# हिन्द-आर्यभाषाः

| हिन्द-आर्य |
| --- |
|
भारतीय वा हिन्दीय |
| भौगोलिकविस्तारः |
दक्षिणजम्बुद्वीपः |
| भाषायाः श्रेणीकरणम् |
हिन्द-यूरोपीय* हिन्द-ईरानीय
	+ **हिन्द-आर्य**
 |
| आदि-भाषाः |
आद्यहिन्द-आर्य |
| उपश्रेण्यः |

संस्कृतम्
मित्तानी-आर्यभाषा

 |
| आइसो ६३९-२ व ६३९-५: | inc |
|  वर्तमानकालस्य प्रमुखेषु हिन्द-आर्यभाषासमूहेषु भौगोलिकवितरणम् । रोमानी, डोमरी, खोलोसी, लुवती लोमाव्रेणः च मानचित्रस्य व्याप्तेः बहिः स्तः ।
  पाशायी (दार्दिक)
  चित्राली (दार्दिक)
  शीना (दार्दिक)
  कोहिस्थानी (दार्दिक)
  काश्मीरी (दार्दिक)
  पञ्जाबी (वायव्य)
  सिन्धी (वायव्य)
  राजस्थानी (पाश्चात्य)
  गुजराती (पाश्चात्य)
  भीली (पाश्चात्य)
  खान्देशी (पाश्चात्य)
  हिमाचली-डोगरी (= पाश्चात्यपहाडी, उत्तर)
  गढवाली-कुमाऊँनी (= केन्द्रीयपहाडी, पूर्व)
  नेपाली (= पूर्वपहाडी, पूर्व)
  पाश्चात्यहिन्दी (केन्द्रीय)
  पूर्वहिन्दी (केन्द्रीय)
  बिहारी (पूर्व)
  बाङ्गला-असमिया (पूर्व)
  ओडिया (पूर्व)
  हल्बी (पूर्व)
  मराठी-कोङ्कणी (दक्षिण)
  सिंहल-मालाद्वीपीय (दक्षिण)
(न दर्शिता: कुनर (दार्दीक), चिनली-लहुली) |

**हिन्द-आर्यभाषाः** (अथवा कदाचित् **भारतीयभाषाः** वा **हिन्दीयभाषाः**) हिन्द-ईरानीयभाषाणां शाखाः, या स्वयं हिन्द-यूरोपीयभाषापरिवारस्य शाखा सन्ति । २१ शताब्द्याः आरम्भपर्यन्तं, मुख्यतः भारतदेशे, बाङ्गलादेशे, नेपालदेशे, पाकिस्थानदेशे, श्रीलङ्कादेशे च ८० कोटिभ्यः अधिकाः जनाः हिन्द-आर्यभाषाः वदन्ति । अत्र २०० तः अधिकाः प्रसिद्धाः हिन्द-आर्यभाषाः सन्ति ।

## वर्गीकरणम्

मातृभाषानुसारं हिन्द-आर्यभाषिणां प्रतिशतम् -

  हिन्दुस्थानी (हिन्दी-उर्दूभाषाः सहितम्) (25.4%)  बाङ्गला (20.7%)  पञ्जाबी (9.4%)  मराठी (5.6%)  गुजराती (3.8%)  भोजपुरी (3.1%)  मैथिली (2.6%)  ओडिया (2.5%)  सिन्धी (1.9%)  Other (25%)

### दार्दिक

**दार्दिकभाषाः** (दर्दु अथवा पिसाका अपि) भारतीय-उपमहाद्वीपस्य वायव्यान्तभागेषु बहुधा भाष्यमाणानां हिन्द-आर्यभाषाणां समूहः अस्ति । दार्दिक इत्यस्य सूत्रीकरणं सर्वप्रथमं जार्ज् अब्राहम् ग्रियर्सन् इत्यनेन स्वस्य लिङ्ग्विस्टिक् सर्वे आफ् इण्डिया (अनु. 'भारतस्य भाषासर्वेक्षणम्') इत्यस्मिन् ग्रन्थे कृतं किन्तु सः तत् हिन्द-आर्यस्य उपपरिवारम् इति न मन्यते स्म । आनुवंशिकसमूहीकरणरूपेण (क्षेत्रीयसमूहस्य अपेक्षया) दार्दिकसमूहस्य परिशीलनं कृत्वा अद्यतनविद्वद्भिः किञ्चित्पर्यन्तं प्रश्नं कृतम् अस्ति - उदाहरणार्थं साउथ्वर्थ् वदति यत् "हिन्द-आर्यस्य वास्तविक उपसमूहरूपेण दार्दिकस्य व्यवहार्यता सन्दिग्धा अस्ति", "दार्दिकभाषासु समानताः अनन्तरम् अभिसरणस्य परिणामः भवितुमर्हति" च ।

दार्दिकभाषाः पञ्जाबी-पहाडी-भाषायाः सङ्क्रमणकालीनाः इति मन्यन्ते (यथा- जोल्लर् काश्मीरीभाषायाः वर्णनं करोति यत् "दार्दिक-पश्चिमपहाडी-योः मध्ये अन्तरसम्बन्धः"), अहिन्द-आर्य नुरस्थानी च अपि; आद्यहिन्द-आर्यस्य सन्दर्भे तुल्यकालिक-रूढिवादी-विशेषतानां कृते प्रसिद्धाः सन्ति च ।

* **काश्मीरी** - काश्मीरी, किश्तवारी;
* **शीना** - ब्रोक्स्काद, कुण्डलशाही, शीना, उशोजो, कलकोटी, पालूल, सावी;
* **चात्राली** - कलश, खोवार;
* **कोहिस्थानी** - बटेरी, चीलीस्सो, गोवरो, सिन्धुकोहिस्थानी, कालामी, तीराही, तोरवाली, वोटापूरी-कटारकलै;
* **पाशायी **कुनर** - दामेली, ग्वार-बती, नङ्गलामी, शुमश्ती

### उत्तराञ्चल

**उत्तरहिन्द-आर्यभाषाः**, **पहाडी** अथवा **पहाड़ी** (अनु. 'गिरि') भाषाः इति अपि ज्ञायन्ते, उपमहाद्वीपस्य सम्पूर्णेषु हिमालयप्रदेशेषु भाष्यन्ते ।

* **पूर्वपहाडी** - नेपाली, जुम्ली, डोटेली;
* **केन्द्रीयपहाडी** - गढवळि, कुमाऊँनी;
* **पाश्चात्यपहाडी (हिमाचली)** - डोगरी, काङ्गरी, भद्रवाही, चुराही, भटियाली, बिलासपूरी, चम्बयाली, गदी, पङ्गवाली, मण्डियाली, महासुई-पहाडी, जौनसारी, कुळूई, ओरास, हिण्डूरी, साराजी, सिरमौरी

### वायव्याञ्चल

भारतीय उपमहाद्वीपस्य सम्पूर्णेषु वायव्यप्रदेशेषु **वायव्यहिन्द-आर्यभाषाः** भाष्यन्ते । पञ्जाबीभाषा मुख्यतया पञ्जाबक्षेत्रे भाष्यते, उत्तरभारतीयराज्यस्य पञ्जाबराज्यस्य राजभाषा अस्ति च; पाकिस्थानदेशे सर्वाधिकं प्रचलिता भाषा इति अतिरिक्तम् । दक्षिणे सिन्धीभाषा तस्य रूपान्तराणि च भाष्यन्ते; मुख्यतः सिन्धप्रदेशे । वायव्यभाषाः अन्ततः शौरसेनीप्राकृतस्य वंशजाः इति मन्यन्ते ।

* **पञ्जाबी**
	+ पूर्वपञ्जाबी - पञ्जाबी, दोआबी, माझी, मलवई, पुआधी, सन्सी;
	+ पाश्चात्यपञ्जाबी (लहन्दा) - सराइकी, हिन्दको, पहाडी-पोथवारी, इन्कु†;
* **सिन्धी** - सिन्धी, जडगाली, कच्छी, लुवाती, मेमोनी, खेतरानी, खोलोसी

### पाश्चात्याञ्चल

**पाश्चात्यहिन्द-आर्यभाषाः**, भारतस्य अन्तः मध्य-पश्चिमक्षेत्रेषु, यथा मध्यप्रदेश-राजस्थानेषु, पाकिस्थानदेशस्य समीपस्थेषु प्रदेशेषु अपि भाष्यन्ते । गुजरातीभाषा गुजरातराज्यस्य राजभाषा अस्ति, ५ कोटिभ्यः (५० मिलियन्) अधिकाः जनाः भाषन्ते च । यूरोपमहाद्वीपे विविधाः रोमानीभाषाः रोमानीजनाः भाषन्ते, एकः भ्रमणशीलः समुदायः यः ऐतिहासिकरूपेण भारतात् प्रवासं कृतवान् । पाश्चात्यहिन्दु-आर्यभाषाः स्ववायव्यसमकक्षेभ्यः विचलिताः इति मन्यते, यद्यपि शौरसेनीप्राकृते तेषां सामान्यपूर्ववृत्तिः अस्ति ।

* **राजस्थानी** - मानकराजस्थानी, बागरी, मारवाडी, मेवाती, ढूण्ढारी, हाडौती, मेवाडी, शेखावाटी, धाटकी, माळवी, निमाडी, गुजरी, गोआरिया, लोआरकी, भोयरी, कञ्जरी, ओदकी;
* **गुजराती** - गुजराती, जन्दाव्रा, सौराष्ट्र, ऐर्, वाघरी, पारकरी कोली, कच्छी कोली, वादीयारा कोली;
* **भील** - कल्तो, वसवी, वगदी, गामीत, वाग्री भूल;
	+ उत्तरभील - बौरिया, भिलौरी, मगरी;
	+ केन्द्रीयभील - भीली, भिलाली, चौद्री, धोदिया, धनकी, दुबली;
	+ बरेली - पाल्य बरेली, पौरी बरेली, राठवी बरेली, परधी;
* **खान्देशी **बञ्जाराभाषा **डोमाकी **डोमरी **रोमानी** - कार्पेथीयरोमानी, बाल्कनरोमन, व्लाक्षरोमानी;
	+ उत्तररोमानी - सिन्तेरोमानी, फान्निश-कलो, बाल्तिकरोमानी

### मध्याञ्चल (केन्द्रीय अथवा हिन्दी)

भारतस्य अन्तः **हिन्दीभाषाः** मुख्यतया हिन्दीमेखलाप्रदेशे गङ्गाक्षेत्रेषु च भाष्यन्ते, यत्र देहली परितः क्षेत्राणि च सन्ति; यत्र ते प्रायः समीपस्थैः अपभ्रंसैः सह सङ्क्रमणकालीनाः भवन्ति । ब्रज-अवधी-सहिताः अनेकासु भाषासु समृद्धाः साहित्यिक-काव्य-परम्पराः सन्ति । उर्दू इति खडीबोलीभाषायाः फारसीकृतव्युत्पन्नभाषा पाकिस्थानस्य राजभाषा अस्ति, भारतेन सह तस्य ऐतिहासिकसम्बन्धः अपि दृढः अस्ति च, यत्र तस्याः आधिकारिकपदवी अपि निर्दिष्टा अस्ति । खडीबोली इत्यस्य मानकीकृतः संस्कृतकृतः च पञ्जिका हिन्दी इति भारतसर्वकारस्य राजभाषा अस्ति । उर्दूभाषायाः सह मिलित्वा विश्वस्य तृतीया सर्वाधिकभाषितभाषा अस्ति ।

* **पाश्चात्यहिन्दी** - हिन्दुस्थानी (मानकहिन्दी मानक-उर्दू च सहितम्), ब्रजभाषा, हरियाणवी, बुन्देली, कन्नौजी, पर्या;
* **पूर्वहिन्दी** - बघेली, छत्तीसगढी, सरगुजिया;
	+ अवधी - फिजीहिन्दी

### पूर्वाञ्चल

**मगधनभाषाः** इति अपि प्रसिद्धाः **पूर्वहिन्द-आर्यभाषाः** वायव्यहिमालय-सम्पथे परितः स्थितानां अन्येषां प्रदेशानां पार्श्वे ओडिशा-बिहार-सहितस्य सम्पूर्णे पूर्व-उपमहाद्वीपे भाष्यन्ते । बाङ्गला विश्वस्य सप्तमी सर्वाधिकभाषितभाषा अस्ति, तस्याः साहित्यपरम्परा प्रबलता अस्ति; भारतस्य बाङ्गलादेशस्य च राष्ट्रगीतानि बङ्गलाभाषायां लिखितानि सन्ति । असमिया, ओडिया च क्रमशः असम-ओडिशा-राज्योः राजभाषा अस्ति । पूर्वहिन्द-आर्यभाषाः मागधन-अपभ्रंशात् उत्पन्नाः, अन्ततः मागधीप्राकृतात् च ।

* **बिहारी** -
	+ भोजपुरी, कैरेबीयहिन्दुस्थानी;
	+ मगही, खोरठा;
	+ मैथिली, अङ्गिका, बज्जिका;
	+ सदनिक - सादरी (नागपुरी), कुरमाली;
	+ थारु, कोचीला थारु, बुक्सा, मझी, मुसासा;
	+ कुम्हाली, कुस्वारिक - दनुवार, बोते-दरै;
* **हल्बिक** - हल्बी, कमर, भुञ्जीया, नाहरी;
* **ओडिया** - बालेश्वरी, कटकी, गञ्जामी, सुन्दरगढी, सम्बलपुरी, देशिआ;
	+ बड परजा, भतरी (भत्री), रेलि, कुपिआ;
* **बाङ्गला-असमिया** - बिष्णुप्रिया मणिपुरी, हाजङ, चटगाँवी, चक्मा, नोयाखाली, तञ्चङ्ग्या, रोहिङ्ग्या, सिलेटी,;
	+ बाङ्गला-गौडा - बाङ्गला, बङ्गाली, राढी, वरेन्द्री, सुन्दरबनी, मानभूमी, ढाकैया कुत्ति, दोभाषी;
	+ कामरुपिक - असमिया, कामरुपी, गोवाल्पारीया, रङ्गपुरी, सुरजापुरी, राजवंशी

### दक्षिणाञ्चल

**मराठी-कोङ्कणीभाषाः** अन्ततः महाराष्ट्रीप्राकृतस्य वंशजाः सन्ति । यदर्थे **द्वीपीयहिन्द-आर्यभाषाः** हेळुप्राकृतस्य वंशजाः सन्ति, कतिपय लक्षणं धारयन्ति च ये तेषां अधिकांश मुख्यभूमिहिन्दू-आर्यसमकक्षेभ्यः स्पष्टतया भेदयन्ति । मराठीजनाः उत्तर-दक्षिणभारतयोः मध्ये जटिलभौगोलिकस्थितेः कारणात् 'अज्ञाताः' इति अपि प्रसिद्धाः सन्ति ।

* **मराठी-कोङ्कणी**
	+ मराठिक - मराठी, वर्हाडी, अन्ध, बेरर-दक्खनमराठी, फुदगी, कातकरी, वारली, सामवेदी;
	+ कोङ्कणिक - कोङ्कणी, कनराचेम्कोङ्कणी, महाराष्ट्रीयकोङ्कणी.

##### द्वीपीयहिन्दभाषा

द्वीपीयहिन्दभाषाः (श्रीलङ्कायाः ​​मालाद्वीपस्य च) प्रायः ५ शताब्द्याः ईसापूर्वतः स्वतन्त्रतया विकासं प्रारब्धवन्तः, महाद्वीपीयहिन्द-आर्यभाषाभ्यः विचलितुं आरब्धाः च ।

* **द्वीपीयहिन्द-आर्य**
	+ सिंहल
	+ मालाद्वीपीय - दिवेही, मह्ल

### अवर्गीकृताः

एताः भाषाः परस्परं सम्बद्धाः सन्ति, किन्तु अन्यथा हिन्द-आर्यस्य अन्तः अवर्गीकृताः सन्ति ।

* **चिनली-लहुल लोहर**: चिनली, लहुल लोहर ।

## सम्बद्धाः लेखाः

* भारतस्य भाषाः
* भारतस्य आधिकारिकभाषाः
* द्राविडीयभाषाः
* हिन्द-यूरोपीयभाषाः
* हिन्द-ईरानीयभाषाः
* भाषाकुटुम्बः
* भाषाकुटुम्बानां सूची
* मातृभाषावक्तृणां सङ्ख्यानुसारं भाषासूची

## सन्दर्भाः