# शूद्रः

|  |
| --- |
|
**हिन्दुधर्मः • इतिहासः** |
| देवताः

|  |
| --- |
| **त्रिमूर्तयः**
ब्रह्मा • विष्णुः • महेश्वरः
**अन्यदेवताः**
सरस्वती  ·  लक्ष्मीः  ·  पार्वती
शक्तिः  ·  दुर्गा  ·  काली
गणेशः  ·  सुब्रह्मण्यः  ·  अय्यप्पः
रामः  ·  कृष्णः
हनूमान्
प्रजापतिः  ·  रुद्रः
इन्द्रः  ·  अग्निः  ·  वायुः  ·  निॠतिः
भूमिः  ·  वरुणः ·  कुबेरः  ·  ईशानः |

 |
| तत्त्वशास्त्रम्

|  |
| --- |
|  |
| **वेदान्ततत्त्वानि** |
|
ब्रह्म  ·  ॐ  ·  ईश्वरः
आत्मा  ·  माया
कर्म  ·  संस्काराः
**पु्रुार्थाः**
धर्मः  ·  अर्थः  ·  कामः  ·  मोक्षः |
|  |
| **शास्त्राणि** |
| **आस्तिकवादाः**
साङ्ख्यम् ·
योगः
न्यायः ·
वैशेषिकम्
पूर्वमीमांसा
उत्तरमीमांसा /वेदान्तः
(*द्वैतम्*, *अद्वैतम्*, *विशिष्टाद्वैतम्*)
**नास्तिकवादाः**
चार्वाकवादः
बौद्धवादः
जैनवादः |

 |
| ग्रन्थाः

|  |
| --- |
|  |
| **वेदाः** |
|
ऋग्वेदः • यजुर्वेदः
सामवेदः • अथर्ववेदः
*विभागाः*
संहिता, ब्राह्मणः, आरण्यकः, उपनिषत् |
|  |
| **उपवेदाः** |
|
आयुर्वेदः • धनुर्वेदः
गान्धर्वेदः • स्थापत्यवेदः  |
|  |
| **वेदाङ्गानि** |
|
शिक्षा  ·
छ्न्दः  ·
व्याकरणम्
निरुक्तः  ·
कल्पः  ·
जौतिषम् |
| **उपनिषदः** |
| *ऋग्वेदीयः*
ऐतरेया
*युजुर्वेदीयाः*
बृहदारण्यकः  ·  ईशवास्यः तैत्तरीयः  ·  कठः  ·  श्वेताश्वतरः
*सामवेदीयाःSama vedic*
छान्दोग्यः  ·  केनः
*अथर्ववेदीयाः*
मुण्डकः  ·  माण्डूक्यः  ·  प्रश्नः |
|  |
| **पुराणानि** |
| *ब्रह्मसम्बद्धानि*
ब्रह्मपुराणम्  ·  ब्रह्माण्डपुराणानि ब्रह्मवैवर्तपुराणम् मारकाण्डेयपुराणम्  ·  भविष्यपुराणम्
*विष्णुसम्बद्धानि*
विष्णुपुराणम्  ·  भागवतपुराणम् नारदपुराणम्  ·  गरुडपुराणम्  ·  पद्मपुराणम्
*शिवसम्बद्धानि*
शिवपुराणम्  ·  लिङ्गपुराणम् स्कन्दपुराणम्  ·  अग्निपुराणम्  ·  वायुपुराणम् |
|  |
| **इतिहासः** |
|
रामायणम्  ·  महाभारतम् |
|  |
| **हिन्दूधर्मग्रन्थाः** |
|
भगवद्गीता
धर्मशास्त्रम्  ·  मनुस्मृतिः
अर्थशास्त्रम्  ·  योगवासिष्ठः
सूत्राणि  ·  स्तोत्राणि  ·  तन्त्राणि
योगसूत्राणि
हिन्दूसाहित्यम् |

 |
| परम्पराः

|  |
| --- |
|  |
| **हिन्दूधर्मस्य पूजापद्धतिः** |
|
पूजाः  ·  जपः  ·  भजनम्
तपः  ·  ध्यानम् यज्ञम्  ·  होमः
तीर्थस्थानानि  ·  नैवेद्यम्
हैन्दवमन्दिराणि  ·  विग्रहः  ·  भक्तिः |
|  |
| **संस्काराः** |
|  ·  गर्भाधानसंस्कारः  ·  पुंसवनसंस्कारः  · सीमन्तोन्नयनसंस्कारः  ·  जातकर्मसंस्कारः  ·  नामकरणसंस्कारः  ·  कर्णवेधसंस्कारः  ·  निष्क्रमणसंस्कारः  ·  अन्नप्राशनसंस्कारः  ·  चूडाकर्मसंस्कारः  ·  उपनयनसंस्कारः  ·  वेदारम्भसंस्कारः  ·  केशान्तसंस्कारः  ·  समावर्तनसंस्कारः  ·  विवाहसंस्कारः  ·  विवाहाग्निपरिग्रहसंस्कारः  ·  अन्त्येष्टिसंस्कारः |
|  |
| **वर्णाश्रमधर्मः** |
| **वर्ण्यव्यवस्था**
ब्राह्मणः · क्षत्रियः वैश्यः · शूद्रः
**आश्रमव्यवस्था**
ब्रह्मचर्याश्रमः ·
गृहस्थाश्रमः
वानप्रस्थाश्रमः · सन्यासाश्रमः |
| **हिन्दू उत्सवाः** |
|
नवरात्रोत्सवः
विजयदशमी (दसरा)
दीपावली ·
शिवरात्रिः ·
होली
विशु · बिहु · Baisakhi · Puthandu
गणेशचतुर्थी · ओणम्
रामनवमी ·
कृष्णजन्माष्टमी
रक्षाबन्धनम् |

 |
| तत्त्वज्ञानिनः

|  |
| --- |
| *प्राचीनाः*
गौतमः ·
जैमिनिः ·
कणादः ·
कपिलः ·
मार्काण्डेयः ·
पतञ्जलिः ·
वाल्मीकिः ·
व्यासः
*मध्यकालीनाः*
शङ्कराचार्यः ·
बसवेश्वरः ·
चैतन्यमहाप्रभुः ·
जयन्तभट्टः ·
कबीरदासः ·
कुमारिलभट्टः ·
मधुसूदनसरस्वती स्वामिनः ·
विद्यारण्यः ·
नामदेवः ·
निम्बार्कः ·
प्रभाकरः ·
रामानुजाचार्यः ·
वेदान्तदेशिकः ·
सन्त तुकारामः ·
तुलिसीदासः ·
वाचस्पतिमिश्रः ·
वल्लभाचार्यः
*आधुनिकाः*
श्री अरविन्दः ·
दयनन्दसरस्वती ·
महात्मागान्धी ·
कृश्णानन्दः ·
नारायणगुरुः ·
प्रभुपादः ·
श्रीरामकृष्णपरमहंसः ·
रमणमहर्षिः ·
सर्वपल्ली राधाकृष्णन् ·
स्वामी शिवानन्दसरस्वती ·
विवेकानन्दः ·
योगानन्दः |

 |
| अन्यविषयाः

|  |
| --- |
|
Hindu denominations राष्ट्रानुगुणं सनातनधर्मः
सनातनधार्मिकता • सनातनपञ्चाङ्गम्
हैन्दवनियमाः • सनातनमूर्तिशिल्पः
[[सनातनरष्ट्रियता] • हिन्दुत्वम्
सनातनतीर्थस्थानानि
सनातनधर्मस्य समस्याः • सनातनटीका
सनातनः निघण्टुः |

 |
|
**प्रवेशद्वारम्:सनातनधर्मःप्रवेशद्वारम्:सनातनाध्यत्मिकप्रवेशः v
* t
* e
 |

*पद्भ्यां शूद्रोऽजायत* इत्यनेन ‘ अत्यद्भुताकारस्य विराट्पुरुषस्य ब्रह्मणः पदभ्यां शूद्रवर्णोत्पन्नः इति मन्यते ।
*परिचर्यात्मकं कर्म शूद्रस्यापि स्वभावजम्* ।
इति भगवद्वचनेन परिचर्यात्मककर्मणा जीविका निर्वहणमेव शूद्रवर्णस्य प्रमुखं कर्म । अपि च शुश्रूषा च द्विजातीनाअं शूद्राणां धर्मः इत्युच्चते ।

**भैक्ष्यहोमव्रतैर्हिनास्तथैव गुरुवासिताः ॥ [वनपर्व १५०/३६]**
इति

**शुचिरुत्कृष्टशुश्रुषुर्मुदुवागनहंकृतः ।ब्राह्मणाद्याश्रयो नित्यमुत्कृष्टां जातिमश्नुते ॥ [मनुस्मृति ९/३३५]**
इत्येताभ्यां मनुस्मृति-महाभारतकथिताभ्यां श्लोकाभ्यां शूद्रवर्णस्य धर्मः स्पष्टो भवति ।

## बाह्यसम्पर्कतन्तुः

* "Who were the Shudras", B. R. Ambedkar
* *Shudras in Ancient India*, R. Chandra and K.L. Chanchreek. New Delhi, Shree Pub., 2004, ISBN 81-88658-65-0.