# पर्वताः

हिमालये गौरीशिखरम्(वामतः) लोस् (मध्ये) अमा दबलम् (दक्षिणतः)
पर्वति - पर्व (पूरणे) **अतच्** (उ ३-११०)

पयोधि तर्णकपदं पर्वतं सिकतामयम् ।
पातालं च स्थलीपृष्ठं प्रैक्षतामितविक्रमः ॥ याद-२२-५१
**पर्वतः** सीमिते भूप्रदेशे शिखररूपेण स्थितः महा भूराशिः एव । समुद्रस्तरम् आधारीकृत्य स्थितः अत्युन्नतः पर्वतः नाम मौण्टेवरेस्ट्(८,८४८ मी (२९,०२९ पादमितम्)) एशियाखण्डे हिमालये वर्तते । सौरमण्डले अत्युन्नतः पर्वतः नाम **ओलिम्पस् मान्स्** (२१,१७१ मी (६९,४५९ पादमितम्)) मङ्गलग्रहे विद्यते ।
एशियाखण्डे ६४%, युरोपखण्डे २५%, दक्षिणामेरिकाखण्डे २२%, आस्ट्रेलियाखण्डे १७%, आफ्रिकाखण्डे ३% भागाः पर्वतप्रदेशाः । भूमौ २४% पर्वतभागाः । १०% जनाः पर्वतीयप्रदेशे निवसन्ति । जगतः बह्व्यः नद्यः पर्वतमूलाः । ५०% मानवाः पर्वतजलमेव अवलम्बन्ते जीवनाय ।

## बृहत्पर्वताः

सप्तशतमीटर्तः अपि उन्नताः शताधिकाः पर्वताः एषियाखण्डे एव सन्ति । तेषु बहवः हिमालयपर्वतश्रेण्याम् एव सन्ति । कस्मिंश्चिदन्यखण्डे एतावन्तः उन्नतपर्वताः न सन्ति । यूरोपखण्डस्य उन्नतः शिखरः रषियादेशे स्थितः मौण्ट् एल्ब्रस् इति। एष मौण्ट् एवरेस्ट् शिखरस्य अपेक्षया ३००० मीटर् न्यूनः अस्ति ।
विविधेषु खण्डेषु स्थिताः अत्युन्नताः पर्वताः

| क्रमसङ्ख्या | खण्डः | पर्वतः | औन्नत्यम् |
| --- | --- | --- | --- |
| १ | एशियाखण्डः | एवरेष्ट्पर्वतः | ८८४८ मीटर्मितः |
| २ | दक्षिण -अमेरिकाखण्डः | अकाङ्कागुवा | ६९६० मीटर्मितः |
| ३ | उत्तर- अमेरिकाखण्डः | म्याक् किन्ले | ६१९४ मीटर्मितः |
| ४ | आफ्रिकाखण्डः | किलिमञ्जारो | ५८९५ मीटर्मितः |
| ५ | यूरोपखण्डः | एल्ब्रस् | ५६३३ मीटर्मितः |
| ६ | अण्टार्टिकाखण्डः | विन्सन् म्यसिफ् | ५१४० मीटर्मितः |
| ७ | ओषानिया | जया | ४८८३ मीटर्मितः |

झुग्स्पिट् - जर्मन्याः उन्नतपर्वतः
विश्वस्य दश बृहत्शिखराणि । सर्वे हैमालयश्रेण्याम् एव सन्ति ।

| क्रमसङ्ख्या | शिखरम् | औन्नत्यम् |
| --- | --- | --- |
| १ | एवरेस्ट् | ८८४८ मीटर्मितम् |
| २ | के२ (गोड्विन् अस्टिन्) | ८६११मीटर्मितम् |
| ३ | काञ्चनगङ्गा | ८५९८ मीटर्मितम् |
| ४ | ल्होत्से | ८५११ मीटर्मितम् |
| ५ | यालुङ्ग् काङ्ग् | ८५०२ मीटर्मितम् |
| ६ | मकालु | ८४८१ मीटर्मितम् |
| ७ | धवलगिरिः | ८१७२ मीटर्मितम् |
| ८ | मानास्लु | ८१५६ मीटर्मितम् |
| ९ | चो ओयु | ८१२६ मीटर्मितम् |
| १० | नङ्गपर्वतः | ८८४८ मीटर्मितम् |

## युरोपस्य उन्नतानि शिखराणि

यूरोपस्य अत्युन्नतानि शिखराणि । शिखरत्रयं रषिया देशस्य काकसस् पर्वतश्रेण्यां सन्ति । अन्यानि अल्फ्स्पर्वतश्रेण्यां सन्ति ।

| क्रमसंख्या | शिखरम् | औन्नत्यम् |
| --- | --- | --- |
| १ | एल्ब्रस् | ५६३३ मीटरमितम् |
| २ | डैक् तावु | ५२०२ मीटरमितम् |
| ३ | शखर | ५०५८ मीटरमितम् |
| ४ | मौण्ट् ब्रस् | ४८१० मीटरमितम् |
| ५ | माण्टे रोसा | ४६३३ मीटरमितम् |
| ६ | वैष्टार्न् | ४५१२ मीटरमितम् |

किनबलुपर्वतः, मलेशिया
## अत्युन्नतः पर्वतः

प्रपञ्चे अत्युन्नतः पर्वतः मौण्ट् एवरेस्ट् नेपाल-टिबेट्सीमयोः अस्ति । एतस्य प्राचीनं नाम चामो लुङ्मा इति (टिबेट् भाषा) अस्य अर्थः विश्वमातृदेवता । समुद्रतलतः यदि मापयामः तर्हि प्रपञ्चे **मौण्ट्-एवरेस्ट्** एव उन्नतः शिखरः ।

परन्तु पर्वतस्य मूलतः अग्रं यावत् मापयाम तर्हि हवाये मध्ये स्थितः **मौना की** प्रपञ्चस्य अत्युन्नतः पर्वतः । अस्य मूलं समुद्रतले अस्ति । अस्य औन्नत्यं ४२०५ मीटर्मितम् अस्ति । मूलतः १०,२०३ मीटर्मितमस्ति । (एवरेस्टतः अपि १३५५ मीटर्मितं यावत् अधिकः उन्नतः)

## अति दीर्घाः पर्वतश्रेण्यः

| क्र सं | पर्वतश्रेणी | स्थानम् | दैर्घ्यम् |
| --- | --- | --- | --- |
| १ | हिन्दूसागरशान्तसागरयोः मध्ये | निगूहिता पर्वतश्रेणी | ३०,७२० किलोमीटर्युता |
| २ | आण्डीस् | दक्षिण-अमेरिका | ७.२४० किलोमीटर्युता |
| ३ | राकिपर्वतश्रेणी | उत्तर-अमेरिका | ६,०३० किलोमीटर्युता |
| ४ | हिमालयकाराकोरं-हिन्दूकुशश्रेणी | एशिया | ३,८६० किलोमीटर्युता |
| ५ | ग्रेट् डिवैड्ग् रेञ्ज् | आस्ट्रेलिया | ३.६२० किलोमीटर्युता |

## पर्वतारोहणविक्रमः

पर्वतारोहणसाहसक्रीडायाः आरम्भः १८ शततमे वर्षे अभवत् ; दक्षिणयूरोपस्य आल्प्स्पर्वतश्रेण्याम् आल्पैनस्य मौण्ट् ब्ल्लङ्क् शिखरम् (औन्नत्यं ४८१० मीटर्मितम्) क्रि.श १७८६ तमे वर्षे अरूढम् । क्रि.श १८७० तमवर्षे प्रायः आल्पैन्पर्वतश्रेणीषु स्थितानि सर्वाणि शिखाराणि आरूढानि । ततः जगति अन्यबृहतशिखराणाम् आरोहणम् आरब्धम् ।
विविधखण्डेषु प्रथमतया शिखरारोहणं कस्मिन् वर्षे अभवत् इति अत्र प्रदत्तम्

| पर्वतः | वर्षम् |
| --- | --- |
| एवरेष्ट्पर्वतः | १९५३ |
| अकाङ्कागुवा | १८९७ |
| म्याक् किन्ले | १९१३ |
| किलिमञ्जारो | १८८९ |
| एल्ब्रस् | १८७४ |
| विन्सन् म्यसिफ् | १९६६ |
| जया | १९६२ |

## बाह्यसम्पर्कतन्तुः