# आयुर्वेदः

|  |
| --- |
|
**हिन्दुधर्मः • इतिहासः** |
| देवताः [दर्शनम्]

|  |
| --- |
| **त्रिमूर्तयः**
ब्रह्मा • विष्णुः • महेश्वरः
**अन्यदेवताः**
सरस्वती  ·  लक्ष्मीः  ·  पार्वती
शक्तिः  ·  दुर्गा  ·  काली
गणेशः  ·  सुब्रह्मण्यः  ·  अय्यप्पः
रामः  ·  कृष्णः
हनूमान्
प्रजापतिः  ·  रुद्रः
इन्द्रः  ·  अग्निः  ·  वायुः  ·  निॠतिः
भूमिः  ·  वरुणः ·  कुबेरः  ·  ईशानः |

 |
| तत्त्वशास्त्रम् [दर्शनम्]

|  |
| --- |
|  |
| **वेदान्ततत्त्वानि** |
|
ब्रह्म  ·  ॐ  ·  ईश्वरः
आत्मा  ·  माया
कर्म  ·  संस्काराः
**पु्रुार्थाः**
धर्मः  ·  अर्थः  ·  कामः  ·  मोक्षः |
|  |
| **शास्त्राणि** |
| **आस्तिकवादाः**
साङ्ख्यम् ·
योगः
न्यायः ·
वैशेषिकम्
पूर्वमीमांसा
उत्तरमीमांसा /वेदान्तः
(*द्वैतम्*, *अद्वैतम्*, *विशिष्टाद्वैतम्*)
**नास्तिकवादाः**
चार्वाकवादः
बौद्धवादः
जैनवादः |

 |
| ग्रन्थाः [दर्शनम्]

|  |
| --- |
|  |
| **वेदाः** |
|
ऋग्वेदः • यजुर्वेदः
सामवेदः • अथर्ववेदः
*विभागाः*
संहिता, ब्राह्मणः, आरण्यकः, उपनिषत् |
|  |
| **उपवेदाः** |
|
आयुर्वेदः • धनुर्वेदः
गान्धर्वेदः • स्थापत्यवेदः  |
|  |
| **वेदाङ्गानि** |
|
शिक्षा  ·
छ्न्दः  ·
व्याकरणम्
निरुक्तः  ·
कल्पः  ·
जौतिषम् |
| **उपनिषदः** |
| *ऋग्वेदीयः*
ऐतरेया
*युजुर्वेदीयाः*
बृहदारण्यकः  ·  ईशवास्यः तैत्तरीयः  ·  कठः  ·  श्वेताश्वतरः
*सामवेदीयाःSama vedic*
छान्दोग्यः  ·  केनः
*अथर्ववेदीयाः*
मुण्डकः  ·  माण्डूक्यः  ·  प्रश्नः |
|  |
| **पुराणानि** |
| *ब्रह्मसम्बद्धानि*
ब्रह्मपुराणम्  ·  ब्रह्माण्डपुराणानि ब्रह्मवैवर्तपुराणम् मारकाण्डेयपुराणम्  ·  भविष्यपुराणम्
*विष्णुसम्बद्धानि*
विष्णुपुराणम्  ·  भागवतपुराणम् नारदपुराणम्  ·  गरुडपुराणम्  ·  पद्मपुराणम्
*शिवसम्बद्धानि*
शिवपुराणम्  ·  लिङ्गपुराणम् स्कन्दपुराणम्  ·  अग्निपुराणम्  ·  वायुपुराणम् |
|  |
| **इतिहासः** |
|
रामायणम्  ·  महाभारतम् |
|  |
| **हिन्दूधर्मग्रन्थाः** |
|
भगवद्गीता
धर्मशास्त्रम्  ·  मनुस्मृतिः
अर्थशास्त्रम्  ·  योगवासिष्ठः
सूत्राणि  ·  स्तोत्राणि  ·  तन्त्राणि
योगसूत्राणि
हिन्दूसाहित्यम् |

 |
| परम्पराः [दर्शनम्]

|  |
| --- |
|  |
| **हिन्दूधर्मस्य पूजापद्धतिः** |
|
पूजाः  ·  जपः  ·  भजनम्
तपः  ·  ध्यानम् यज्ञम्  ·  होमः
तीर्थस्थानानि  ·  नैवेद्यम्
हैन्दवमन्दिराणि  ·  विग्रहः  ·  भक्तिः |
|  |
| **संस्काराः** |
|  ·  गर्भाधानसंस्कारः  ·  पुंसवनसंस्कारः  · सीमन्तोन्नयनसंस्कारः  ·  जातकर्मसंस्कारः  ·  नामकरणसंस्कारः  ·  कर्णवेधसंस्कारः  ·  निष्क्रमणसंस्कारः  ·  अन्नप्राशनसंस्कारः  ·  चूडाकर्मसंस्कारः  ·  उपनयनसंस्कारः  ·  वेदारम्भसंस्कारः  ·  केशान्तसंस्कारः  ·  समावर्तनसंस्कारः  ·  विवाहसंस्कारः  ·  विवाहाग्निपरिग्रहसंस्कारः  ·  अन्त्येष्टिसंस्कारः |
|  |
| **वर्णाश्रमधर्मः** |
| **वर्ण्यव्यवस्था**
ब्राह्मणः · क्षत्रियः वैश्यः · शूद्रः
**आश्रमव्यवस्था**
ब्रह्मचर्याश्रमः ·
गृहस्थाश्रमः
वानप्रस्थाश्रमः · सन्यासाश्रमः |
| **हिन्दू उत्सवाः** |
|
नवरात्रोत्सवः
विजयदशमी (दसरा)
दीपावली ·
शिवरात्रिः ·
होली
विशु · बिहु · Baisakhi · Puthandu
गणेशचतुर्थी · ओणम्
रामनवमी ·
कृष्णजन्माष्टमी
रक्षाबन्धनम् |

 |
| तत्त्वज्ञानिनः [दर्शनम्]

|  |
| --- |
| *प्राचीनाः*
गौतमः ·
जैमिनिः ·
कणादः ·
कपिलः ·
मार्काण्डेयः ·
पतञ्जलिः ·
वाल्मीकिः ·
व्यासः
*मध्यकालीनाः*
शङ्कराचार्यः ·
बसवेश्वरः ·
चैतन्यमहाप्रभुः ·
जयन्तभट्टः ·
कबीरदासः ·
कुमारिलभट्टः ·
मधुसूदनसरस्वती स्वामिनः ·
विद्यारण्यः ·
नामदेवः ·
निम्बार्कः ·
प्रभाकरः ·
रामानुजाचार्यः ·
वेदान्तदेशिकः ·
सन्त तुकारामः ·
तुलिसीदासः ·
वाचस्पतिमिश्रः ·
वल्लभाचार्यः
*आधुनिकाः*
श्री अरविन्दः ·
दयनन्दसरस्वती ·
महात्मागान्धी ·
कृश्णानन्दः ·
नारायणगुरुः ·
प्रभुपादः ·
श्रीरामकृष्णपरमहंसः ·
रमणमहर्षिः ·
सर्वपल्ली राधाकृष्णन् ·
स्वामी शिवानन्दसरस्वती ·
विवेकानन्दः ·
योगानन्दः |

 |
| अन्यविषयाः [दर्शनम्]

|  |
| --- |
|
Hindu denominations राष्ट्रानुगुणं सनातनधर्मः
सनातनधार्मिकता • सनातनपञ्चाङ्गम्
हैन्दवनियमाः • सनातनमूर्तिशिल्पः
[[सनातनरष्ट्रियता] • हिन्दुत्वम्
सनातनतीर्थस्थानानि
सनातनधर्मस्य समस्याः • सनातनटीका
सनातनः निघण्टुः |

 |
|
**प्रवेशद्वारम्:सनातनधर्मःप्रवेशद्वारम्:सनातनाध्यत्मिकप्रवेशः v
* t
* e
 |

स्वास्थ्यरक्षणे आयुर्वेदस्य प्राधान्यमभिलक्ष्य **आयुर्वेदः** अथर्ववेदस्य उपवेदत्वेन प्रथां भजते। मतमिदं चरकसुश्रुतवाग्भटादिभिः प्रमुखायुर्वेदाचार्यैरेव प्रकाशितम् । व्याख्यानकारः चक्रपाणिरपि एवं वदति -

’आयुर्वेदस्य आयुर्वेदत्वमुक्तं भवति, अथर्ववेदैकशेष एव आयुर्वेदः’ इति।

’आयुर्वेद’ - शब्दस्य व्युत्पत्तिं साधयद्भिराचार्यैः प्रकटीकृतम् -

’आयुरस्मिन् विद्यते, अनेन वा आयुर्विन्दति’ इति। ’भावप्रकाश’ - टीकाकारोपि ’आयुर्वेद’ शब्दम् एवं विशदीकरोति -

अनेन पुरुषो यस्माद् आयुर्विन्दति वेत्ति च ।
तस्मान्मुनिवरेरेष ’आयुर्वेद’ इति स्मृतः ॥
**आयुर्वेदचिकित्सायन्त्रम्**
## इतिहासः

आयुर्वेदस्य इतिहासः वैदिककालादेव आरभ्यते। अतः पश्चात्सहस्रवर्षेभ्योऽपि प्राचीनोऽयं इतिहासः। विशेषतः क्रिस्तपूर्वचतुर्थशतकादारभ्य क्रिस्तशकस्य ११ शतकपर्यन्तम् आयुर्वेदस्य उत्कृष्टपरम्पराः न केवलं प्रचारे आसन् अपि तु तत्कालीनेषु प्रख्यातेषु नालन्दा, विक्रमशीला, वलभी इत्यादिषु विश्वविद्यालयेषु प्रमुखविषयत्वेन पाठ्यन्ते स्म। भारतीयेः सह विदेशीयच्छात्रा अपि अस्य प्रयोजनं प्राप्तवन्त आसन्।

**धन्वन्तरिः**
## प्रमुखग्रन्थाः

चरकाचार्यविरचिता ’चरकसंहिता’, सुश्रुताचार्यप्रणीता ’सुश्रुतसंहिता’, वाग्भटग्रथितम् ’अष्टाङ्गहृदयम्’, माधवकरस्य ’माधवनिदानम्’, शार्ङ्गधरस्य 'शार्ङ्गधरपद्धति:’ इत्यादयः आयुर्वेदस्य प्रमुखग्रन्थाः। चरकसंहितायां ३४१ सस्यजन्यद्रव्याणां, १७७ प्राणिजन्यद्रव्याणां, ६४ खनिजद्रव्याणां च उल्लेखः कृतोऽस्ति। ग्रन्थस्यास्य महत्त्वमभिलक्ष्य अस्य नैकानि व्याख्यानानि रचितानि।चरकसंहितायां 8 स्थानानि सन्ति। मूलत: एषा अग्निवेशेन रचिता संहिता।तत्र चरकमहर्षिणा प्रतिसंस्कार: कृत:। तत: दृढबलनाम्ना अपरेण वैद्येन संपूरणं कृतम्। एवम् अद्य उपलब्धायां चरकसंहितायाम् एषां त्रयाणां कर्तृत्वं विद्यते।

## महत्त्वम्

आयुर्वेदानुसारेण आयुः चतुर्विधम् - हितायुः, अहितायुः, सुखायुः, दुःखायुश्चेति।

हिताहितं सुखं दुःखं आयुस्तस्य हिताहितम् ।
मानं च तच्च यत्रोक्तं आयुर्वेदः स उच्यते ॥ च.सू.३.४१॥
मानसिकशारीरकरोगरहितस्य ज्ञानिनः सुदृढवतः मानवस्य आयुः सुखायुः। एतद्विपरीतं दुःखायुः। अरिषड्वर्गविजितस्य सर्वभूतहिते रतस्य आयुः हितायुः। तद्विरोधे अहितायुः भवति।

आयुश्च शरीरेन्द्रियसत्त्वात्मसंयोगः। इत्थं हि शरीरं तु नानाविध-आधि-व्याधिनाम् आगारमेव। अतः व्याध्युपसृष्टानां व्याधिपरिमोक्षः, स्वस्थस्य स्वास्थ्थरक्षणं च आयुर्वेदस्य द्वे प्रयोजने।

## विभागाः

कृत्स्नोऽपि आयुर्वेदः अष्टधा विभक्तः। शल्य-शालाक्य-कायचिकित्सा-कौमारभृत्य-अगदतन्त्र-रसायनतन्त्र-वाजीकरणानीति। इदानीं प्रत्येकमङ्गं विवेचयामः।

### शल्यतन्त्रम् (Surgery and Midwifery)

तन्त्रमिदं पाश्चात्यचिकित्सायां Surgery and Midwifery पदेन व्यपदिश्यते। मूत्रपुरीषयोः निरोधे चर्मशलाकया लोहशलाकया वा शल्यक्रिया, गण्डमालाभेषज्यप्रसङ्गे, दुष्करप्रसवप्रसङ्गेषु च क्रियमाणाः प्रभूताः शल्यक्रियाः (शस्त्रक्रिया) सुश्रुतसंहितायाम् उल्लिखिताः सन्ति।

**शिरोधारायन्त्रम्**
### शालाक्यतन्त्रम् (Opthamology including ENT and Dentistry)

ग्रीवायाः उपरिभागस्य आन्तरिकचिकित्सा शालाक्यान्तर्भूता। चक्षुर्नासागलश्रोत्रमुखसम्बन्धिरोगोणां निवारणोपायाः भृशं वर्णितः। शिरोरोगकेशरोगाणां निवृत्तौ नानाविधोपचाराः समुपलभ्यन्ते। केशवर्धनं, तेषां कृष्णत्वं सौन्दर्यं च, खल्वाटानां चिकित्सनमपि सौषधनिर्देशनम् उपदिष्टम्।

### कायचिकित्सा (General Medicine)

विविधशारीरकरोगाणां लक्षण-निदान-परिहारोपायाः विभागेऽस्मिन् विशदीकृताः। कायचिकित्सान्तर्गताः शरीरोदररोगाः ज्वरयक्ष्मपक्षाघातस्रावजलोदरोदरशूल-वातपित्तकफादयो नैकविधाः। अन्यदपि हृद्रोगपाण्डु-उदरशूल-तृषितत्वादिनां रोगाणां भैषज्यं कायचिकित्साविभागे वर्णितमस्ति।
कायशब्दस्य अर्थ: अग्नि: । अग्निविकृतिजन्यानां रोगाणां चिन्तनम् अस्मिन् अङ्गे भवति । (सन्दर्भ: - सुश्रुतसंहिता, सूत्रस्थान १.७ - डह्लणटीका )

### भूतविद्या (Psycho-therapy)

मानसरोगविज्ञानम् अपरं नाम अस्याः चिकित्सायाः। मनसि राजसतामसगुणेषु आवृतेषु सत्सु उन्माद-अपस्मार-अतत्त्वाभिनिवेशः इत्यादिरोगाः भवन्ति। सुप्तसम्मोहनादिविधानेन एषां रोगाणां चिकित्सा भवितुमर्हति। तथैव यक्षपिशाचासुरनागादिदुष्टसमाविष्ट-चित्तानां च व्यक्तीनां चिकित्सा भूतविद्यया भवति। विविधयन्त्रमन्त्रमणीनां प्रयोगः अत्र कार्यः भवति।

### अगदतन्त्रम् (Toxicology)

### रसायनतन्त्रम् (Rejuvenation and Geriatrics)

### वाजीकरणम् (Virilification, Science of Aphrodisiac and Sexology)

## त्रिदोषाः

आयुर्वेदे त्रयः दोषाः सन्ति । एते वातः पित्तः कफः इति।

## षड्रसाः

आयुर्वेदे षड्रसाः भवन्ति । एते मधुरः कटुः अम्लः तिक्तः कषायः लवणः इति।

तुवरस्तु कषायोऽस्त्री मधुरो लवणः कटुः ।
तिक्तोऽम्लश्च रसाः पुंसि तद्वत्सु षडमी त्रिषु ॥ (अमरकोशः १. ५. ३३४)