# निवेश बैंकिंग

स्वर्णमनः सच्
# निवेश बैंकिंग

निवेशबैङ्किंग् एकः प्रकारः बैंकिंग् अस्ति यः विलयम् अथवा प्रारम्भिकसार्वजनिकप्रस्तावः (IPO) अण्डरराइ

Goldman Sachs| औद्यमिकसंस्थानम् |
निवेश बैंकिंग |
| निर्माता(रः) |
मार्कस गोल्डमैन
सैमुअल् सच्स |
| मुख्यकार्यालयः |
न्यूयोर्क, संयुक्त राज्य अमेरिका |

टिङ्ग् इत्यादीनां बृहत्, जटिलवित्तीयव्यवहारानाम् आयोजनं करोति । एते बङ्काः कम्पनीनां कृते विविधरीत्या धनसङ्ग्रहं कर्तुं शक्नुवन्ति, यथा निगमस्य, नगरपालिकायाः, अन्यस्य वा संस्थायाः कृते नूतनानां प्रतिभूतीनां निर्गमनस्य अंडरराइटिंग् ते निगमस्य आईपीओ प्रबन्धयितुं शक्नुवन्ति। निवेशबैङ्काः विलयेषु, अधिग्रहणेषु, पुनर्गठनेषु च सल्लाहं ददति ।

निवेशबैङ्किंग् वित्तीयसेवाकम्पन्योः अथवा निगमविभागस्य कतिपयेषु क्रियाकलापैः सम्बद्धं भवति येषु व्यक्तिनां, निगमानाम्, सर्वकाराणां च पक्षतः सल्लाहकार-आधारितवित्तीयव्यवहारः भवति परम्परागतरूपेण निगमवित्तेन सह सम्बद्धः, एतादृशः बैंकः ऋणस्य अथवा इक्विटीप्रतिभूतीनां निर्गमने ग्राहकस्य एजेण्टरूपेण वा अण्डरराइटिंग् कृत्वा वा वित्तीयपुञ्जस्य संग्रहणे सहायतां कर्तुं शक्नोति। निवेशबैङ्कः विलय-अधिग्रहणेषु (M&A) सम्बद्धानां कम्पनीनां सहायतां च कर्तुं शक्नोति तथा च सहायकसेवाः प्रदातुं शक्नोति यथा बाजारनिर्माणं, व्युत्पन्नानां तथा इक्विटीप्रतिभूतीनां व्यापारः, FICC सेवाः (नियत-आय-उपकरणाः, मुद्राः, तथा च वस्तुनः) अथवा अनुसन्धानं (स्थूल-आर्थिकं, ऋणं वा इक्विटी रिसर्च)। अधिकांशः निवेशबैङ्काः स्वनिवेशसंशोधनव्यापारैः सह संयोजनेन प्रमुखदलालीविभागं सम्पत्तिप्रबन्धनविभागं च निर्वाहयन्ति । एकः उद्योगः इति नाम्ना एतत् बल्ज ब्रैकेट् (उच्चस्तरीयः), मिडिल मार्केट् (मध्यस्तरीयव्यापाराः), बुटीक् मार्केट् (विशेषव्यापाराः) च इति विभक्तः अस्ति ।

वाणिज्यिकबैङ्कानां, खुदराबैङ्कानां च विपरीतम् निवेशबैङ्काः निक्षेपं न गृह्णन्ति । १९३३ तमे वर्षे ग्लास-स्टीगल-अधिनियमस्य पारितत्वात् आरभ्य १९९९ तमे वर्षे ग्राम-लीच्-ब्लिले-अधिनियमेन तस्य निरसनपर्यन्तं अमेरिका-देशे निवेशबैङ्क-व्यापारिक-बैङ्कयोः मध्ये पृथक्त्वं निर्वाहितम् अन्ये औद्योगिकदेशाः, यत्र जी-७-देशाः अपि सन्ति, ऐतिहासिकदृष्ट्या एतादृशं पृथक्त्वं न स्थापितवन्तः । २०१० तमस्य वर्षस्य डॉड्–फ्रैङ्क् वालस्ट्रीट् सुधारस्य उपभोक्तृसंरक्षणस्य च अधिनियमस्य (२०१० तमस्य वर्षस्य डॉड्–फ्रैङ्क् अधिनियमस्य) भागरूपेण वोल्कर नियमः वाणिज्यिकबैङ्किंगात् निवेशबैङ्कसेवानां किञ्चित् संस्थागतपृथक्करणं प्रतिपादयति |

सर्वाणि निवेशबैङ्कक्रियाकलापाः "विक्रयपक्षः" अथवा "क्रयणपक्षः" इति वर्गीकृताः सन्ति । "विक्रयपक्षे" नगदार्थं वा अन्यप्रतिभूतिभ्यः वा प्रतिभूतिव्यापारः (उदा. लेनदेनस्य सुविधा, विपण्यनिर्माणं), अथवा प्रतिभूतिप्रचारः (उदा. अंडरराइटिंग, अनुसन्धानम् इत्यादयः) अन्तर्भवति "क्रयणपक्षः" निवेशसेवाक्रयणं कुर्वतां संस्थानां सल्लाहस्य प्रावधानं भवति । निजीइक्विटीनिधिः, म्यूचुअल् फण्ड्, जीवनबीमाकम्पनयः, यूनिट् ट्रस्ट्, हेज फण्ड् च क्रयपक्षस्य संस्थाः सर्वाधिकं सामान्याः प्रकाराः सन्ति ।

निवेशबैङ्कं निजीसार्वजनिककार्यक्रमेषु अपि विभक्तुं शक्यते यत्र सूचनानां पारगमनं न भवति इति द्वयोः पृथक्करणं कृत्वा पटलः भवति । बैंकस्य निजीक्षेत्राणि निजीअन्तःस्थसूचनया सह व्यवहारं कुर्वन्ति, येषां सार्वजनिकरूपेण प्रकटीकरणं न भवति, यदा तु सार्वजनिकक्षेत्राणि, यथा स्टॉकविश्लेषणं, सार्वजनिकसूचनाभिः सह व्यवहारं कुर्वन्ति संयुक्तराज्ये निवेशबैङ्कसेवाः प्रदातुं सल्लाहकारः अनुज्ञापत्रधारी दलाल-व्यापारी भवितुमर्हति तथा च अमेरिकीप्रतिभूतिविनिमयआयोगस्य (SEC) तथा वित्तीयउद्योगनियामकप्राधिकरणस्य (FINRA) नियमनस्य अधीनः भवितुमर्हति |

## **इतिहास**

## **प्रारम्भिक इतिहास**

डच् ईस्ट् इण्डिया कम्पनी प्रथमा कम्पनी आसीत् या सामान्यजनानाम् कृते बाण्ड्, स्टॉक् इत्यस्य शेयर्स् च निर्गतवती । एषा प्रथमा सार्वजनिकरूपेण व्यापारिता कम्पनी अपि आसीत्, आधिकारिक-स्टॉक-एक्सचेंजे सूचीकृता प्रथमा कम्पनी आसीत् ।

## **उद्योगस्य प्रोफाइलः**

एकः उद्योगः इति नाम्ना एतत् बल्ज ब्रैकेट् (उच्चस्तरीयः), मिडिल मार्केट् (मध्यस्तरीयव्यापाराः), बुटीक् मार्केट् (विशेषव्यापाराः) च इति विभक्तः अस्ति । सम्पूर्णे विश्वे विविधाः व्यापारसङ्घाः सन्ति ये लॉबिंग् इत्यत्र उद्योगस्य प्रतिनिधित्वं कुर्वन्ति, उद्योगस्य मानकानां सुविधां कुर्वन्ति, आँकडानि प्रकाशयन्ति च । अन्तर्राष्ट्रीयप्रतिभूतिसङ्घस्य परिषदः (ICSA) व्यापारसङ्घस्य वैश्विकः समूहः अस्ति ।

संयुक्तराज्ये प्रतिभूति-उद्योग-वित्तीय-बाजार-सङ्घः (SIFMA) सम्भवतः सर्वाधिकं महत्त्वपूर्णः अस्ति; तथापि, बृहत्निवेशबैङ्केषु कतिपये अमेरिकनबैङ्कर्एसएसोसिएशन् सिक्योरिटीजएसोसिएशनस्य (ABASA) सदस्याः सन्ति, यदा तु लघुनिवेशबैङ्काः नेशनल् इन्वेस्टमेण्ट्बैङ्किंग् एसोसिएशनस्य (NIBA) सदस्याः सन्ति

यूरोपे २००७ तमे वर्षे विभिन्नैः यूरोपीयव्यापारसङ्घैः यूरोपीयप्रतिभूतिसङ्घस्य यूरोपीयमञ्चस्य गठनं कृतम् । अनेकाः यूरोपीयव्यापारसङ्घः (मुख्यतया लण्डन् इन्वेस्टमेण्ट् बैंकिंग् एसोसिएशन् तथा यूरोपीय सिफ्मा सम्बद्धः) नवम्बर् २००९ तमे वर्षे मिलित्वा यूरोपे वित्तीयबाजारसङ्घस्य (AFME) इति संस्थां निर्मितवती

चीनदेशस्य प्रतिभूति-उद्योगे चीन-देशस्य प्रतिभूति-सङ्घः स्व-नियामक-सङ्गठनम् अस्ति यस्य सदस्याः अधिकतया निवेश-बैङ्काः सन्ति ।

## **वैश्विक आकारः राजस्वमिश्रणं च**

वैश्विकनिवेशबैङ्किंगराजस्वं २००७ तमे वर्षे पञ्चमवर्षे वर्धितम्, अभिलेखात्मकं ८४ अरब अमेरिकीडॉलर् यावत्, यत् पूर्ववर्षस्य तुलने २२% अधिकम् आसीत्, २००३ तमे वर्षे च स्तरात् दुगुणाधिकम् आसीत् ।[२६] संयुक्तराज्यसंस्थायाः उप-प्राइम-प्रतिभूतिनिवेशानां सम्पर्कस्य अनन्तरं बहवः निवेशबैङ्काः हानिम् अनुभवन्ति । २०१२ तमे वर्षे निवेशबैङ्कानां वैश्विकराजस्वं २४० अरब डॉलर इति अनुमानितम्, यत् २००९ तमे वर्षात् प्रायः तृतीयभागं न्यूनम् आसीत्, यतः कम्पनयः न्यूनानि सौदानि अनुसृत्य न्यूनव्यापारं कुर्वन्ति स्म ।[२७] कुलराजस्वस्य भेदः निवेशबैङ्कराजस्वस्य वर्गीकरणस्य भिन्नमार्गस्य कारणेन सम्भाव्यते, यथा स्वामित्वव्यापारराजस्वस्य घटनम्

कुलराजस्वस्य दृष्ट्या संयुक्तराज्यसंस्थायाः प्रमुखस्वतन्त्रनिवेशबैङ्कानां एसईसी-दाखिलाः दर्शयन्ति यत् निवेशबैङ्किंग् (M&A-परामर्शसेवाः सुरक्षा-अण्डरराइटिंग् इति परिभाषितः) १९९६ तः २००६ पर्यन्तं एतेषां बङ्कानां कुलराजस्वस्य केवलं प्रायः १५–२०% भागं कृतवान् , यत्र बहुसंख्यकं राजस्वं (केषुचित् वर्षेषु ६०+%) "व्यापारेण" आनयितम् यस्मिन् दलालीआयोगाः स्वामित्वव्यापारः च समाविष्टाः सन्ति; स्वामित्वव्यापारः अस्य राजस्वस्य महत्त्वपूर्णं भागं प्रदाति इति अनुमानितम् अस्ति ।[६]

अमेरिकादेशेन २००९ तमे वर्षे वैश्विकराजस्वस्य ४६% भागः प्राप्तः, १९९९ तमे वर्षे ५६% तः न्यूनः ।युरोपदेशेन (मध्यपूर्वं आफ्रिकादेशेन च सह) प्रायः तृतीयभागः उत्पन्नः यदा एशियादेशैः अवशिष्टं २१% प्राप्तम् ।,: ८ अयं उद्योगः बहुधा केन्द्रितः अस्ति न्यूयॉर्कनगरं, लण्डन्नगरं, फ्रैंकफर्ट्, हाङ्गकाङ्ग, सिङ्गापुर, टोक्यो च इत्यादिषु अल्पसंख्याकानां प्रमुखवित्तीयकेन्द्रेषु । विश्वस्य बृहत्तमानां बल्ज ब्रैकेट् निवेशबैङ्कानां बहुभागः तेषां निवेशप्रबन्धकानां च मुख्यालयः न्यूयॉर्कनगरे अस्ति, अन्येषु वित्तीयकेन्द्रेषु अपि महत्त्वपूर्णाः प्रतिभागिनः सन्ति ।लण्डन्-नगरं ऐतिहासिकरूपेण यूरोपीय-उत्साह-कार्यस्य केन्द्ररूपेण कार्यं कृतवान्, प्रायः अस्मिन् क्षेत्रे सर्वाधिकं पूंजी-आन्दोलनस्य, निगम-पुनर्गठनस्य च सुविधां ददाति । इदानीं एशियायाः नगरेषु एम एण्ड ए क्रियाकलापस्य वर्धमानः भागः प्राप्यते ।

## **सन्दर्भः**