# भारतीयप्रौद्यौगिकसंस्थानम्

**Madras**
(Chennai)
**Delhi**
(New Delhi)
**GuwahatiKanpurKharagpurBombay**
(Mumbai)
**RoorkeeVaranasiBhubaneswarGandhinagarHyderabadIndoreJodhpurMandiPatnaRopar**
(Rupnagar)
Location of the IITs. **IIT name** (city/town, if different than name)

**भारतीयप्रौद्योगिकसंस्थानानि** (Indian Institutes of Technology) एतानि स्वायत्तानि प्रोद्योगिकानि संस्थानानि सन्ति । एतानि राष्ट्रे मुख्यसंस्थाननि इति परिगणितानि सन्ति ।
एतानि देशस्य आर्थिकसामाजिकाभिवृद्ध्यै साहाय्यमाचरेयुः। १९६१ तमवर्षस्य अधिनियमानुसारं सप्तस्थानेषु एतानि स्थापितानि । तानि स्थानानि खरगपुरम् ,नवदेहली, गुवहाटी , रूर्की मुम्बयी, चेन्नै कानपुरम् च । एतानि अतिरिच्य २०१० अधिशासनेन नूतनतया नवप्रौद्यौगिकसंस्थानानि स्थापितानि तानि भुवनेश्वरे, गान्धिनगरं , हैदाराबादनगरे , इन्दोरनगरे रूपनगर , पटना मण्डी च । नवमं तु बनारस् हिन्दुविश्वविद्यालयः। एतानि प्रवेशार्थं सामान्यपरीक्षां चालयन्ति ।

| नामानि | संक्षिप्तनाम | स्थापनावर्षम् | नगरम् | राज्यम्/के.शासितप्रदेशः |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| खरगपुरम्  | IITKGP | १९५१ | खरगपुरम् | पश्चिमबङ्गाल |
| मुम्बयी | IITB | १९५८ | मुम्बयी | महाराष्ट्रम् |
| चेन्नै | IITM | १९५९ | चेन्नै | तमिळ्नाडु |
| कानपुर | IITK | १९५९ | कानपुर | उत्तरप्रदेशः |
| नवदेहली | IITD | १९६१(\*१९६३) | नवदेहली | देहली |
| गुवहाटी | IITG | १९९४ | गुवहाटी | असम |
| रूर्की | IITR | १८४७(\*२००१) | रूर्की |  उत्तराखण्डः |

महत्त्वं च प्रौद्योगिक्याः क्षेत्रे देशस्य प्रमुखसंस्थाः इति शासनस्य स्वशक्तयः, कर्तव्यानि, रूपरेखा च निर्धारयति।

अस्मिन् अधिनियमे सम्प्रति त्रयोविंशतिः IIT-संस्थाः सूचीबद्धाः सन्ति ।

## २००८अधिनियमानुसारं स्थापितानि नूतनानि

| नामानि | संक्षिप्तनाम | स्थापनावर्षम् | नगरम् | राज्यम्/के.शासितप्रदेशः |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| रूपनगर | IITRPR | २००८ | रूपनगर | पञ्जाब् |
| भुवनेश्वरम् | IITBBS | २००८ | भुवनेश्वरम् | ओरिस्सा |
| हैदराबाद् | IITH | २००८ | हैदराबाद् | आन्ध्रप्रदेशः |
| गान्धिनगरम् | IITGN | २००८ | गान्धिनगरम् | गुजरात |
| पटना | IITP | २००८ | पटना | बिहार |
| जोधपुरम् | IITJ | २००८ | जोधपुरम् | राजास्थानम् |
| मण्डी | IITMANDI | २००९ | मन्डी | हिमाचलप्रदेशः |
| इन्दोर | IITI | २००९ | इन्दोर | मध्यप्रदेशः |
| वाराणसी (बहिवि) | IITBHU | १९१६(\*२०११) | वाराणसी | उत्तरप्रदेशः |

पश्चिमबङ्गस्य खड़गपुरे हिजलीनिरोधशिबिरस्य स्थले १९५० तमे वर्षे मेमासे प्रथमभारतीयप्रौद्योगिकीसंस्थानस्य स्थापना अभवत् ।भारतीयप्रौद्योगिकीसंस्थानम् इति नाम १९५१ तमे वर्षे अगस्तमासस्य १८ दिनाङ्के मौलाना अबुलकलाम आजादेन संस्थायाः औपचारिक उद्घाटनात् पूर्वं स्वीकृतम् ।

#### इतिहास:

हिजलीनिरोधशिबिरस्य कार्यालयम् आईआईटी खड़गपुरस्य प्रथमशैक्षणिक भवनरूपेण कार्यकरोती स्म। पश्चिमबंगस्य खड़पुरे हिजलीनिरोधशिबिरस्य स्थले १९५० तमे वर्षे मेमाषे । प्रथम भारतीयप्रौद्योगिकीसंस्थानम अभवत्।

१९५६ तमे वर्षे सितम्बरमासस्य १५ दिनाङ्के भारतस्य संसदेन भारतीयप्रौद्योगिक्याः (खरगपुर) अधिनियमः पारितः, तस्य राष्ट्रियमहत्त्वसंस्था इति घोषितम् । भारतस्य प्रथमः प्रधानमन्त्री जवाहरलाल नेहरू १९५६ तमे वर्षे IIT Kharagpur इत्यस्य प्रथमे दीक्षान्तसम्बोधने अवदत् यत् ।

१९५६ तमे वर्षे सितंबरमासस्य १५ दिनांके भारतस्य संसदेन भारतीय प्रोधिगिक्या:( खरगपुर) अधिनियम: पारित:, तस्य राष्ट्रीय महत्व संस्था इति घोसितम्। भारतस्य प्रथमः प्रधानमन्त्री जवाहरलाल नेहरू १९५६ तमे वर्षे IIT Kharagpur इत्यस्य प्रथमे दीक्षान्तसम्बोधने अवदत् यत् ।

सरकारसमित्याः अनुशंसया बम्बई (१९५८), मद्रास (१९५९), कानपुर (१९५९), दिल्ली (१९६१) इत्यत्र चत्वारि परिसराणि स्थापितानि । एतेषां परिसरानाम् स्थानं प्रादेशिक-असन्तुलनं निवारयितुं सम्पूर्णे भारते विकीर्णं कर्तुं चयनितम् आसीत् ।भारतीयप्रौद्योगिकीसंस्थानां अधिनियमस्य संशोधनं कृत्वा नूतनानां IIT-संस्थानां योजनं प्रतिबिम्बितम् अभवत् ।

१९७२ तमे वर्षे IIT-परिषदः दशम-समागमे तत्कालीनस्य IT-BHU इत्यस्य IIT-रूपेण परिवर्तनस्य अपि प्रस्तावः अभवत् तथा च IIT Council इत्यनेन तदर्थं समितिः नियुक्ता परन्तु राजनैतिककारणात् तदा इष्टं परिवर्तनं प्राप्तुं न शक्यते स्म।

२००१ तमे वर्षे IIT Roorkee परिवर्तनं IIT रूर्की इति कृतम् ।विगतकेषु वर्षेषु नूतनानां IIT-स्थापनस्य दिशि अनेकाः विकासाः अभवन् । २००३ तमे वर्षे अक्टोबर्-मासस्य १ दिनाङ्के प्रधानमन्त्री अटलबिहारीवाजपेयी "विद्यमानशैक्षणिकसंस्थानां उन्नयनं कृत्वा अधिकानि आईआइटी-निर्माणस्य योजनां घोषितवान् येषु आवश्यकप्रतिज्ञा क्षमता च वर्तते तदनन्तरं विकसितानां विकासानां कारणात् एस के जोशी समितिः, नवम्बर २००३ तमे वर्षे, पञ्चसंस्थानां चयनस्य मार्गदर्शनार्थं, ये आईआईटी-रूपेण परिणताः भविष्यन्ति, तेषां निर्माणं जातम् सरकारसमित्याः प्रारम्भिकसिफारिशानां आधारेण नूतनानि IIT-संस्थाः सम्पूर्णे देशे प्रसारणीयाः इति निर्णयः अभवत्।

यदा सर्वकारेण एतत् प्रादेशिक-असन्तुलनं सम्यक् कर्तुं इच्छा प्रकटिता तदा १६ राज्यानि IIT-इत्यस्य आग्रहं कृतवन्तः । यतः एस के जोशी समितिः आईआईटी भवितुं आकांक्षिणां संस्थानां कृते कठोरमार्गदर्शिकाः निर्धारितवती, अन्तिमविचारार्थं केवलं सप्तमहाविद्यालयाः एव चयनिताः। भारतात् बहिः IIT-संस्थाः उद्घाटयितुं योजनाः अपि ज्ञायन्ते, यद्यपि अस्मिन् विषये बहु प्रगतिः न अभवत् । अन्ततः ११ तमे पञ्चवर्षीययोजनायां नूतनानां IIT-स्थापनार्थं अष्टराज्यानां चिह्नं कृतम् ।

भारतात् बहिः IIT-संस्थाः उद्घाटयितुं योजनाः अपि ज्ञायन्ते, यद्यपि अस्मिन् विषये बहु प्रगतिः न अभवत् । अन्ततः ११ तमे पञ्चवर्षीययोजनायां नूतनानां IIT-स्थापनार्थं अष्टराज्यानां चिह्नं कृतम्। २००८ तः २००९ पर्यन्तं गान्धीनगर, जोधपुर, हैदराबाद, इन्दौर, पटना, भुवनेश्वर, रोपार, मण्डी इत्यादिषु अष्टौ नवीनाः आईआइटी-संस्थाः स्थापिताः ।

सर्वेषां भारतीयप्रौद्योगिकीसंस्थानां (IITs) कृते २०१७-१८ तमस्य वर्षस्य बजटस्य कृते केन्द्रसर्वकारेण सम्पूर्णं आवंटनं ₹७० अरब (US$८८० मिलियन) इत्यस्मात् किञ्चित् अधिकं आसीत् परन्तु अमेरिकादेशे तृतीयकशिक्षणार्थं भारतीयछात्रैः व्ययितस्य समुच्चयधनस्य व्ययः केन्द्रसर्वकारः सर्वेषु IIT-संस्थासु यत् व्यययति तस्मात् प्रायः षड्गुणाधिकम् आसीत् ।केन्द्रसर्वकारः सर्वेषु IIT-संस्थासु व्ययः करोति ।

२०२३ तमस्य वर्षस्य जूनमासे भारतस्य तंजानिया-देशस्य च शिक्षाधिकारिभिः घोषितं यत् तंजानिया-देशस्य स्वायत्तक्षेत्रे जन्जिबार-नगरे प्रथमं विदेशीयं आईआइटी-परिसरं स्थापितं भविष्यति, यत् आईआईटी-मद्रासस्य उपग्रहपरिसररूपेण अस्मिन् परिसरे २०२३ तमस्य वर्षस्य अक्टोबर्-मासे कक्षाः आरभ्यन्ते ।

##### संगठनात्मक संरचना:

भारतस्य राष्ट्रपतिः पदेन आगन्तुकः अस्ति। अवशिष्टशक्तयः च सन्ति । राष्ट्रपतिस्य प्रत्यक्षतया अधीनं IIT परिषदः अस्ति, यस्मिन् केन्द्रसर्वकारे तकनीकीशिक्षायाः प्रभारीमन्त्री, सर्वेषां IIT-संस्थानां अध्यक्षाः, सर्वेषां IIT-निदेशकाः, विश्वविद्यालय-अनुदान-आयोगस्य अध्यक्षः, CSIR-सङ्घस्य महानिदेशकः, द IISc इत्यस्य अध्यक्षः, IISc इत्यस्य निदेशकः, संसदस्य त्रयः सदस्याः, शिक्षामन्त्रालयस्य संयुक्तपरिषदः सचिवः, केन्द्रसर्वकारस्य, AICTE इत्यस्य, आगन्तुकस्य च प्रत्येकं त्रयः नियुक्ताः।

IIT परिषदः अन्तर्गतं प्रत्येकस्य IIT इत्यस्य गवर्नर्मण्डलं भवति । राज्यपालमण्डलस्य अन्तर्गतं निदेशकः अस्ति, यः IIT इत्यस्य मुख्यः शैक्षणिकः कार्यकारी च अधिकारी अस्ति ।] निदेशकस्य अधीनं संगठनात्मकसंरचने उपनिदेशकः आगच्छति । निदेशकस्य उपनिदेशकस्य च अधीनं डीनः, विभागप्रमुखाः, रजिस्ट्रारः, छात्रपरिषदः अध्यक्षः, हॉलप्रबन्धनसमितेः अध्यक्षः च आगच्छन्ति।

रजिस्ट्रारः IIT इत्यस्य मुख्यप्रशासनिकपदाधिकारी अस्ति तथा च दैनन्दिनकार्यक्रमस्य अवलोकनं करोति ।विभागप्रमुखानाम् (HOD) अधः संकायसदस्याः (प्रोफेसराः, एसोसिएट् प्रोफेसराः, सहायकप्रोफेसराः च) सन्ति । वार्डेन्-जनाः हॉल-प्रबन्धनसमितेः अध्यक्षस्य अधीनं आगच्छन्ति ।

###### प्रौद्योगिकी संस्थान अधिनियम:

प्रौद्योगिकीसंस्थानकानूनम् (संसदीयविधानम्) भारतीयप्रौद्योगिकीसंस्थानां (IITs) उपाधिप्रदानशक्तिसहितं कानूनीस्थितिं ददाति । २० डिसेम्बर् १९६१ तमे वर्षे १९६१ तमस्य वर्षस्य अधिनियमसङ्ख्या ५९ इति राजपत्रे अधिसूचितं, १९६२ तमे वर्षे एप्रिलमासस्य १ दिनाङ्के प्रभावी अभवत्।अधिनियमेन एताः संस्थाः राष्ट्रियमहत्त्वसंस्थाः इति अपि घोषिताः सन्ति।

###### *शैक्षणिक*

भारतस्य अन्येभ्यः अभियांत्रिकीमहाविद्यालयेभ्यः अपेक्षया आईआईटी-संस्थाः तुल्यकालिकरूपेण अधिकं अनुदानं प्राप्नुवन्ति । यद्यपि अन्येभ्यः अधिकांशेभ्यः अभियांत्रिकीमहाविद्यालयेभ्यः कुलसरकारीवित्तपोषणं प्रतिवर्षं प्रायः ₹ १००–२०० मिलियन ($२–४ मिलियन) भवति, तथापि प्रत्येकस्य IIT कृते प्रतिवर्षं ₹ ९००–१३०० मिलियन ($१९–२७ मिलियन) मध्ये राशिः भिद्यते अन्येषु धनस्रोतेषु छात्रशुल्कं, उद्योगात् शोधवित्तपोषणं च पूर्वविद्यार्थीनां योगदानं च अन्तर्भवति । IIT-मध्ये संकाय-छात्र-अनुपातः १:६ तः १:८ पर्यन्तं भवति ।IIT परिषदः (SCIC) स्थायीसमितिः विभागवाररूपेण प्रयुक्तं संकाय-छात्र-अनुपातस्य निम्नसीमाम् 1:9 इति निर्धारयति । आईआईटीस् स्नातकछात्रशुल्कं प्रायः ८०% अनुदानं ददति तथा च ठाकरसमित्याः (१९५९-१९६१) अनुशंसानाम् अनुसारं सर्वेभ्यः प्रौद्योगिकीस्नातकोत्तरछात्रेभ्यः शोधविद्वानेभ्यः (पीएचडी) छात्रवृत्तिः प्रदास्यन्ति स्नातकस्य छात्राणां व्ययः प्रतिवर्षं प्रायः ₹१८०,००० भवति । ओबीसी, एसटी, एससी श्रेणीयाः छात्राः, महिलाछात्राः अपि च शारीरिकरूपेण चुनौतीपूर्णाः छात्राः अपि छात्रवृत्तेः अधिकारिणः सन्ति ।

विभिन्नाः IIT-संस्थाः स्वायत्तरूपेण कार्यं कुर्वन्ति, तथा च राष्ट्रिय-महत्त्व-संस्थानां रूपेण तेषां विशेष-स्थितिः IIT-इत्यस्य सुचारु-सञ्चालनस्य सुविधां करोति, यत् क्षेत्रीय-तथा छात्र-राजनीत्याः च वस्तुतः मुक्तं भवति एतादृशी स्वायत्ततायाः अर्थः अस्ति यत् आईआईटी-संस्थाः स्वपाठ्यक्रमं निर्माय शैक्षिक-आवश्यकतानां परिवर्तनस्य शीघ्रं अनुकूलतां प्राप्तुं शक्नुवन्ति, नौकरशाही-बाधाभ्यः मुक्ताः । आईआईटी-संस्थानां आन्तरिकनीतिनिर्णयेषु (संकायनियुक्तिः पाठ्यक्रमश्च) सर्वकारस्य प्रत्यक्षं नियन्त्रणं नास्ति किन्तु आईआईटीपरिषदे प्रतिनिधित्वं भवति सर्वेषु IIT मध्ये शिक्षणस्य माध्यमं आङ्ग्लभाषा अस्ति ।

इलेक्ट्रॉनिकपुस्तकालयेषु छात्राः ऑनलाइनपत्रिकाः, पत्रिकाः च प्राप्तुं शक्नुवन्ति । IITs तथा IISc, Bengaluru इत्यनेन शिक्षामन्त्रालयेन सह एकां उपक्रमः कृतः यत् प्रौद्योगिकी वर्धितशिक्षणस्य राष्ट्रियकार्यक्रमस्य अन्तर्गतं विभिन्नविषयाणां वास्तविकव्याख्यानानां निःशुल्कं ऑनलाइन-वीडियो प्रदातुं शक्यते। सर्वेषां छात्राणां कृते गुणवत्तापूर्णशिक्षा सुलभा भवतु इति एषा उपक्रमः क्रियते।

प्रत्येकस्य IIT इत्यस्य शैक्षणिकनीतयः तस्य सिनेट्-समित्या निर्णयाः भवन्ति । अस्मिन् IIT इत्यस्य सर्वे प्राध्यापकाः छात्रप्रतिनिधिः च सन्ति । पाश्चात्यविश्वविद्यालयानाम् अनेकानाम् अपेक्षया येषु निर्वाचितं सिनेट् भवति, IIT-संस्थासु शैक्षणिकसीनेट् अस्ति । पाठ्यक्रमं, पाठ्यक्रमं, परीक्षां, परिणामं च नियन्त्रयति, अनुमोदयति च, विशिष्टशैक्षणिकविषयान् अवलोकयितुं समितिः नियुक्तं च करोति । शैक्षिकमानकानां निर्वाहार्थं संस्थायाः शिक्षण-प्रशिक्षण-संशोधन-क्रियाकलापानाम् समये समये सिनेट्-द्वारा समीक्षा क्रियते । एकस्य IIT इत्यस्य निदेशकः पदेन सिनेट्-समितेः अध्यक्षः भवति ।

सर्वे IITs कार्यप्रदर्शनमूल्यांकनस्य क्रेडिट् प्रणालीं अनुसरन्ति, यत्र पाठ्यक्रमानाम् आनुपातिकं भारं तेषां महत्त्वस्य आधारेण भवति । कुलाङ्काः (प्रायः १०० मध्ये) ग्रेड्-आधारं भवन्ति, यत्र ग्रेड-मूल्यं (१० मध्ये) अङ्कानां परिधिं प्रति नियुक्तं भवति । कदाचित् समग्रवर्गस्य समग्रप्रदर्शनं विचार्य सापेक्षिकं ग्रेडिंग् क्रियते । प्रत्येकं सेमेस्टरस्य कृते छात्राणां प्रदर्शनस्य आधारेण 0 तः 10 पर्यन्तं स्केलेन ग्रेडिंगं भवति, सर्वेभ्यः पाठ्यक्रमेभ्यः ग्रेड-अङ्कानां भारित-सरासरीं गृहीत्वा, तेषां स्वस्व-क्रेडिट-बिन्दुभिः सह प्रत्येकं सेमेस्टरमूल्यांकनं स्वतन्त्रतया क्रियते ततः सर्वेषां सेमेस्टरानाम् उपरि भारितसरासरीयाः उपयोगः संचयी ग्रेडबिन्दुसरासरी (CGPA अथवा CPI—Cumulative Performance Index इति नाम्ना प्रसिद्धः) गणनाय भवति।

* Rampur Hall at IIT (BHU) Varanasi
* Transit Campus of IIT Bhubaneswar
* Math dept. in IIT Delhi with Main Building in background
* Transit Campus of Indian Institute of Technology Gandhinagar located at Government Engineering College, Chandkhea, Ahmedabad
* Academic Complex, IIT Guwahati
* Transit Campus ।of IIT Hyderabad located at Ordnance Factory(ODF)
* PACL Campus of IIT Indore
* Library at IIT Kanpur
* Main Building of IIT Kharagpur

## बाह्यानुबन्धाः

* प्रौद्योगिकी के क्षेत्र में केंद्रीय संस्थाएं : भारतीय प्रौद्योगिकी संस्थाएं (IITs)
* आई आई टी कानपुर
* आई आई टी दिल्ली
* आई आई टी रुड़की
* आई आई टी मुंबई
* आई आई टी गुवाहाटी
* आई आई टी खड़गपुर
* आई आई टी चेन्नई
* आई आई टी हैदराबाद
* आई आई टी रोपड़ Archived २०१२-०६-१४ at the Wayback Machine
* आई आई टी (काशी हिन्दू विश्वविद्यालय) वाराणसी Archived २०१९-०९-०४ at the Wayback Machine