтриба —
**Уус** —
Подрод —
Надсекция —
Секция —
Подсекция —
Ряд —
Подряд —
**Көрүҥ** —
Көрүҥ үөдүҥэ —
Вариетет/Көрүҥ эгэлгэтэ —
Подразновидность —
Форма —
Подформа |
| Таксономия — Биноминальнай номенклатура |
# Кыыл

| ?Кыыллар |
| --- |
|  |
| Билим классификацията |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Саарыстыба: | Харамайдар |
| Кэлим: | Хордалыктар |
| Подтип: | Тоноҕостоохтор |
| Надкласс: | Tetrapoda |
| (unranked) | Amniota |
| Кылаас: | **Mammalia** |

 |
|  Латыынныы аата |
| Mammalia |
|

| Халыып:Taxobox ITIS

 |
| --- |

 |

[[Категория:Харамайдар алпаабытынан]]

Кыыл
**Кыыллар** (лат. *Mammalia*) диэн тоноҕостоох харамайдар кылаастара. Уратылара диэн үүт былчархайдардаахтар, оҕолоро үүт эмэллэр. Өссө уратылара: көлөһүн былчархайдара, баттах, истиигэ туттуллар орто кулгаахха баар үс умуох уонна мэйии neocortex диэн өттө.
# Eutheria

**Eutheria** (дьиҥ кыыллар) диэн Theria кыыллар биир кладата. Бу кладаҕа кэнэҕэскилээхтэр уонна кинилэргэ чугас кылаастар киирэллэр. Eutheriaттан атын Metatheria клада баар.
# Аймах (биология)

Аймах кытта булкуйума.
**Аймах** (сорох источниктарга **Этэрээт**, лат. ordo, элб.ахс. Халыып:Lang-la2) — таксономияҕа туттуллар хаттыгастартан биир сүрүннэрэ.

Бу хаттыгас бэйэтэ кылааска киирэр, иһигэр кэргэн киирэр. Холобур Саха сиригэр баар *үүтүнэн иитиллээччилэр* (үүттэнээччилэр) маннык этэрээттэргэ арахсаллар: үөннэри сиэччилэр, илии-кынаттар, сиэмэх кыыллар, лаапчаан атахтаахтар, кииттиҥилэр, ыыраахтаах туйахтаахтар, кэрбээччилэр, куобахтыҥылар.

|  |
| --- |
| **Таксономия хаттыгастара** |
|
Домен —
**Саарыстыба** —
Саарыстыба үөдүҥэ —
Мэҥэ кэлим/Мэҥэ салаа —
**Кэлим**/**Салаа** —
Кэлим үөдүҥэ/**Салаа үөдүҥэ** —
Мэҥэ кылаас —
**Кылаас** —
Кылаас үөдүҥэ —
Инфракласс —
Мэҥэ аймах —
**Аймах** —
Аймах үөдүҥэ —
Инфраотряд —
Мэҥэ кэргэн —
**Кэргэн** —
Кэргэн үөдүҥэ —
Надтриба —
**Триба** —
Подтриба —
**Уус** —
Подрод —
Надсекция —
Секция —
Подсекция —
Ряд —
Подряд —
**Көрүҥ** —
Көрүҥ үөдүҥэ —
Вариетет/Көрүҥ эгэлгэтэ —
Подразновидность —
Форма —
Подформа |
| Таксономия — Биноминальнай номенклатура |
# Кэргэн (биология)

**Кэргэн** (лат. familia, элб.ахс. *familiae*) — Биология систематикатын иерархиятыгар сүрүн раангаларыттан биирдэстэрэ.

Категориялар иерархияларыгар кэргэн этэрээттэн (бэрээдэктэн) аллара турар, оттон трибаттан уонна уустан үөһэ.

*Холобурдар:* бабочка-капустница (*Pieris brassicae*) относится к семейству белянок (*Pieridae*).

Аан бастаан кэргэни туттууга киллэрбит Пьер Маньоль мэтириэтэ
## Аат оҥоруу быраабылата

Названия семейств образуются по правилам, регулируемым международными кодексами зоологической и ботанической номенклатуры. В зоологии название семейства образуется от названия типового рода, к основе которого добавляется стандартное окончание *-idae,* в ботанике к основе названия типового рода добавляется стандартное окончание *-aceae.*

*Холобур:* *Canis* (ыт) ууһун аатыттан *Can-* олоҕо уонна *-idae* сыһыарыыта *Canidae* (ыттыҥылар) диэни биэрэр. *Rosa* (роза эбэтэр дөлүһүөн) ууһуттан *Ros-* олоҕо уонна *-aceae* сыһыарыы *Rosaceae* (розатыҥылар).

Сороҕор кэргэнтэн оҥоһуллубут раангалар туттуллаллар: Мэҥэ кэргэн (надсемейство) уонна Кэргэн үөдүҥэ (подсемейство).

|  |
| --- |
| **Таксономия хаттыгастара** |
|
Домен —
**Саарыстыба** —
Саарыстыба үөдүҥэ —
Мэҥэ кэлим/Мэҥэ салаа —
**Кэлим**/**Салаа** —
Кэлим үөдүҥэ/**Салаа үөдүҥэ** —
Мэҥэ кылаас —
**Кылаас** —
Кылаас үөдүҥэ —
Инфракласс —
Мэҥэ аймах —
**Аймах** —
Аймах үөдүҥэ —
Инфраотряд —
Мэҥэ кэргэн —
**Кэргэн** —
Кэргэн үөдүҥэ —
Надтриба —
**Триба** —
Подтриба —
**Уус** —
Подрод —
Надсекция —
Секция —
Подсекция —
Ряд —
Подряд —
**Көрүҥ** —
Көрүҥ үөдүҥэ —
Вариетет/Көрүҥ эгэлгэтэ —
Подразновидность —
Форма —
Подформа |
| Таксономия — Биноминальнай номенклатура |
# Кутуйахтыҥылар кэргэннэрэ

Кутуйахтыҥылар кэргэннэрэ (лат. Muridae, нууч. *Семейство Мышиные*)

* Ойуур кутуйахтара
* Кырачаан кутуйахтар
* Кутуйахтар
* Кырыысалар

## Өссө маны көр

Бытаһыттыҥылар кэргэннэрэ

|  |
| --- |
| **Таксономия хаттыгастара** |
|
Домен —
**Саарыстыба** —
Саарыстыба үөдүҥэ —
Мэҥэ кэлим/Мэҥэ салаа —
**Кэлим**/**Салаа** —
Кэлим үөдүҥэ/**Салаа үөдүҥэ** —
Мэҥэ кылаас —
**Кылаас** —
Кылаас үөдүҥэ —
Инфракласс —
Мэҥэ аймах —
**Аймах** —
Аймах үөдүҥэ —
Инфраотряд —
Мэҥэ кэргэн —
**Кэргэн** —
Кэргэн үөдүҥэ —
Надтриба —
**Триба** —
Подтриба —
**Уус** —
Подрод —
Надсекция —
Секция —
Подсекция —
Ряд —
Подряд —
**Көрүҥ** —
Көрүҥ үөдүҥэ —
Вариетет/Көрүҥ эгэлгэтэ —
Подразновидность —
Форма —
Подформа |
| Таксономия — Биноминальнай номенклатура |
# Уус (биология)

**Уус** (лат. , нууч. *род*) — биология систематикатын сүрүн таксон биирдигэ. Кэргэн иһигэр киирэр. Бу сахалыы тиэрмини биология науукатын дуоктара Гавриил Угаров чопчулаабыта

|  |
| --- |
| **Таксономия хаттыгастара** |
|
Домен —
**Саарыстыба** —
Саарыстыба үөдүҥэ —
Мэҥэ кэлим/Мэҥэ салаа —
**Кэлим**/**Салаа** —
Кэлим үөдүҥэ/**Салаа үөдүҥэ** —
Мэҥэ кылаас —
**Кылаас** —
Кылаас үөдүҥэ —
Инфракласс —
Мэҥэ аймах —
**Аймах** —
Аймах үөдүҥэ —
Инфраотряд —
Мэҥэ кэргэн —
**Кэргэн** —
Кэргэн үөдүҥэ —
Надтриба —
**Триба** —
Подтриба —
**Уус** —
Подрод —
Надсекция —
Секция —
Подсекция —
Ряд —
Подряд —
**Көрүҥ** —
Көрүҥ үөдүҥэ —
Вариетет/Көрүҥ эгэлгэтэ —
Подразновидность —
Форма —
Подформа |
| Таксономия — Биноминальнай номенклатура |

## Быһаарыылар
# Көрүҥ (биология)

Биологияҕа, **көрүҥ** диэн биология классификациятын уонна таксон төрүт биирдигэ. Бэйэ бэйэлэриниин булкуhан салҕыы ууhуур кыахтаах удьуору үөскэтэр организмнар бөлөхтөрө көрүҥ дэнэллэр. Онтон таhынан ДНА уонна морфологияларын сөп түбэhиилэрэ. Араас араас сирдэргэ өр кэм устата тус-туспа сайдыбыт көрүҥнэр көрүҥ үөдүҥнэригэр арахсаллар.

|  |
| --- |
| **Таксономия хаттыгастара** |
|
Домен —
**Саарыстыба** —
Саарыстыба үөдүҥэ —
Мэҥэ кэлим/Мэҥэ салаа —
**Кэлим**/**Салаа** —
Кэлим үөдүҥэ/**Салаа үөдүҥэ** —
Мэҥэ кылаас —
**Кылаас** —
Кылаас үөдүҥэ —
Инфракласс —
Мэҥэ аймах —
**Аймах** —
Аймах үөдүҥэ —
Инфраотряд —
Мэҥэ кэргэн —
**Кэргэн** —
Кэргэн үөдүҥэ —
Надтриба —
**Триба** —
Подтриба —
**Уус** —
Подрод —
Надсекция —
Секция —
Подсекция —
Ряд —
Подряд —
**Көрүҥ** —
Көрүҥ үөдүҥэ —
Вариетет/Көрүҥ эгэлгэтэ —
Подразновидность —
Форма —
Подформа |
| Таксономия — Биноминальнай номенклатура |
# Сомалия

| *Jamhuuriyadda Soomaaliya* جمهورية الصومال‎ *Jumhūriyyat as-Sūmāl*‎Сомалия Республиката |
| --- |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |
|  |  |

 |
| **Өрөгөй ырыата:Soomaaliyeey Toosoow* |
| Location of Somalia  |
| **Киин куората** (уонна саамай улахан куорат)
 | Могадишу 2°02′N, 45°21′E |
| Ил тыла | сомали, араб |
| Олохтоохтор ааттара | Сомали
  |
| Дьаhалтата | Коалиция дьаhалтата |
|  -  | Президент | Sheikh Sharif Sheikh Ahmed |
|  -  | Премьер миниистир | Omar Abdirashid Ali Sharmarke |
| Тутулуга суох буолуу | Холбоhуктаах Хоруоллуктан уонна Италияттан  |
|  -  | Даатата | Бэс ыйын 26 уонна от ыйын 1 1960  |
| Иэнэ |
|  -  | Бүтүн |  637,661 km² (42nd) 246,201 sq mi  |
|  -  | Уу (%) | 1.6 |
| Олохтоохторо |
|  -  | 2008 estimate | 9,558,666 (85th) |
|  -  | Олохтоох чиҥэ | 13/km² (198th) 34/sq mi |
| **БИО** (АКП) | 2007 estimate |
|  -  | Total | $5.575 billion (153rd) |
|  -  | Per capita | $600 (222nd) |
| **КСИ** (2009) | N/A (low) (Not Ranked) |
| Валюта | Somali shilling (`SOS`)  |
| Кэм зоната | EAT (UTC+3) |
|  -  | Сайыҥҥы кэм | not observed (UTC+3) |
| Ил домен | .so (currently non-operational) |
| Телефон кода | +252
 |

**Сомалия** (сомали Soomaaliya, араб. الصومال) диэн Африка муоhугар баар дойду. Кинилиин кирбиилэhэллэр Дьибути хотугулуу арҕаа, Кения соҕуруулуу арҕаа, Аден хомото хоту, Индия океана илин уонна Этиопия арҕаа.

Италия Сомалията от ыйын 1 1960 c. Италияттан тутулуга суох буолбута. Субу күн бэс ыйын 26 1960 c. тутулуга суох буолбут Британия Сомалиятыныын холбоспуттар уонна Сомали Республиката тэриллибит. Сомалия илэ билигин de jure эрэ баар. Официаллык дойду дьаhалтанынан буолар Көhүү Федерал Дьаhалтата. Ол гынан баран үгүс регионнар киин дьаhалтаҕа бэриммэттэр уонна бэйэлэрэ туспа дьаhалталаахтар. Оннук регионнарынан буолаллар Пунтлэнд, Нортлэнд, Маахир, Галмудуг уонна Сомалилэнд.

## Сомали бэлиэ күннэрэ

* От ыйын 1 — Тутулуга суох буолуу күнэ
# Этиопия

| የኢትዮጵያ ፌዴራላዊ ዲሞክራሲያዊ ሪፐብሊክ *ye-Ītyōṗṗyā Fēdēralāwī Dīmōkrāsīyāwī Rīpeblīk*Этиопия Федерал Демократ Республиката |
| --- |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |
|  |  |

 |
| **Өрөгөй ырыата:Wodefit Gesgeshi, Widd Innat Ityopp'ya* "March Forward, Dear Mother Ethiopia".  |
| Location of Ethiopia  |
| **Киин куората** (уонна саамай улахан куорат)
 | Аддис Абаба 9°01′N, 38°44′E |
| Ил тыла | Amharic |
| Региональнай тыллар | Other languages official amongst the different nationalities and their respective regions. |
| **Омуктар**  | Оромолар 34.49%, амhаралар 26.89%, сомалилар 6.20%, тиграйдар 6.07% |
| Олохтоохтор ааттара | Этиоптар
 |
| Дьаhалтата | Республика |
|  -  | Президент | Girma Wolde-Giorgis |
|  -  | Премьер миниистир | Meles Zenawi |
| Историята | X үйэ б.э.и.  |
|  -  | Төрүкү даатата | 980 б.э.и.  |
|  -  | Д'мт Хоруоллуга | VIII үйэ б.э.и.  |
|  -  | Аксум Хоруоллуга | IV үйэ б.э.и.  |
|  -  | Этиопия Империята | 1137  |
|  -  | Этиопия Дьон Демократ Республиката | 1987  |
|  -  | Демократ Республика | 1991  |
| Иэнэ |
|  -  | Бүтүн |  1,104,300 km² (27th) 426,371 sq mi  |
|  -  | Уу (%) | 0.7 |
| Олохтоохторо |
|  -  | 2008 estimate | 73,500,000 (15th²) |
|  -  | 1994 census | 53,477,265  |
|  -  | Олохтоох чиҥэ | 70/km² (123rd) 181/sq mi |
| **БИО** (АКП) | 2008 estimate |
|  -  | Total | $68.971 billion (75th) |
|  -  | Per capita | $871 (168th) |
| **БИО** (номинал) | 2008 estimate |
|  -  | Total | $25.081 billion  |
|  -  | Per capita | $317  |
| **Дьини** (1999–00) | 30 (medium)  |
| **КСИ** (2008) | ▲ 0.389 (low) (169th) |
| Валюта | Birr (`ETB`)  |
| Кэм зоната | EAT (UTC+3) |
|  -  | Сайыҥҥы кэм | not observed (UTC+3) |
| Ил домен | .et |
| Телефон кода | +251
 |

**Этиопия** (гээз: ኢትዮጵያ ʾĪtyōṗṗyā) диэн Африка муоhугар баар дойду. Этиопиялыын кирбиилэhэллэр Эритрея хоту, Судан арҕаа, Кения соҕуруу, Сомалия илин уонна Дьибути хотугулуу илин. Иэнэ 1,100,000 км², олохтоохторун ахсаана 78,000,000 тахса. Киин куорат Аддис Абаба.

## Эфиопия бэлиэ күннэрэ

* Тохсунньу 19 — Тимкат. Богоявление (эбэтэр Кириһиэнньэ) бырааһынныьыгын кытта ситимнээх

* Кулун тутар 2 — Адуатааҕы кыргыһыыга кыайыы күнэ (1896 сыл).
* Ыам ыйын 5 — Көҥүл күнэ (Патриоттар кыайбыт күннэрэ)
* Ыам ыйын 28 — Байыаннай эрэсиим охтубут күнэ (Дерг сууллубут күнэ, 1991)
* Балаҕан ыйын 11 — Саҥа дьыл саҕаланыыта (Энкутаташ, ааҥл. *Enkutatash*)
* Балаҕан ыйын 12 — Дойду өрө туруутун күнэ (1974 сыллаахха), Хайле Селассие I ыраахтааҕыны суулларбыттар
# Дьибути

|  جمهورية جيبوتي  *Jumhūriyyat Jībūtī* *Jamhuuriyadda Jabuuti* *République de Djibouti*Дьибути Өрөспүүбүлүкэтэ |
| --- |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |
|  |  |

 |
| **Ыҥырыыта:**"Unité, Égalité, Paix"  (transliteration) "Unity, Equality, Peace" |
| **Өрөгөй ырыата:Djibouti* |
| Location of Djibouti  |
| **Киин куората** (уонна саамай улахан куорат)
 | Дьибути 11°36′N, 43°10′E |
| Ил тыла | Араб уонна француз тыллара |
| Региональнай тыллар | Афар, сомали |
| Олохтоохтор ааттара | Djiboutian
  |
| Дьаhалтата | Өрөспүүбүлүкэ |
|  -  | Президент | Ismail Omar Guelleh |
|  -  | Премьер миниистир | Dileita Mohamed Dileita |
| Тутулуга суох буолуу | Францияттан  |
|  -  | Даатата | Бэс ыйын 27 1977  |
| Иэнэ |
|  -  | Бүтүн |  23,200 km² (149th) 8,958 sq mi  |
|  -  | Уу (%) | 0.09 (20 km² / 7.7 sq mi) |
| Олохтоохторо |
|  -  | July 2007 estimate | 496,374 (160th) |
|  -  | 2000 census | 460,700  |
|  -  | Олохтоох чиҥэ | 22/km² (168th) 55/sq mi |
| **БИО** (АКП) | 2007 estimate |
|  -  | Total | $1.740 billion  |
|  -  | Per capita | $2,273  |
| **БИО** (номинал) | 2007 estimate |
|  -  | Total | $850 million  |
|  -  | Per capita | $1,110  |
| **КСИ** (2007) | 0.516 (medium) (149th) |
| Валюта | Franc (`DJF`)  |
| Кэм зоната | EAT (UTC+3) |
|  -  | Сайыҥҥы кэм | not observed (UTC+3) |
| Ил домен | .dj |
| Телефон кода | +253
 |

**Дьибути** (араб. جيبوتي ‎Jībūtī, сомали *Jabuuti*) диэн Африка муоhугар баар дойду. Кинилиин кирбиилэhэллэр Эритрея хоту, Этиопия арҕаа уонна соҕуруу, Сомалия соҕуруулуу илин. Кыhыл байҕал уонна Аден хомотун кытылларыгар баар. Иэнэ 23,000 км2 уонна олохтоохторун ахсаана 500,000.

## Дьибути бэлиэ күннэрэ

* Бэс ыйын 27 — Тутулуга суох буолуу күнэ
# Эритрея

| Эритрея ИлэHagere Ertra *ሃገረ ኤርትራ **دولة إرتريا  Dawlat IritriyaStato dell' Eritrea |
| --- |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  | Coat of arms of Eritrea |
|  |  |

 |
| **Өрөгөй ырыата:Ertra, Ertra, Ertra* |
| Location of Eritrea  |
| **Киин куората** (уонна саамай улахан куорат)
 | Асмара 15°20′N, 38°55′E |
| Ил тыла | тигринья араб тигре |
| Олохтоохтор ааттара | Habesha,Eritrean
  |
| Дьаhалтата | Көhүү дьаhалтата |
|  -  | PПрезидент | Isaias Afewerki |
| Тутулуга суох буолуу |
|  -  | Италияттан | Сэтинньи 1941  |
|  -  | Этиопияттан *de facto* | Ыам ыйын 24, 1991  |
|  -  | Этиопияттан *de jure* | Ыам ыйын 24, 1993  |
| Иэнэ |
|  -  | Бүтүн |  117,600 km² (100th) 45,405 sq mi  |
|  -  | Уу (%) | negligible |
| Олохтоохторо |
|  -  | July 2005 estimate | 4,401,009 (118th) |
|  -  | 2002 census | 4,298,270  |
|  -  | Олохтоох чиҥэ | 37/km² (165th) 96/sq mi |
| **БИО** (АКП) | 2008 estimate |
|  -  | Total | $3.743 billion  |
|  -  | Per capita | $748  |
| **БИО** (номинал) | 2008 estimate |
|  -  | Total | $1.479 billion  |
|  -  | Per capita | $295  |
| **КСИ** (2007) | ▬ 0.483 (low) (157th) |
| Валюта | Nakfa (`ERN`)  |
| Кэм зоната | EAT (UTC+3) |
|  -  | Сайыҥҥы кэм | not observed (UTC+3) |
| Ил домен | .er |
| Телефон кода | +291
 |

**Эритрея** (араб. إرتريا Iritriya) диэн хотугулуу илин Африка дойдута. Кинилиин кирбиилэhэллэр Судан арҕаа, Этиопия соҕуруу уонна Дьибути соҕуруулуу илин. Илин уонна хотугулуу илин Кыhыл байҕал баар. Иэнэ 118,000 км² уонна олохтоохторун ахсаана 4,400,000. Киин куорат Асмара.

## Эритрея бэлиэ күннэрэ

* Олунньу 10 — Фенкил күнэ. 1990 сыллаахха Эритрея сэриилэрэ Эфиопия сэриилэригэр ситиһиилээхтик кимэн киириилэрин бэлиэтииллэр

* Ыам ыйын 24 — Тутулуга суох буолуу күнэ. 1993 сыллаахха Эфиопияттан тутулуга суох буолбут
* Бэс ыйын 20 — Толук буолбут дьон күнэ