Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# जीवशास्त्रम्

**जीवशास्त्रं** यस्मिन् शास्त्रे विविधानां जीवानां समग्राध्ययनं विद्यते तच्छास्त्रं जीवशास्त्रं कथ्यते। समस्तप्राणिनां जीवनस्य सूक्ष्मरूपेण अवलोकनम् अध्ययनञ्च जीवशास्त्रस्य विषयः भवति।

## भूमिका

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |
|  |  |

### क्षेत्रा:

* चिकित्साशास्त्रम्
* शालिहोत्रशास्त्रम्
* तन्तुनाभशास्त्रम्
* जीवरासायनम्
* कोशाशास्त्रम्
* जन्तुशास्त्रम्
* सर्पशास्त्रम्
* आन्दुवंशिकीशास्त्रम्
* पादपशास्त्रम्
* पशुशास्त्रम्

इत्यादयः

## इतिहासः

वेदेषु अपि अनेके पादपा: पशव: च वर्णिता: सन्ति। वेदेषु सोमौषधिः वनराजः इति प्रशंसितः दृश्यते। तदा जनाः अश्वत्थकाष्ठेन पात्राणां निर्माणं कुर्वन्ति स्म। महाकाव्येषु अपि भारतीयजीवशास्त्रस्य महत्त्वम् दृश्यते। तैत्तिरीयसंहितायाम् पादपानाम् अङ्गानि वर्णितानि। उदयनः पृथ्वीनिरापर्ये पादपाः जीविनः इति प्रत्यपद्यत। बौद्धतत्वज्ञानी धर्मोत्तरः न्यायविदूतिकायाम् पादपानां निद्राम् अवर्णयत् (रात्रौ पत्राणि पिदधाति)। गुणरत्नः सद्दर्शनसमुच्चये जीवीनाम् स्वभावान् विवदते स्म। पराशरः वृक्षायुर्वेदग्रन्थे प्रभासंयोगम् अवर्णयत्। पराशरः पादपगणता अभिदधाति स्म। चरकसुश्रुतौ आन्दुवंशिक्याः मूलभूतानाम् अध्ययनम् अकुरुताम्। शालिहोत्राग्निवेषौ पशुवैद्यौ आस्ताम् । सुश्रुतः अपि महान् चिकित्सकः आसीत्।

## अन्यानि द्रष्टव्यानि पृष्टानि

* कवचम्
* पशुः
* औषधिः
* चिकित्सा
* आयुर्वेदः
* शालिहोत्रशास्त्रम्
* सस्तनः
* जन्तुः
* उद्विकासः

## जीवविज्ञानसम्बद्धम्

जीविनां सम्बद्धं विज्ञानं **जीवविज्ञानम्** इति उच्यते । इदमिदानीं जीवविज्ञानं बहु प्रामुख्यं प्राप्यमाणम् अस्ति । तस्य कारणं जीववैविध्यस्य संरक्षणम् । जीवविज्ञानस्य आरम्भः सस्यविज्ञानं, प्राणिविज्ञानम् इति विभागद्वयेन जातः आसीत् । अद्य तस्मिन् शास्त्रे -

१ जीवरचनाशास्त्रम्
२ जीवरसायनशास्त्रम्
३ जैविकयन्त्रशास्त्रम्
४ जीवभौतशास्त्रम्
५ जैविकतन्त्रज्ञानम्
६ सस्यशास्त्रम्
७ जीवकणशास्त्रम्
८ जीववर्धनशास्त्रम्
९ परिसरजीवशास्त्रम्
१० जीवविकासशास्त्रम्
११ वंशशास्त्रम्
१२ सूक्ष्मजीवशास्त्रम्
१३ नाडीविज्ञानम्
१४ पुरातनजीवशास्त्रम्
१५ औषधशास्त्रम्
१६ जीवक्रियाशास्त्रम्
१७ सैद्धान्तिकजीवशास्त्रम्
१८ प्राणिशास्त्रम्
इत्यादयः बहवः विभागाः सन्ति । परिवर्त्यमानः परिसरः अपि जीवविज्ञानं विस्तारयन् अस्ति । परिवर्तनस्य अवसरे जायमानाः समस्याः, नूतनानां जीविनाम् उद्भवः, अबलानां जीविनां वंशस्य नाशः इत्यादयः सर्वे अपि विषयाः अस्य शास्त्रस्य वैशाल्यस्य कारणीभूताः सन्ति । अस्य जीवविज्ञानस्य वर्धनस्य अन्यत् अपि किञ्चन प्रमुखं कारणं नाम जीवविज्ञानिनः । तेषां सर्वेषां संशोधनानां कारणतः एव जीवविज्ञानस्य एतावती प्रगतिः जाता अस्ति ।

## * Animalia - Bos primigenius taurus
* Planta - Triticum
* Fungi - Morchella esculenta
* Stramenopila/Chromista - Fucus serratus
* Bacteria - Gemmatimonas aurantiaca (- = 1 Micrometer)
* Archaea - Halobacteria
* Virus - Gamma phage

## * Animalia - Bos primigenius taurus
* Planta - Triticum
* Fungi - Morchella esculenta
* Stramenopila/Chromista - Fucus serratus
* Bacteria - Gemmatimonas aurantiaca (- = 1 Micrometer)
* Archaea - Halobacteria
* Virus - Gamma phage

## बाह्यबन्धुकानि

*
*
# भूगोलम्

पृथिव्याः भौतिक-मानचित्रम् राजनीतक-सीमानि च
**भूगोल**शास्त्रं पृथिव्याः विषयकं ज्ञानम् अस्‍ति । पृथिव्यां सप्त महाद्वीपा: सन्‍ति -- एशिया, यूरोप, अफ्रीका, उत्तर अमेरिका, दक्षिण अमेरिका, आस्ट्रेलिया, अण्टार्क्टिका ।

## सन्दर्भाः
# पौराणयवनसंस्कृतिः

पौराणयवनसंस्कृतिः
पुष्पधानी
**पौराणयवनसंस्कृतिः** क्रि पू नवमे शतके आरभत। एषाः संस्कृतिः रोमकविजयात् अनन्तरम् नष्टा। पौराणयवनानाम् नगरराज्यशतानि आसन्। तेषु प्रमुखाः एथेन्स्-पुरी स्पार्टापुरी कोरिन्तपुरी च। परं सर्वनगरेषु जनाः एकया एव भाषया व्यवहरन्ति स्म। कानिचन नगराणि गणसङ्घाः आसन्। अन्ये राज्यकाः आसन्। राजकं वृद्धानां सभया निर्देशितः आसीत्। एथेन्स्-पुरी गणसङ्घः आसीत्। स्पार्टापुरी धनिकानाम् गणसङ्घः आसीत्। मकेडोनिया, एपैतरस् तेसली च राज्यानि आसन्। केचन यवनाः कैप्रस्-द्वीपम् इटलीं वा तर्कीं वा गत्वा तत्र नगराणि अस्थापयन्। तेषु सिरक्यूस् बैजान्टियं (इस्तान्बुल्) नेपल्स् च प्रमुखाः। स्पार्टापुर्याः द्वौ राजकौ आस्ताम्। एतन्स्-पुर्याम् अष्टसेनापतयः आसन्। यवननगरेषु दासजनाः सर्वाणि कार्याणि कुर्वन्ति स्म।

## दैनिककर्माणि

एतन्स्-पुर्याः निष्का
कृषकाः क्षेत्रान् कर्षन्ति स्म। सैनिकाः युद्धं कुर्वन्ति स्म। अन्ये जनाः पण्यवीथिकासु राजनीतिं कुर्वन्ति स्म। जनाः नाटकान् अपि अवालोकयन्ति स्म। नाटकाः देवचरिताः आसन्। ललनाः गृहेसु भोजनं पचन्त्य: वयनम् च कुर्वन्ति स्म।

## क्रीडाः

बालकाः अनेकाः क्रीडाः क्रीडन्ति स्म।

## धर्मः

यवनाः अनेकान् देवान् देवी: च पूजयन्ति स्म। तेषाम् राजा नभदेवः ज्यूस् आसीत्। अस्य पत्नी हेरा विवाहस्य देवी आसीत्। यवनाः 'देवाः ओलिम्पस् पर्वते वसन्ति' इति अमन्यन्त। ते देवेभ्यः अनेकानि मन्दिराणि निर्मितवन्तः।

पार्तेनोन् बुद्धिदेव्याः एतेनायाः मन्दिरम्

## सम्बद्धाः लेखाः

* भारतम्
* संस्कृतम्
* भारतस्य इतिहासः
* विज्ञानम्
# अकशेरुकाः

सामान्यः अकशेरुकः संशोधनार्थं स्वीकृतः
येषां प्राणिनां कशेरुः न भवति ते **अकशेरुकाः** इति उच्यन्ते । कशेरुः नाम पृष्ठास्थि । "पृष्टास्थिनः तु कशेरुका" इत्यमरः । वलयवत्सु कीटेषु केचन अकशेरुकाः वर्तन्ते । यथा सहस्रपदी वलयवान् अपि च अकशेरुकः भवति । कम् नाम शिरः । कम्=शिरः शेते अस्मिन्निति कशेरुः । न विद्यते कशेरुः यस्य सः अकशेरुकः । अस्य वर्गस्य प्रमुखाः सदस्याः कीटाः कर्कटाः अष्टपदिनः नक्षत्रमीनाः च इत्यादि । प्राणिप्रपञ्चस्य ९६ प्रतिशत जीविनः अकशेरुकाः एव ।

### वर्गीकरणम्

कार्ल् लिनियस् महोदयः भागद्वयेषु तान् वर्गीकृतवान् - क्रिमिः कीटाः च । आधुनिक जीवविज्ञानिनः ३० वर्गेषु अकशेरुकान् वर्गीकृतवन्तः ।तथापि जन्तूनाम् अकशेरुक-कशेरुक इति वर्गीकरणं विज्ञानिषु जिज्ञासां जनयति । वर्गीकरणम् इदं मनुष्यकेन्द्रितः इति तेषां मतः यतः विश्वस्य अधिकशः प्राणिनः अकशेरुकाः एव । मानवः कशेरुकः इति कारणेन 'अकशेरुक' इति प्राणीनां वर्गीकरणं कृत्रिमः इति तेषाम् अभिप्रायः । अकशेरुकवंशे जीविनां लक्षणाः अपि समानाः न भवन्ति । तथापि कशेरु दृष्ट्या एव अगणिताः जीविनः अकशेरुकवंशे स्थापिताः सन्ति ।

## बाह्यसम्पर्कतन्तुः

* A. R. Maggenti & S. Gardner (2005). *Online Dictionary of Invertebrate Zoology*. Archived from the original on 26 December 2018. आह्रियत 3 April 2014.
* Support for endangered invertebrates Archived २०१६-०३-०५ at the Wayback Machine
* *आफ्रिकायाः अकशेरुकाः* Archived २००८-०८-२० at the Wayback Machine
# थियोफ्रास्टस्

थियोफ्रास्टस्| Statue of Theophrastus, Orto botanico di Palermo |
| जननम् |
c. 371 BC Eresos |
| मरणम् |
c. 287 BC Athens |
| कालः |
Ancient philosophy |
| क्षेत्रम् |
Western Philosophy |
| School |
Peripatetic school |
| मुख्य विचार: |
Botany, Ethics, Grammar, History, Logic, Metaphysics, Natural History, Physics |
| प्रमुख विचारः |
Developed the philosophy of Aristotle |
|

प्रभावः
Aristotle, Plato
 |
|

प्रभावितः
Strato of Lampsacus, Alexander of Aphrodisias, and the entire Peripatetic school
 |

(कालः – क्रि.पू.३७२ तः क्रि.पू.२८७)

अयं **थियोफ्रास्टस्** (THEOPHRASTUS) सस्यविज्ञानस्य जनकः । अयं ग्रीस्-देशस्य लेस्बास्-प्रदेशे क्रि.पू.३७२ तमे वर्षे जन्म प्राप्नोत् । ततः बाल्ये एव अथेन्स्-नगरं गत्वा प्लेटो-अकादमीं (लैसियम्) प्राविशत् । थियोफ्रास्टस् प्रथमवारम् अरिस्टाटलेन लेस्बास्-नगरे एव अमिलत् । तदनन्तरम् आजीवनं तयोः महान् स्नेहः आसीत् । थियोफ्रास्टस्य वास्तविकं नाम “टैर्टमस्” इति । अरिस्टाटल् एव तस्य नाम “थियोफ्रास्टस्” इति परिवर्तनम् अकरोत् । “थियोफ्रास्टस्” इत्यस्य शब्दस्य अर्थः “अद्भुतः वक्ता” इति ।

अरिस्टाटलस्य निवृत्तेः अनन्तरं थियोफ्रास्टस् एव (मरणपर्यन्तम् अपि) ३५ वर्षाणि यावत् अरिस्टाटलस्य ग्रन्थालयस्य साहाय्येन सर्वाः शालाः (लैसियम्) सञ्चालितवान् । अयं थियोफ्रास्टस् सस्यशास्त्रं गभीरतया अधीतवान् । ५०० सस्यप्रभेदान् सविवरणम् उल्लिखितवान् अस्ति । अरिस्टाटल् यथा “प्राणिविज्ञानस्य अध्वर्युः” इति प्रसिद्धः तथैव थियोफ्रास्टस् “सस्यविज्ञानस्य अध्वर्युः” इति प्रसिद्धः अस्ति । तेन थियोफ्रास्टसेन लिखितः “सस्यानां परीक्षा” इत्याख्यः ग्रन्थः अद्यापि कश्चन अविस्मरणीयः विक्रमः एव । अयं थियोफ्रास्टस् क्रि.पू.२८७ तमे वर्षे मरणम् अवाप्नोत् ।

## बाह्यसम्पर्कतन्तुः

*Historia plantarum*, 1549
* *Enquiry into plants and minor works on odours and weather signs*, translated by Sir Arthur Hort, (1916), Volume 1, Volume 2, at the Internet Archive.
* Theophrastus work "On Stones" Archived २०१०-०३-१६ at the Wayback Machine full text + annotation
* *Theophrastus of Eresus on winds and on weather signs*, (1894), by J. G. Wood, G. J. Symons, at the Internet Archive.
* *Theophrastus and the Greek physiological psychology before Aristotle*, by George Malcolm Stratton, (1917), at the Internet Archive. Contains a translation of *On the Senses* by Theophrastus.
* Theophrastus work "The Characters", English translation by R.C. Jebb (1870), on website eudaemonist.
* *The Characters of Theophrastus*, Greek and English text next to each other; translated by J. M. Edmonds, (1929); at the Internet Archive.
* फलकम्:Ws
* Peripatetic Logic: The Work of Eudemus of Rhodes and Theophrastus of Eresus Archived २०११-०८-१४ at the Wayback Machine
* Theophrastus "On First Principles" (known as his Metaphysics)
* *Characters* (original Ancient Greek text) फलकम्:El icon
* Project *Theophrastus* Archived २०१४-०७-१५ at the Wayback Machine फलकम्:El icon
* Online Galleries, History of Science Collections, University of Oklahoma Libraries (high resolution images of works by Theophrastus in .jpg and .tiff format)
# कवकम्

विविधानि कवकानि
कवकं तु एकः सस्यविशेषः । कवकानि जीविनः येषां कोशभित्तौ कैटिन्शर्करा अस्ति। छायासञ्छन्नेषु आर्द्रप्रदेशेषु कवकानि वर्तन्ते। शकानि इव पकक्रियासु उपयुज्यन्ते । एतषु शतशः भेदाः सन्ति ।

## गणकम्

* राज्यम् कवकम्
	+ विभागः Acrasiomycota
	+ विभागः Myxomycota
	+ विभागः Plasmodiophoromycota
	+ विभागः Oomycota
	+ विभागः Eumycota

**सामान्यकवकम्**
## बाह्यसम्पर्कतन्तुः

* कवकम्
# थामस एक्विनास

| थामस एक्विनास |
| --- |
|  |
| जन्म |
१२२५  castle of the counts of Aquino  |
| मृत्युः |
७ मार्च् १२७४  Fossanova Abbey  |
| शान्तिस्थानम् |
Church of the Jacobins  |
| शिक्षणस्य स्थितिः |
University of Paris, Università degli Studi di Napoli Federico II  |
| वृत्तिः |
Theologian, latin catholic priest, दार्शनिक, साहित्यकारः, catholic theologian, friar, theology teacher, विश्वविद्यालय शिक्षक, professor of philosophy, साधु  |

थामस एक्विनास
विख्यात व्यक्तिः

श्रेणीःजीवनी
# जीवाणुः

| Bacteria |
| --- |
|  Scanning electron micrograph of *Escherichia coli* bacilli |
| जैविकवर्गीकरणम् |
|

|  |  |
| --- | --- |
| अधिजगत् | **Bacteria**  |

 |
| उपविभागीयस्तरः |
| * **Gram positive / no outer membrane**

Actinobacteria (high-G+C)
Firmicutes (low-G+C)
Tenericutes (no wall)
* **Gram negative / outer membrane present**

Aquificae
Deinococcus-Thermus
Fibrobacteres–Chlorobi/Bacteroidetes (FCB group)
Fusobacteria
Gemmatimonadetes
Nitrospirae
Planctomycetes–Verrucomicrobia/Chlamydiae (PVC group)
Proteobacteria
Spirochaetes
Synergistetes
* **Unknown / ungrouped**

Acidobacteria
Chloroflexi
Chrysiogenetes
Cyanobacteria
Deferribacteres
Dictyoglomi
Thermodesulfobacteria
Thermotogae |
|  |

सामान्यजीवाणोः स्थापत्यम्
जीवाणवः लघुजन्तवः सन्ति। वयं तान् स्वनेत्राभ्यां द्रष्टुं न शक्नुमः। परं वयं सूक्ष्मदर्शन्या जीवाणून् द्रष्टुम् समर्थाः स्म। केचन जीवाणवः अपकारिणः। ते व्याधीहेतुकाः सन्ति अथवा भोजनम् मलिनीकुर्वन्ति।
अन्ये उपकारकाः सन्ति। ते दधिदाधिके सुराम् औषधानि वा उत्पादयन्ति। तेषां विविधानि रूपाणि सन्ति - वर्तुलाकारं(coccus), कम्बु-रूपं (spirillium), पदविच्छेदचिह्नरूपं (vibrio) अण्डाकारकम् (bacillus) च। नीलजीवाणवः आहारं स्वयम् उत्पादयन्ति ।

अन्तोनि वोन् लूवेन्होक् जिवाणूनाम् प्रथमः दर्शकः आसीत्
## बाह्यसम्पर्कतन्तुः

* MicrobeWiki Archived २०१५-०२-०६ at the Wayback Machine, an extensive wiki about bacteria Archived २०१५-०२-०८ at the Wayback Machine and viruses Archived २०१५-०२-१४ at the Wayback Machine
* Bacteria that affect crops and other plants
* Bacterial Nomenclature Up-To-Date from DSMZ Archived २००७-०९-२९ at the Wayback Machine
* Genera of the domain Bacteria – list of Prokaryotic names with Standing in Nomenclature
* The largest bacteria Archived २०१२-१२-११ at the Wayback Machine
* Tree of Life: Eubacteria Archived २०१४-१०-२१ at the Wayback Machine
* Videos Archived २०१५-११-०५ at the Wayback Machine of bacteria swimming and tumbling, use of optical tweezers and other videos.
* Planet of the Bacteria by Stephen Jay Gould
* On-line text book on bacteriology Archived २००८-०९-१३ at the Wayback Machine
* Animated guide to bacterial cell structure.
* Bacteria Make Major Evolutionary Shift in the Lab
* Online collaboration for bacterial taxonomy. Archived २०१४-०४-१५ at the Wayback Machine
* PATRIC, a Bioinformatics Resource Center for bacterial pathogens, funded by NIAID
* Bacterial Chemotaxis Interactive Simulator – A web-app that uses several simple algorithms to simulate bacterial chemotaxis.
* Cell-Cell Communication in Bacteria Archived २००९-०१-३० at the Wayback Machine on-line lecture by Bonnie Bassler, and TED: Discovering bacteria's amazing communication system Archived २०११-१२-०५ at the Wayback Machine
# वनस्पतिविज्ञानम्

**वनस्पतिविज्ञानं** वने ये लतावृक्षादयः सन्ति तेषां वनस्पतीनां विशिष्टं ज्ञानम् । प्राचीनकाले मनुष्याणां चिकित्सा वनस्पतिभिरेव क्रियते स्म । वने स्थिताः सर्वाः वनस्पतयः अतिमहत्वपूर्णाः औषधयः सन्ति। भारतस्य आयुर्वेदचिकित्सापद्धतिः वनस्पत्याधारितैवास्ति। चिकित्साशास्त्रेषु सर्वेषां वनस्पतीनां महत्त्वम् उपयोगिता च उपलभ्यते।

## सम्‍बद्घविषया:

* जीवशास्त्रं
* कृषिशास्त्रं
# मानवविज्ञानम्

**मानवविज्ञानं** मानवशास्त्रम् अस्ति । मानवशास्त्रे चत्वार: विषयाः सन्ति -

## इतिहास:

## धारणा:

* उपनिवेशवादः
* संस्कृतिः
* जातियता
* Exchange and Reciprocity
* परिवारः

## क्षेत्राणि

* + Medical anthropology
	+ Psychological anthropology
	+ Political anthropology
	+ Anthropology of religion
	+ Archaeology

## नामावली

* List of anthropologists

Alimony स्त्री पुरुष विभेद समये यो धनस्‍य न्‍यायांशो भार्यायै दीयते ।
# रोगशास्त्रम्

| स्वास्थ्य विज्ञान – चिकित्साशास्त्र |
| --- |
| मूर्छाशास्त्र(Anesthesiology) | चर्मशास्त्र | आकस्मिक चिकित्सा | साधारण चिकित्सक | आन्तरिक चिकित्सा | स्नायुशास्त्र | प्रसवशास्त्र व महिलारोग शास्त्र | कार्यव्याधि चिकित्सा(Occupational Medicine) | रोगशास्त्र | बालरोगशास्त्र | भौतिक चिकित्सा र पूनर्स्थापना | मानसिक चिकित्सा | सामाजिक स्वास्थ्य | चिकित्सा विकिरणशास्त्र | शल्यचिकित्सा |
| आन्तरिक चिकित्सा क्षेत्रा |
| हृदयशास्त्र | ग्रन्थिशास्त्र | ग्यास्त्रोएन्टेरोलोजी | रक्तशास्त्र | कम्युनिकेबल रोग चिकित्सा | ईन्टेन्सिभ केयर चिकित्सा | मृगौलाशास्त्र | ओन्कोलोजी | फोक्सोशास्त्र | रिउम्याटोलोजी |
| शल्यचिकित्सा क्षेत्रा |
| हृदयछाती शल्यचिकित्सा | चार्मिक शल्यचिकित्सा | साधारण शल्यचिकित्सा | महिला शल्यचिकित्सा | स्नायुशल्यचिकित्सा | नेत्रशल्यचिकित्सा | मुख तथा अनुहार शल्यचिकित्सा | अंग प्रत्यारोपण | हाडजोर्नी शल्यचिकित्सा | ओटोल्यारिंजियोलोजी (ENT) | बाल्यशल्यचिकित्सा | प्लास्टिक शल्यचिकित्सा | क्यान्सर शल्यचिकित्सा | चोट शल्यचिकित्सा | युरोलोजी | धमनी शल्यचिकित्सा |
# यवः

शुष्कानि यवसस्यानि
यवराशिः
अयं **यवः** अपि भारते वर्धमानः कश्चन धान्यविशेषः । अयं यवः अपि सस्यजन्यः आहारपदार्थः । अयं यवः आङ्लभाषायां Barley इति उच्यते । अस्य यवस्य **मेध्यः, सितशूकः, दिव्यः, अक्षतः, धान्यराजः, तीक्ष्णशूकः, तुरगप्रियः, हयेष्टः , पवित्रधान्यम्** इत्यादीनि अन्यानि नामानि अपि सन्ति । अयं यवः आहारः औषधं च । आचार्यः चरकः मधुमेहस्य निमित्तं संस्कारितः यवः अत्युत्तमम् औषधम् इति उक्तवान् अस्ति । एतं विषयम् अधिकृत्य एव आयुर्वेदमहाविद्यालये संशोधनम् अपि कृतम् अस्ति । तदा सिद्धं यत् यवस्य उपयोगेन सप्ताहाभ्यन्तरे एव रोगलक्षणं न्यूनं जायते, तथा च शर्करांशः १००-१५० मि.ग्रां. यायत् न्यूनः जायते इति ।

### आयुर्वेदस्य अनुसारम् अस्य यवस्य स्वभावः

यवसस्यम्

यवक्षेत्रम्
अयं यवः पचनार्थं जडः । यवः कषायमिश्रितमधुररुचियुक्तः । अयं यवः जीर्णानन्तरं कटुविपाकः भवति । अयं यवः पिच्छिलः रूक्षः च ।

**“यवः कषायो मशुरः शीतलो लेखनो मृदुः ।व्रणेषु तिलवत् पथ्यो रूक्षो मेधाग्निवर्धनः ॥कटुपाकोऽनभिष्यन्दी स्वर्यो बलकरो गुरुः ।बहुवातमलो वर्णस्थैर्यकारी च पिच्छिलः ॥कण्ठत्वगामयश्लेष्मपित्तमेदःप्रणाशनः ।पीनसश्वासकासोरुस्तम्भलोहिततृट्प्रणुत् ॥“** (भावप्रकाशः)

१. अयं यवः शरीरं शुष्कीकरोति ।
२. यवः शीतलः, लेखनः, मृदुः च ।
३. यवः शरीरे विद्यमानान् दोषान् निवारयति ।
४. अयं यवः अग्निवर्धकः, मेधावर्धकः, बलवर्धकः, स्थैर्यवर्धकः च ।
५. यवः नैर्यासगुणयुक्तः ।
६. यवः कफस्य पित्तस्य च दोषं निवारयति ।
७. मधुमेहे, कासे, अस्तमायां, पीनसे, चर्मरोगे, कुष्ठरोगे, कफप्रधाने ज्वरे च उत्तमः पथ्याहारः यवः ।
८. स्थूलकायाः प्रतिदिनं यवं सेवन्ते चेत् मासाभ्यन्तरे ३-४ के.जि. यावत् भारं न्यूनीकर्तुं शक्नुवन्ति ।
९. यवे ६९.३% पिष्टांशः, ११.५% फ्रोटिन्, १.५% खनिजांशः, विटमिन् सि, अयसः अंशाः च सन्ति ।
१०. शरीरे शोथः अस्ति चेत्, मूत्रस्य अवरोधः अस्ति चेत् यवस्य सेवनं वरम् । यवः शोथं निवारयति, मूत्रं निस्सारायति च ।
११. यवस्य रोटिका रुचिकरी, मधुरा, लघु च ।
१२. यवः मलवर्धकः, वीर्यवर्धकः, कफजन्यानां रोगाणां निवारकः च ।
१३. यवः उत्तमः व्रणरोपकः अपि ।
१४. यवस्य अधिकप्रमाणेन सेवनेन वातः वर्धते । ततः शरीरवेदना, अनिद्रा, शिरोवेदना च सञ्जायते ।

‎
# आण्डिस्

The Andesअण्डिस्-पर्वतम् दक्षिणामेरिकायाम् अस्ति। अमेसोन्-नदी अपि अस्मात् एव उद्भवति। अस्मिन् पर्वते अनेके वनानि सन्ति। चिन्चोना वृक्षात् शितज्वरभेषजम् लभते। वनेषु शृगालाः ल्लामा-उष्ट्राः मञ्जुगमनाः, वैनतेयाः इत्यादयः पशुपक्षिणः वसन्ति।

## सम्बद्धाः लेखाः

* संस्कृतम्
* भारतम्
* हिन्दूधर्मः
* वैदिकसाहित्यम्
# फ्रेञ्चभाषा

युरोपभूखण्डे कश्चन देशः अस्ति फ्रान्स् । फ्रान्सदेशे जनाः फ्रेञ्चभाषया व्यवहरन्ति । भारते फ्रेञ्चजनानाम् अधीने केचन भूभागाः आसन् । अतः तत्रत्याः जनाः एतया भाषया व्यवहरन्ति । विशिष्य पाण्डीचेरीकेन्द्रशासितप्रदेशे एतया भाषया व्यवहारः दृश्यते ।