# गणेशः

| गणेशः |
| --- |
| बसोहली-लघुचित्रम्, १७३० तमे वर्षे। राष्ट्रियसंग्रहालयः, नवी दिल्ली। |
| देवनागरी | गणेशः |
| संस्कृतानुवादः | Gaṇeśa |
| सम्बन्धः |
देवः |
| मन्त्रः | ॐ गणेशाय नमः |
| शस्त्रम् | परशुः (कुठारः), पाशः, अङ्कुशः (गजहुकः) |
| पर्वतः |
मूषकः |
| सहचारी |
बुद्धिः (प्रज्ञा), ऋद्धिः (समृद्धिः), सिद्धिः (सफलता) |

**मृत्तिकागणेशः**

|  |
| --- |
|
**हिन्दुधर्मः • इतिहासः** |
| देवताः [दर्शनम्]

|  |
| --- |
| **त्रिमूर्तयः**
ब्रह्मा • विष्णुः • महेश्वरः
**अन्यदेवताः**
सरस्वती  ·  लक्ष्मीः  ·  पार्वती
शक्तिः  ·  दुर्गा  ·  काली
गणेशः  ·  सुब्रह्मण्यः  ·  अय्यप्पः
रामः  ·  कृष्णः
हनूमान्
प्रजापतिः  ·  रुद्रः
इन्द्रः  ·  अग्निः  ·  वायुः  ·  निॠतिः
भूमिः  ·  वरुणः ·  कुबेरः  ·  ईशानः |

 |
| तत्त्वशास्त्रम् [दर्शनम्]

|  |
| --- |
|  |
| **वेदान्ततत्त्वानि** |
|
ब्रह्म  ·  ॐ  ·  ईश्वरः
आत्मा  ·  माया
कर्म  ·  संस्काराः
**पु्रुार्थाः**
धर्मः  ·  अर्थः  ·  कामः  ·  मोक्षः |
|  |
| **शास्त्राणि** |
| **आस्तिकवादाः**
साङ्ख्यम् ·
योगः
न्यायः ·
वैशेषिकम्
पूर्वमीमांसा
उत्तरमीमांसा /वेदान्तः
(*द्वैतम्*, *अद्वैतम्*, *विशिष्टाद्वैतम्*)
**नास्तिकवादाः**
चार्वाकवादः
बौद्धवादः
जैनवादः |

 |
| ग्रन्थाः [दर्शनम्]

|  |
| --- |
|  |
| **वेदाः** |
|
ऋग्वेदः • यजुर्वेदः
सामवेदः • अथर्ववेदः
*विभागाः*
संहिता, ब्राह्मणः, आरण्यकः, उपनिषत् |
|  |
| **उपवेदाः** |
|
आयुर्वेदः • धनुर्वेदः
गान्धर्वेदः • स्थापत्यवेदः  |
|  |
| **वेदाङ्गानि** |
|
शिक्षा  ·
छ्न्दः  ·
व्याकरणम्
निरुक्तः  ·
कल्पः  ·
जौतिषम् |
| **उपनिषदः** |
| *ऋग्वेदीयः*
ऐतरेया
*युजुर्वेदीयाः*
बृहदारण्यकः  ·  ईशवास्यः तैत्तरीयः  ·  कठः  ·  श्वेताश्वतरः
*सामवेदीयाःSama vedic*
छान्दोग्यः  ·  केनः
*अथर्ववेदीयाः*
मुण्डकः  ·  माण्डूक्यः  ·  प्रश्नः |
|  |
| **पुराणानि** |
| *ब्रह्मसम्बद्धानि*
ब्रह्मपुराणम्  ·  ब्रह्माण्डपुराणानि ब्रह्मवैवर्तपुराणम् मारकाण्डेयपुराणम्  ·  भविष्यपुराणम्
*विष्णुसम्बद्धानि*
विष्णुपुराणम्  ·  भागवतपुराणम् नारदपुराणम्  ·  गरुडपुराणम्  ·  पद्मपुराणम्
*शिवसम्बद्धानि*
शिवपुराणम्  ·  लिङ्गपुराणम् स्कन्दपुराणम्  ·  अग्निपुराणम्  ·  वायुपुराणम् |
|  |
| **इतिहासः** |
|
रामायणम्  ·  महाभारतम् |
|  |
| **हिन्दूधर्मग्रन्थाः** |
|
भगवद्गीता
धर्मशास्त्रम्  ·  मनुस्मृतिः
अर्थशास्त्रम्  ·  योगवासिष्ठः
सूत्राणि  ·  स्तोत्राणि  ·  तन्त्राणि
योगसूत्राणि
हिन्दूसाहित्यम् |

 |
| परम्पराः [दर्शनम्]

|  |
| --- |
|  |
| **हिन्दूधर्मस्य पूजापद्धतिः** |
|
पूजाः  ·  जपः  ·  भजनम्
तपः  ·  ध्यानम् यज्ञम्  ·  होमः
तीर्थस्थानानि  ·  नैवेद्यम्
हैन्दवमन्दिराणि  ·  विग्रहः  ·  भक्तिः |
|  |
| **संस्काराः** |
|  ·  गर्भाधानसंस्कारः  ·  पुंसवनसंस्कारः  · सीमन्तोन्नयनसंस्कारः  ·  जातकर्मसंस्कारः  ·  नामकरणसंस्कारः  ·  कर्णवेधसंस्कारः  ·  निष्क्रमणसंस्कारः  ·  अन्नप्राशनसंस्कारः  ·  चूडाकर्मसंस्कारः  ·  उपनयनसंस्कारः  ·  वेदारम्भसंस्कारः  ·  केशान्तसंस्कारः  ·  समावर्तनसंस्कारः  ·  विवाहसंस्कारः  ·  विवाहाग्निपरिग्रहसंस्कारः  ·  अन्त्येष्टिसंस्कारः |
|  |
| **वर्णाश्रमधर्मः** |
| **वर्ण्यव्यवस्था**
ब्राह्मणः · क्षत्रियः वैश्यः · शूद्रः
**आश्रमव्यवस्था**
ब्रह्मचर्याश्रमः ·
गृहस्थाश्रमः
वानप्रस्थाश्रमः · सन्यासाश्रमः |
| **हिन्दू उत्सवाः** |
|
नवरात्रोत्सवः
विजयदशमी (दसरा)
दीपावली ·
शिवरात्रिः ·
होली
विशु · बिहु · Baisakhi · Puthandu
गणेशचतुर्थी · ओणम्
रामनवमी ·
कृष्णजन्माष्टमी
रक्षाबन्धनम् |

 |
| तत्त्वज्ञानिनः [दर्शनम्]

|  |
| --- |
| *प्राचीनाः*
गौतमः ·
जैमिनिः ·
कणादः ·
कपिलः ·
मार्काण्डेयः ·
पतञ्जलिः ·
वाल्मीकिः ·
व्यासः
*मध्यकालीनाः*
शङ्कराचार्यः ·
बसवेश्वरः ·
चैतन्यमहाप्रभुः ·
जयन्तभट्टः ·
कबीरदासः ·
कुमारिलभट्टः ·
मधुसूदनसरस्वती स्वामिनः ·
विद्यारण्यः ·
नामदेवः ·
निम्बार्कः ·
प्रभाकरः ·
रामानुजाचार्यः ·
वेदान्तदेशिकः ·
सन्त तुकारामः ·
तुलिसीदासः ·
वाचस्पतिमिश्रः ·
वल्लभाचार्यः
*आधुनिकाः*
श्री अरविन्दः ·
दयनन्दसरस्वती ·
महात्मागान्धी ·
कृश्णानन्दः ·
नारायणगुरुः ·
प्रभुपादः ·
श्रीरामकृष्णपरमहंसः ·
रमणमहर्षिः ·
सर्वपल्ली राधाकृष्णन् ·
स्वामी शिवानन्दसरस्वती ·
विवेकानन्दः ·
योगानन्दः |

 |
| अन्यविषयाः [दर्शनम्]

|  |
| --- |
|
Hindu denominations राष्ट्रानुगुणं सनातनधर्मः
सनातनधार्मिकता • सनातनपञ्चाङ्गम्
हैन्दवनियमाः • सनातनमूर्तिशिल्पः
[[सनातनरष्ट्रियता] • हिन्दुत्वम्
सनातनतीर्थस्थानानि
सनातनधर्मस्य समस्याः • सनातनटीका
सनातनः निघण्टुः |

 |
|
**प्रवेशद्वारम्:सनातनधर्मःप्रवेशद्वारम्:सनातनाध्यत्मिकप्रवेशः v
* t
* e
 |

**गणेशः**(Ganesha) प्रसिद्धा हिन्दुदेवता । शिवपार्वत्योः प्रथमः पुत्रः भवति। गणः नाम समूहः, गणानाम् ईशः गणेशः इति। सः विनायकः इति नाम्नि अपि प्रसिद्धः। सः गजवक्त्रः वर्तते। स एव विघ्ननाशकः। अतः एव सः कार्यारम्भे पूज्यते । सः भक्तप्रियदेवः। तस्य भक्ताः गाणपतेः इति ख्याताः। गणेशोपनिषद् गणेशपुराणं मुद्गलपुराणं च तस्य स्तुतिं कुर्वन्ति। सः न केवलं हैन्दवैः किन्तु बौद्धैः जैनैः अपि पूजितः।

## नामानि

तस्य नामानि गणेशसहस्रनामनि वर्णितानि। कानिचन नामानि ः

* गणेशः - गणानाम् ईशः
* गणपतिः - गणानाम् पतिः
* गजाननः - गजस्य आननमिव आननं यस्य सः
* गणाधिपः - गणानाम् अधिपः
* विनायकः - विशिष्टः नायकः
* विघ्नेशः - विघ्नानाम् इशः
* एकदन्तः - एकः दन्तः यस्य सः
* लम्बोदरः - लम्बम् उदरं यस्य सः
* गजवक्त्रः - गजस्य वक्त्रं यस्य सः
* वक्रतुण्डः - वक्रान् तुण्डयति/ वक्रं तुण्डं यस्य सः

## वैशिष्ट्यानि

गणेशः पौराणिकशास्त्रानुसारेण गजशिरधारिदेवतारूपेण पूजिता अस्ति। तस्य एकः दन्तः अर्धः वर्तते। बृहदाकारोदरम् अस्य अवयवे विलक्षणतया दृश्यते। गणेशस्य चरणदेशे विविधभक्ष्याणि भवन्ति। तत्पुरतः मूषिकः स्थितः वर्तते।

### कर्णमस्तकञ्च

आध्यात्मिकशिक्षायाः प्रथमसोपानं भवति 'श्रवणम्', तन्नाम वेदान्ते विद्यमानानां परमसत्यानां श्रवणम् । द्वितीयसोपानं 'मननं' तत्सत्यस्य स्वातन्त्रप्रतिच्छाया एव। श्रवणमननमाध्यमेन सर्वज्ञताम् अर्जयितुं शक्यते। गजाननस्य बृहदाकारकं कर्णं मस्तकञ्च तदेव द्योतयति।

### हस्ताः

गणेशस्य हस्तचतुष्टयं मन- बुद्धि-अहंकार-चित्तं च द्योतयति। गणेशः स्वयं सच्चिदानन्दस्वरूपः भूत्वा आत्मोपलब्धेः चत्वारि उपादानानि प्रदर्शयति।

### शुण्डम्

शुण्डं गजाननस्य अवयवे लाक्षणिकतया तिष्ठति। स्थूलसूक्ष्मकार्ययोः सम्पादनं गजशुण्डस्य अत्याश्चर्यगुणं भवति। यथा शुण्डेन वृक्षोत्पाटनं कर्तुं शक्यते तथैव शुण्डेन भूमौ पतितां सूचीं अपि स्वीकर्तुं शक्यते। वक्रतुण्डस्य बुद्धिमत्ता स्थूल(वस्तुनिष्ठजगत्)-सूक्ष्म(पारमार्थिकजगत्)जगतोः मध्ये सेतुबन्धं करोति। परमात्मनः प्राप्त्यर्थं तन्मार्गेण (स्थूलात् सूक्ष्मं प्रति) एव गमनीयेति जनान् सूचयति ।

### उदरम्

महत् उदरं सूचयति यत् खादितानि सर्वाणि खाद्यानि जीर्णीकर्तुं समर्थं वर्तते इति । तथैव आदर्शः पुरुषः स्वस्य जीवने घट्यमानाः सर्वविधघटनाः अपि निश्चलमनसा जीर्णीकुर्याद् इति ।

### पादौ

गणेशः सर्वदा एकस्य उपरि अपरं पादं संस्थाप्य उपविशति। एकः पादः भूमौ स्थितः भवति । तस्य व्यक्तित्वस्य कश्चन अंशः पार्थिवलोके भवति अपरः तु सर्वदा परमसत्ये एकनिष्ठतया स्थितः भवति। तथा मनुष्योऽपि पार्थिवलोके स्थित्वा योगबलेन मूलभूतात्मोपलब्धिं कर्तुं शक्नोति।

## मूर्तिः

तस्य मूर्तयः मन्दिरेषु गृहेषु च प्राचुर्येण दृश्यन्ते। तस्य एकदन्तकं गजवक्त्रम् अस्ति। तस्य उदरं भाण्डाकारम्। सः नागयज्ञोपवितम् धरति। तस्य चत्वारः बाहवः सन्ति। सः पाशम् अङ्कुशं मोदकं च धरति। सः एकहस्तेन आशिषं ददाति।

## विवर्तनम्

गणपतेः उल्लेखः प्राचीनतमे हिन्दुधर्मग्रन्थे ऋग्वेदे अस्ति। तत्र ऋक् मन्त्राः यथा-" गणानां त्वा गनपतिं हवामहे...."(२\२३\१) एवं "विषु सीदा गणपतेः"(१०\११२\९) गणपतेः धारणां जनयन्ति। यद्यपि पौराणिकगणेशस्य वर्तमाने पूज्यमानस्य गणेशस्य च भेदाः सन्ति तथापि नैके विशारदाः मन्यन्ते यत्-"गणपति-ब्रह्मणस्पति"-तः एव "गजवदन-गणेश-विघ्नेश्वर"स्य धारणा विवर्तितास्ति।(Hindu Gods and Goddesses, Swami Harshananda, Sri Ramakrishna Math, Chennai, 1981, p.125)

ऋग्वेदकालिकस्य गणपतेः वृहस्पतिः, वाचस्पतिः इति च अपरनाम आसीत्। गणेशः सर्वदा नृत्यसंगीतकारीसमूहे (यच्च 'गणः’ इत्युच्यते) विराजमानः भवति । तथा देवतानां रक्षकरूपेणैव कल्पितः आसीत्।(Hindu Gods and Goddesses, Swami Harshananda, Sri Ramakrishna Math, Chennai, 1981, p. 125-27)

भिन्नमतानुसारेण, भारतवर्षस्य आदिवासीजनैः पूजिता हस्तिदेवता एवञ्च लम्बोदरयक्षस्य कल्पनायाः मिश्रणेन एव गणेशस्य उद्भवः जातः ।

## अवताराः

गाणपत्यसम्प्रदायस्य प्रधानग्रन्थौ द्वौ स्तः । गणेशविषयके द्वे उपपुराणे (गणेशमुद्गलश्च) पृथग्पृथकतया गणेशस्य क्रमशः चत्वारः एवं अष्ट अवताराः सन्ति इति कथयति ।-

### गणेशपुराणम्

गणेशपुराणे उल्लिखितम् अस्ति यत् गणेशस्य सत्य-त्रेता-द्वापर-कलियुगेषु एवम् अवताराः भवन्ति -

महोत्कटविनायकः(सत्ययुगः), मयूरेश्वरः(त्रेता), गजाननः(द्वापरः), धूम्रकेतुः(कलिः)

### मुद्गलपुराणम्

मुद्गलपुराणं गणेशस्य अष्टावताराणां विषये सूचयति यथा-

वक्रतुण्डः, एकदन्तः, महोदरः, गजाननः, लम्बोदरः, विकटः, विघ्नराजः, धूम्रवर्णः इत्यादि।

## वीथिका

उपयोगार्थं मुक्तानां चित्राणां वीथिका -

*
*
*

*
*
*

*
*
*

## बाह्यसम्पर्कतन्तुः

गणेशपुराणम्

* Ganesh: Symbol and presence Archived २००७-०२-१० at the Wayback Machine

## सन्दर्भाः