# अन्तर्राष्ट्रिय संस्कृतलिप्यन्तरणवर्णमाला

**अन्तर्राष्ट्रिय संस्कृतलिप्यन्तरणवर्णमाला** (**अ॰सं॰लि॰व॰**) (आङ्ग्ल: International Alphabet of Sanskrit Transliteration (IAST), आईएएसटी) एकः लिप्यन्तरणयोजना अस्ति या संस्कृतेन सम्बन्धितैः भारतीयभाषाभिः च प्रयुक्तानां भारतीयलिपानां हानिरहितं रोमनीकरणस्य साहाय्यं करोति । एतत् एकस्याः योजनायाः आधारेण अस्ति या नवदशमी शताब्द्याः कालखण्डे चार्ल्स् ट्रेवेलियन्, विलियं जोन्स्, मोनियर् मोनियर्-विलियम्स् इत्यादीनां विद्वानानाम् उपन्यासात् उद्भूतवती, जिनेवा प्राच्यकाङ्ग्रेसस्य लिप्यन्तरणसमित्या सितम्बर १८९४ तमे वर्षे औपचारिकरूपेण स्थापिता अस्ति च । IAST इत्यनेन पाठकस्य कृते भारतीयपाठस्य निर्विवादरूपेण पठनं सम्भवं भवति, यथा मूलभारतीयलिप्यां भवति । मूललिपीनां प्रति इयं निष्ठैव विद्वानेसु तस्य निरन्तरलोकप्रियतायाः कारण भवति ।

## प्रयोगः

विद्वांसः सामान्यतया संस्कृतं, पालिः इत्यादिषु शास्त्रीयभारतीयभाषासु पाठ्यसामग्रीणां उद्धरणं दत्तवन्तः प्रकाशनेषु अ॰सं॰लि॰व॰ इत्यस्य उपयोगं कुर्वन्ति ।

अ॰सं॰लि॰व॰ इत्यस्य उपयोगः SARIT, मुक्तबोधः, GRETIL, sanskritdocuments.org इत्यादिषु प्रमुखेषु ई-पाठभण्डारेषु अपि भवति ।

अ॰सं॰लि॰व॰ योजना शास्त्रीयभारतीय अध्ययनविषये पुस्तकेषु पत्रिकासु च विद्वत्प्रयोगस्य शताब्दात् अधिकस्य प्रतिनिधित्वं करोति । तदपेक्षया भारतीयलिपिनां लिप्यन्तरणार्थं अ॰मा॰सं॰ (ISO) १५९१९ मानकः २००१ तमे वर्षे मानकानां पुस्तकालयजगतः च उद्भूतः । अधिकांशतः, आईएसओ १५९१९ आईएएसटी योजनायाः अनुसरणं करोति, तस्मात् केवलं लघुरूपेण (उदा. ṃ/ṁ, ṛ/r̥ च) प्रस्थानं करोति—अधः तुलनां पश्यन्तु ।

भारतीय कोलकाता राष्ट्रियग्रन्थालयरोमनीकरणम्, यत् सर्वेषां भारतीयलिपानां रोमनीकरणाय अभिप्रेतम् अस्ति, तत् आईएएसटी इत्यस्य विस्तारः अस्ति ।

## प्रतीक-योजना

आईएएसटी अक्षराणि तेषां देवनागरी समकक्षैः सह IPA मध्ये ध्वन्यात्मकमूल्यानि च सूचीबद्धानि सन्ति, ये संस्कृत, हिन्दी इत्यादिषु आधुनिकभाषासु वैधानि सन्ति येषु देवनागरीलिपिः उपयुज्यते, परन्तु केचन ध्वनिपरिवर्तनानि अभवन् -

स्वराः| देवनागरी | प्रतिलेखनम् | श्रेणी |
| --- | --- | --- |
| अ | a | A | सामान्यस्वराः |
| आ | ā | Ā |
| इ | i | I |
| ई | ī | Ī |
| उ | u | U |
| ऊ | ū | Ū |
| ऋ | ṛ | Ṛ |
| ॠ | ṝ | Ṝ |
| ऌ | ḷ | Ḷ |
| ॡ | ḹ | Ḹ |
| ए | e | E | सन्ध्यक्षराणि |
| ऐ | ai | Ai |
| ओ | o | O |
| औ | au | Au |
| ं | ṃ | Ṃ | अनुस्वारः |
| ः | ḥ | Ḥ | विसर्गः |
| ँ | ṁ | Ṁ | चन्द्रबिन्दुः |
| ऽ | ' |  | अवग्रहः |

व्यञ्जनानि| कण्ठ्य | तालव्य | मूर्धन्य | दन्त्य | ओष्ठ्य | श्रेणी |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| क k  K | च c  C | ट ṭ  Ṭ | त t  T | प p  P | अल्पप्राणाघोषाः |
| ख kh  Kh | छ ch  Ch | ठ ṭh  Ṭh | थ th  Th | फ ph  Ph | महाप्राणाघोषाः |
| ग g  G | ज j  J | ड ḍ  Ḍ | द d  D | ब b  B | अल्पप्राण-सघोषाः |
| घ gh  Gh | झ jh  Jh | ढ ḍh  Ḍh | ध dh  Dh | भ bh  Bh | महाप्राण-सघोषाः |
| ङ ṅ  Ṅ | ञ ñ  Ñ | ण ṇ  Ṇ | न n  N | म m  M | नासिक्याः |
|   | य y  Y | र r  R | ल l  L | व v  V | अन्तस्थानि |
|   | श ś  Ś | ष ṣ  Ṣ | स s  S |   | उष्माः |
| ह h  H |   | ळ ḻ  Ḻ |   |   | सघोष-सङ्घर्षी |

## आईएसओ १५९१९ इत्यनेन सह तुलना

अधिकांशतः, आईएएसटी आईएसओ १५९१९ इत्यस्य उपसमूहः अस्ति । निम्नलिखिताः सप्तापवादाः सन्ति यतः आईएसओ मानकेन देवनागरी इत्यादिभिः भारतीयलिपैः असंस्कृतभाषासु शब्दलेखनार्थं प्रयुक्तानि कानिचन अतिरिक्तचिह्नानि अपि स्वीकृतानि सन्ति ।

| देवनागरी | आईएएसटी | आईएसओ १५९१९ | टिप्पणी |
| --- | --- | --- | --- |
| ए / े | e | ē (e) | आईएसओ *e* सामान्यतया लघु ऎ / ॆॆ इति वर्णयति परन्तु वैकल्पिकरूपेण देवनागरी, बङ्गला, गुरुमुखी, गुजराती, ओडिया लिपिषु दीर्घ ए / े वर्णयति । |
| ओ / ो | o | ō (o) | आईएसओ *o* सामान्यतया लघु ऒ / ॆ इति वर्णयति परन्तु वैकल्पिकरूपेण देवनागरी, बङ्गला, गुरुमुखी, गुजराती, ओडिया लिपिषु दीर्घ ओ / ो वर्णयति । |
| अं / ं | ṃ | ṁ | आईएसओ *ṃ* गुरुमुखी *टिप्पी*  ੰ इति वर्णयति । |
| ऋ / ृ | ṛ | r̥ | आईएसओ *ṛ* ड़ /ɽ/ इति वर्णयति । |
| ॠ / ॄ | ṝ | r̥̄ | *r̥* इत्यनेन सह निरन्तरतायाः कृते । |
| ऌ / ॢ | ḷ | l̥ | आईएसओ *ḷ* ळ /ɭ̆/ इति वर्णयति । |
| ऌ / ॣ | ḹ | l̥̄ | *l̥* इत्यनेन सह निरन्तरतायाः कृते । |

## सम्बद्धाः लेखाः

* अ॰मा॰सं॰ १५९१९ (आईएसओ 15919)
* देवनागरी
* संस्कृतम्
* ब्राह्मीलिपिः

## सन्दर्भाः