# देवनागरी

देवनागरी लिप्या लिखिता ऋग्वेदस्य पाण्डुलिपिः
**देवनागरी** (ब्राह्मी: 𑀤𑁂𑀯𑀦𑀸𑀕𑀭𑀻) लिपिः भारतीयभाषाणां कासाञ्चन विदेशीयभाषाणाम् अपि प्रमुखा लिपिः वर्तते । संस्कृत-पालि- हिन्दी-मराठी-कोङ्कणी-सिन्धी-काश्मीरी-डोगरी-नेपाली-तामाङ-गढवळि-बोडो-अङ्गिका-मगही-भोजपुरी-मैथिली-सान्ताली इत्यादयः भाषाः देवनागरीलिपेः एव उपयोगं कुर्वन्ति | एतत् अतिरिच्य गुजराती-पञ्जाबी-बिष्णुप्रिया मणिपुरी-उर्दूभाषासु च एषा एव लिपिः प्रयुक्ता अस्ति ।

अस्यां लिप्यां ५२ वर्णाः सन्ति । तेषु १४ स्वराः ३८ व्यञ्जनानि च । अक्षराणां क्रमव्यवस्थायां (विन्यासे) वैज्ञानिकपद्धतिः अनुसृता अस्ति | स्वर-व्यञ्जन-कोमल-कठोर-अल्पप्राण-महाप्राण-अनुनासिक्य-अन्तस्थ-उष्म इत्यादि वर्गीकरणञ्च वैज्ञानिकं वर्तते । केनचित् मतानुसारेण देवनगरे (काश्यां) उपयुज्यमाना आसीत् इति कारणेन देवनागरी सञ्जाता ।

## लिपिः

देवनागरी लिप्यां १२ स्वराः ३४ व्यञ्जनानि च सन्ति ।

### स्वरः

| **वर्णः** | **“प” इति अक्षरेण सह मात्रा** |  **अ॰ध्व॰व॰ (IPA) उच्चारणम्** | "प्" इति अक्षरेण सह उच्चारणम् | **अ॰सं॰लि॰व॰ (IAST) समतुल्यः** | **आङ्ग्लसमतुल्यः** | वर्णनम् |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| अ | प | / ə / | / pə / | a | short or long en:Schwa: as the *a* in **a**bove or **a**go | मध्यभागस्य मध्ये प्रसृतः स्वरः |
| आ | पा | / α: / | / pα: / | ā | long en:Open back unrounded vowel: as the *a* in f**a**ther | दीर्घविवृतः पार्श्वे प्रसृतः स्वरः |
| इ | पि | / i / | / pi / | i | short en:close front unrounded vowel: as *i* in b**i**t | ह्रस्वसंवृतः अग्रे प्रसृतः स्वरः |
| ई | पी | / i: / | / pi: / | ī | long en:close front unrounded vowel: as *i* in mach**i**ne | दीर्घसंवृतः अग्रे प्रसृतः स्वरः |
| उ | पु | / u / | / pu / | u | short en:close back rounded vowel: as *u* in p**u**t | ह्रस्वसंवृत पार्श्वे वर्तुलस्वरः |
| ऊ | पू | / u: / | / pu: / | ū | long en:close back rounded vowel: as *oo* in sch**oo**l | दीर्घसंवृतः पार्श्वे वर्तुलस्वरः |
| ए | पे | / e: / | / pe: / | e | long en:close-mid front unrounded vowel: as *a* in g**a**me (not a diphthong) | दीर्घ-अर्धसंवृतः अग्रे प्रसृतः स्वरः |
| ऐ | पै | / æ: / | / pæ: / | ē | long en:near-open front unrounded vowel: as *a* in c**a**t | दीर्घ-विवृतः अग्रे प्रसृतः स्वरः |
| ओ | पो | / ο: / | / pο: / | o | long en:close-mid back rounded vowel: as *o* in t**o**ne (not a diphthong) | दीर्घ-अर्धसंवृतः पार्श्वे वर्तुलस्वरः |
| औ | पौ | / ɔ: / | / pɔ: / | ō | long en:open-mid back rounded vowel: as *au* in c**au**ght | दीर्घ-अर्धविवृतः पार्श्वे वर्तुलस्वरः |
| <none> | <none> | / ɛ / | / pɛ / | <none> | short en:open-mid front unrounded vowel: as *e* in g**e**t | ह्रस्व-अर्धविवृतः अग्रे प्रसृतः स्वरः |

संस्कृतभाषायां **ऐ** द्वि अक्षरयोः युग्म तथा "अ-इ" वा "आ-इ" प्रकारेण उच्चारितो भवति। तथैव **औ** "अ-उ" वा "आ-उ" प्रकारेण उच्चारितो भवति।

### व्यञ्जनम्

|  |
| --- |
| **स्पर्श (Plosives)** |
|  | अल्पप्राणः अघोषः | महाप्राणः अघोषः | अल्पप्राणः घोषः | महाप्राणः घोषः | नासिक्यः |
| काण्ठ्यः | क / kə / | ख / kʰə / | ग / gə / | घ / gʱə / | ङ / ŋə / |
| तालव्यः | च / cə /  | छ / cʰə / | ज / ɟə / | झ / ɟʱə / | ञ / ɲə / |
| मूर्धन्यः | ट / ʈə / | ठ / ʈʰə / | ड / ɖə / | ढ / ɖʱə / | ण / ɳə / |
| दन्त्यः | त / tə / | थ / tʰə / | द / də / | ध / dʱə / | न / nə / |
| ओष्ठ्यः | प / pə / | फ / pʰə / | ब / bə / | भ / bʱə / | म / mə / |

|  |
| --- |
| **स्पर्शरहितः (Non-Plosives)** |
|  | तालव्यः | मूर्धन्यः | दन्त्यः/ वर्त्स्यः | कण्ठोष्ठ्यः/ काकल्यः |
| अन्तस्थः | य / jə / | र / rə / | ल / lə / | व / ʋə / |
| ऊष्मः/ संघर्षी | श / ʃə / | ष / ʂə / | स / sə / | ह / hə / |

|  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| वर्ण (अ॰ध्व॰व॰ (IPA) उच्चारणम्) | उदाहरणम् | वर्णनम् | आङ्ग्लाभाषायां वर्णनम् | अशुद्ध-उच्चारणम् |
| क़ (/ q /) | क़म्ध | अघोष-अलिजिह्वीय-स्पर्शः | Voiceless uvular stop | क (/ k /) |
| ख़ (/ qʰ /) | ख़ास | अघोष-अलिजिह्वीयः काण्ठ्यः सङ्घर्षी | Voiceless uvular or velar fricative | ख (/ kh /) |
| ग़ (/ ɣ /) | ग़ैर | घोषः अलिजिह्वीयः काण्ठ्यः सङ्घर्षी | Voiced uvular or velar fricative | ग (/ g /) |
| फ़ (/ f /) | फ़र्क | अघोषः दन्त्यौष्ठ्यः सङ्घर्षी | Voiceless labio-dental fricative | फ (/ ph /) |
| ज़ (/ z /) | ज़ालिम | घोषः वर्त्स्य सङ्घर्षी | Voiced alveolar fricative | ज (/ ɟ /) |
| झ़ (/ zʱ /) | टेलेवीझ़न | घोषः तालव्यः सङ्घर्षी | Voiced palatal fricative | ज (/ ɟʱ /) |
| त़ (/ θ /) | आत़ा | अघोषः दन्त्यः सङ्घर्षी | Voiceless dental fricative | त (/ t /) |
| द़ (/ ð /) | द़ुरा | घोषः दन्त्यः सङ्घर्षी | Voiced dental fricative | द (/ d /) |
| ब़ (/ β /) | आब़ा | घोषः दन्त्यौष्ठ्यः सङ्घर्षी | Voiced labio-dental fricative | ब (/ b /) |
| ड़ (/ ɽ /) | पेड़ | अल्पप्राणः मूर्धन्यः उत्क्षिप्तः | Unaspirated retroflex flap | - |
| ढ़ (/ ɽʱ /) | पढ़ना | महाप्राणः मूर्धन्यः उत्क्षिप्तः | Aspirated retroflex flap | - |
| ळ (/ ɭ /) | काळा | लातेरल मूर्धन्यः उत्क्षिप्तः | Lateral retroflex flap | - |

### देवनागरीलिप्या सङ्ख्याः

देवनागरीसङ्ख्याः अधः लिखिताः सन्ति –

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 0 | 1 | 2 | 3 | 4 | 5 | 6 | 7 | 8 | 9 |
| ० | १ | २ | ३ | ४ | ५ | ६ | ७ | ८ | ९ |

मात्राणां प्रयोगाः
## देवनागरी-यूनिकोड्

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|   | 0 | 1 | 2 | 3 | 4 | 5 | 6 | 7 | 8 | 9 | A | B | C | D | E | F |
| U+090x | ऀ | ँ | ं | ः | ऄ | अ | आ | इ | ई | उ | ऊ | ऋ | ऌ | ऍ | ऎ | ए |
| U+091x | ऐ | ऑ | ऒ | ओ | औ | क | ख | ग | घ | ङ | च | छ | ज | झ | ञ | ट |
| U+092x | ठ | ड | ढ | ण | त | थ | द | ध | न | ऩ | प | फ | ब | भ | म | य |
| U+093x | र | ऱ | ल | ळ | ऴ | व | श | ष | स | ह | ऺ | ऻ | ़ | ऽ | ा | ि |
| U+094x | ी | ु | ू | ृ | ॄ | ॅ | ॆ | े | ै | ॉ | ॊ | ो | ौ | ् | ॎ | ॏ |
| U+095x | ॐ | ॑ | ॒ | ॓ | ॔ | ॕ | ॖ | ॗ | क़ | ख़ | ग़ | ज़ | ड़ | ढ़ | फ़ | य़ |
| U+096x | ॠ | ॡ | ॢ | ॣ | । | ॥ | ० | १ | २ | ३ | ४ | ५ | ६ | ७ | ८ | ९ |
| U+097x | ॰ | ॱ | ॲ | ॳ | ॴ | ॵ | ॶ | ॷ | ॸ | ॹ | ॺ | ॻ | ॼ | ॽ | ॾ | ॿ |

 देवनागर्यां लिखितं घोषणवाक्यम् - मेलबर्न ऑस्ट्रेलिया
वाराणस्यां देवनागर्यां लिखितं विज्ञापनम्

## सम्बद्धाः लेखाः

* ब्राह्मीलिपिः
* भारतीयलिपयः
* हिन्द-आर्यभाषासु श्वा-विलोपनम्
* भारतस्य भाषाः
* हिन्द-आर्यभाषाः
* संस्कृतम्

## सन्दर्भाः

* **ब्राह्मी-लिपि व्युत्पन्न लिपि** - ।
* ब्राह्मी-लिपि परिवारस्य वृक्ष -
* पहलवी-ब्राह्मी लिपि उत्पन्न दक्षिण-पूर्व एशियाया लिपीनां समय-रेखा
* , देवनागरी लिप्या विकासस्य इतिहास ६००० वर्ष पुरातनः
* देवनागरी लिपि की महिमा (कविता)
* Archived २०१०-०२-०७ at the Wayback Machine (प्रभासाक्षी)
* Unicode Entity Codes for the Devanāgarī Script Archived २०१०-०२-०२ at the Wayback Machine
*  Archived २००५-०४-०६ at the Wayback Machine
*
*  Archived २००७-०४-०१ at the Wayback Machine
*
* Extended English Alphabet with Devanagari Orthography Archived २०११-०७-१९ at the Wayback Machine
* Language Independent Speech Compression using Devanagari Phonetics
* (गूगल पुस्तक ; लेखक - भोलानाथ तिवारी)
* देवनागरी लिप्यां संपादित संकेतस्थल
* आंग्ल भाषायां देवनागरी लिखतु
* Extended English Alphabet with Hindi Orthography Archived २०११-०७-१९ at the Wayback Machine