# सोवियत् सङ्घः

|  |
| --- |
| **सोवियत् समाजवादी गणराज्यानां सङ्घः Союз Советских Социалистических Республик (СССР) (रूसी) Soyuz Sovetskikh Sotsialisticheskikh Respublik (रोमनकृत) Union of Soviet Socialist Republics (USSR) (अङ्ग्लैः)** |
|

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| ←    ←    ←    ←  | **१९२२–१९९१** | ↓ |

 |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |
| Flag | राजचिह्नम् |

 |
| **ध्येयवाक्यम्** रूसी: Пролетарии всех стран, соединяйтесь! रोमनकृत: *Proletarii vsekh stran, soyedinyaytes'!* हिन्दी: दुनिया के मज़दूरों, एक हो जाओ! अङ्ग्लैः: Workers of the world, unite! |
| **राष्ट्रगीतम्** "" (१९४४–१९९१) |
| Location of सोवियत् सङ्घःद्वितीयविश्वयुद्धोत्तरं सोवियत् सङ्घः |
| **राजधानी** | मॉस्को |
| **भाषाः** | रूसी तथा अन्याः भाषाः |
| **धर्मः** | नास्तिकता (राजनीतिकरूपेण) |
| **शासनम्** | संघ; मार्क्सवाद-लेनिनवादः, साम्यवादः |
| **सी॰पी॰एस॰यू॰ महा-सचिवः** |
|  - १९२२–१९५२ | जोसेफ़ स्टालिन (प्रथमः) |
|  - १९९१ | मिखाइल् गोर्बाचेव् (अन्तिमः) |
| **राष्ट्राध्यक्षः** |  |
|  - १९२२–१९३८ | मिख़ाइल् कालिनिन् (प्रथमः) |
|  - १९९०–१९९१ | मिखाइल् गोर्बाचेव् (अन्तिमः) |
| **प्रधानमन्त्री** |
|  - १९२२–१९२४ | व्लाडिमिर लेनिन (प्रथमः) |
|  - १९९१ | इवान् सिलायेव (अन्तिमः) |
| **विधानसभा** | सर्वोच्च-सोवियत् |
|  - Upper house | संघीय सोवियत् |
|  - Lower house | राष्ट्रियतासु सोवियत् |
| **ऐतिहासिकयुगम्** | प्रथमविश्वयुद्धस्यान्तात् — शीतयुद्धकालः |
|  - स्थापना-सन्धिः | ३० दिसम्बर १९२२ |
|  - संघस्य विघटनम् | २६ दिसम्बर १९९१ |
| **Area** |
|  - १९९१ | २,२४,०२,२०० km2 (८६,४९,५३८ sq mi) |
| **Population** |
|  - १९९१ est. | २९,३०,४७,५७१  |
|      Density | १३.१ /km2  (३३.९ /sq mi) |
| **मुद्रा** | सोवियत् रूबल् (руб) (SUR) |
| **Internet TLD** | .su |
| **Calling code** | +7 |
|

|  |  |
| --- | --- |
| **Preceded by** | **Succeeded by** |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  | रूसी सोवियत् सङ्घीय समाजवादी गणराज्यः |
|  | पार-कॉकस सोवियत् संघीय समाजवादी गणराज्यः |
|  | यूक्रेनी सोवियत् समाजवादी गणराज्यः |
|  | बेलारूसी सोवियत् समाजवादी गणराज्यः |

 |

|  |  |
| --- | --- |
| [[रूस]] |  |
| [[जॉर्जिया]] |  |
| [[युक्रेन]] |  |
| [[मोल्दोवा]] |  |
| [[बेलारूस]] |  |
| [[आर्मेनिया]] |  |
| [[अज़रबैजान]] |  |
| [[काज़ाख़स्तान]] |  |
| [[उज़बेकिस्तान]] |  |
| [[तुर्कमेनिस्तान]] |  |
| [[किरगिज़स्तान]] |  |
| [[ताजिकिस्तान]] |  |
| [[एस्टोनिया३]] |  |
| [[लातविया३]] |  |
| [[लिथुआनिया३]] |  |

 |

 |
| १ २१ दिसम्बर १९९१ तम् अल्मा-आतायां एकत्रिते राज्यैः घोशितम् — स्वतन्त्रराज्याणां राष्ट्रमण्डलः इति संस्थाप्य सोवियत् सङ्घः अभवत् इति कथ्यते। २ Assigned on 19 सितंबर 1990 onwards. ३ एस्टोनिया, लातविया, लेतुवा इत्येऽपि द्वितीयविश्वयुद्धोत्तरकालिनं सोवियत्-समावेशम् प्रत्याख्यन्ते। |

**सोवियत् समाजवादी गणराज्याणां सङ्घः** (**यू॰एस्॰एस्॰आर्॰**), सामान्यतया **सोवियत् सङ्घ** इति प्रसिद्धः, एषः आशिया–योरोपा इत्ययोः महादेशयोः व्यापयन् १९२२ तः १९९१ पर्यन्तम् अस्ति इति प्रकारेण एकः महान्तः द्विभुवीयः राष्ट्रः आसीत्। तस्य जीवने दशा मध्ये एषः क्षेत्रेण अतीव विशालः राष्ट्रः आसीत् — एकादश समयमण्डलान् व्याप्य च द्वादश राष्ट्रैः सीमासम्पर्कम् आसीत्, तथा च जनसङ्ख्यया तृतीयं स्थानम् अङ्गीकारयत्। रूसी-साम्राज्यस्य मुख्यतः उत्तराधिकारी इव सम्यक् दृश्यते; नामतः असौ राष्ट्रियगणराज्यानाम् सङ्घरूपेण सङ्गठितः आसीत् यत्रात् सर्वेभ्यः महत्तमः च जनसमृद्धतम् च गणराज्यम् रूसी समाजवादी सङ्घीय गणराज्यः आसीत्। वस्तुतः तस्य शासनं अर्थव्यवस्था च अत्यधिकं केन्द्रीकृतानि आसीत्। एकदलीयराज्यरूपेण, यस्मिन् सोवियत् सङ्घस्य कम्युनिस्ट् पार्टी (सी॰पी॰एस॰यू॰) शासनम् अकुर्वत्, सा कम्युनिस्ट्-राज्येषु अग्रगण्यायाम् आसीत्। तस्य राजधानी च महानगरं मॉस्को आसीत्।

## नामोत्पत्तिः

व्लादिमिर् लेनिनः सोवियत्-सङ्घस्य संस्थापकः बोल्शेविक-नेता च आसीत्।लियोन् ट्राट्स्की, रेड्-आर्मी इत्यस्य संस्थापकः, अक्टोबर्-क्रान्तौ प्रमुखः व्यक्तिः च आसीत्।अक्टोबर्-क्रान्तिः'सोवियत्' इति पदः रूसीभाषायाः सोवेत् (उच्चारणे 'सोवेत्') इति शब्दात् आगतः, यस्य सामान्यार्थाः 'परिषत्', 'सभा', 'अनुदेशः' इत्यादयः। तस्योत्पत्तिः प्रोटो-स्लाविक् मूलतः 'वेत्-इति' इत्यत्र गम्यते (अर्थः — सूचितुम्, वार्तां दातुम्), यत् स्लविक् भाषासु 'वेस्ट्' (वार्ता) इत्यत्र सम्बद्धम् अस्ति। 'सोवियत्निक्' इति पदः परिषत्-सदस्यं निर्देशयति। रूसीइतिहासे कतिपय संस्थानां नाम परिषत् इति आसीत्; रूसी-साम्राज्यकाले १८१० तः १९१७ पर्यन्तं कार्यं कृतम् राज्यपरिषत् इत्यादि संस्थाः अभवन्।

सोवियत् इति यथार्थेण प्रथमं कर्मचाऱीपरिषतानां रूपेण १९०५ वर्षे प्रवर्तनकाले दृष्टाः। ते शीघ्रतया साम्राज्यस्य सेनया दमनिताः अपि तु १९१७ फेब्रुवरी-क्रान्त्यन्तरम् कर्मकर-सैनिक-सोवेताः समग्रराष्ट्रे उदिताः, राज्य-अस्थायी-सरकारेण सह शक्तिं भागीतवन्तः। बोल्शेविकाः (वलादिमिर् लेनिन् नेतेभ्यः नेतृत्वतया) सर्वशक्ति सोवेत्‌भ्यः दत्तव्यमिति आह्वयन् तथा कर्मकर-सैनिकैः समर्थनम् प्राप्तवन्तः। अक्टोबर्-क्रान्त्यन्तरे, यत्र बोल्शेविकैः अस्थायीसरकारात् शक्तिं सोवेत्-नाम्नी समक्षम् कब्जा कृतः, तत्र लेनिनेन रूसी समाजवादी सङ्घीय गणराज्यस्य (रूसी स**॰**स**॰**ग**॰**) संस्थापनम् उद्घोषितम्।

१९२२ तमे वर्षे जॉर्जियन्-विवादे समये लेनिनेन रूसी-एस॰एफ॰एस॰आर् तथा अन्याः राष्ट्रिय-सोवियत्-गणराज्याः महत्तर् सङ्घं कर्तुं आह्वयत्, यः प्रथमतः "यूरोप-आशिया-सोवियत्-गणराज्याणां सङ्घः" इति निर्दिष्टः आसीत्। जोसेफ् स्तालिन् प्रथमं अस्य प्रस्तावस्य प्रतिवादं कृतवान्, किन्तु परिशेषे स्वीकृत्य नामं "सोवियत् समाजवादी गणराज्याणां सङ्घः" इति परिवर्तितम्। आरम्भे समस्ते गणराज्ये 'सोवियत्' इति पदमेव आसीत्; परन्तु भाषान्तराणां प्रदेशीयभाषासु 'परिषत्' अथवा तत्समानार्थकाः पदाः दीर्घं कालं प्रयुज्यन्ते स्म।

लघु-नामरूपेण सी॰एस्॰एस्॰आर्॰ इति (रूसीनामस्य संक्षेपरूपम्) बहुप्रचालितम् अभवत्, यत् जनानां मध्ये तस्यार्थः प्रसिद्धः अभवत्। तीव्रयुद्धस्य आरम्भतः रूसीनामस्य "एस्‍एस्" इति संक्षेपणम् मुद्रणीयं न अस्वीकृतम्; कारणम् — शार्मण्य-नाजी-सैन्यदलेन "एस्-एस्" इति सम्वादः।

आङ्ग्लभाषायाः माध्यमेषु एतद् राष्ट्रं सामान्यतया 'सोवियत् सङ्घः' अथवा 'यू॰एस्॰एस्॰आर्॰' इति उक्तम्। रूसी-एस्॰एफ्॰एस्॰आर् सोवियत् सङ्घे इत्थं प्रभवती यतः अनेकेषु परिप्रेक्ष्येषु जनानां दृष्ट्या सर्वाधिकः रूसीभवन्त इत्यभिमतिः जाताऽपि, एतत् संक्षेपतः अतिशयोक्तिः इव आसीत्।

## इतिहासः

सोवियत्-सङ्घस्य इतिवृत्तम् आरभ्यते तत्रैव यतः बोल्शेविक्-क्रान्तेः आदर्शैः प्रेरितः एकः नवीनः राजकीयः व्यवस्थानिर्मितः। रूसीगृहयुद्धपरान्त् संवत्सरे १९२२ अस्मिन् सङ्घे संस्थापितः, तेन शीघ्रं एकदलीयराज्ये रूपान्तरणं प्राप्तम् — यत्र समाजवादिनपक्षस्य नियन्त्रणं प्रधानं अभवत्। लेनिनस्य नेतृत्वे आरम्भकालः समाजवादीनीतयः च नव-आर्थिक-नीतिः च आत्मीकृताः, यया कतिपय व्यवहारेषु बाजारसम्बद्धाः सुबिधानि प्रमाणीकृतानि।

जीविते स्तालिनस्य उदयात् परं शीघ्रं केन्द्रीकरणं दृढीकृतम्। स्तालिनस्य शासनकाले कृष्ये बलात् सामूह्यीकरणम् अभवत् तथा तीव्रं उद्योगे विकासः सम्पादितः; परन्तु तेन सह महती दैनन्दिनहानिः अभवति संवत्सरेभ्यः १९३० तः १९३३ पर्यन्तं व्याप्य मतानुसारं लक्षैः जनानां दैन्यं भूयस्तत् (आहाराभावः) जातः। दण्डकर्मशिबिरपरिपद्धत्याः विस्तारेन दुःखं संवर्धितम्। १९३० दशकान्ते स्तालिनीयशासनस्य महाशुद्धिकरणाभियानेन विरोधिनः निर्मूलिताः बहवः निर्वासिताः, गृहदण्डिताः, प्रकाशितदर्शनेन त्रृणयन्त्राणि समारब्धानि; एतदर्थं जनमानसि भयः वर्धत्। यावत् यूरोपीया राष्ट्रैः नाजीविरुद्धं एकसन्धिं निर्मातुं असफलता प्राप्ता, तस्मात् १९३९ संवत्सरे सोवियत्-सङ्घेन जर्मन-राज्येन आक्रमणविरुद्ध-सन्धिः कृतः। किन्तु १९४१ संवत्सरे जर्मनीनः महान् भूमिभुक् आक्रमणं कृत्वा सोवियत्-सङ्घं आक्रमितवान्, यस्मिन् द्वितीयः महायुद्धः उत्तरी-पूर्वीभागे व्यापकः सङ्घर्षः प्रारभत्। सोवियत्-जनैः अक्षशक्तीन् पराजयितुम् निर्णायकं योगदानं दत्तम् तथा मद्ययुरोपस्य उत्तरी-पूर्वभागः मुक्तः जातः। तु युद्धे सोवियत्-जनानां हानिः विशालम् आसीत् अनुमानतः लगभगम् २७,०००,००० जनानां अभावः अभवत्, यत् विजयी-सैन्यसमूहानाम् मध्ये सर्वाधिकं मानवीयक्षयः आसीत्। युद्धानन्तरं सोवियत्-सङ्घेन रक्तसेनया अधिगृह्यभूमीन् समेकृत्य उपराष्ट्राणि स्थापयत् तथा तीव्रं आर्थिकविकासं अनुष्ठितम्, यत् तस्य महाशक्तिस्थितिं दृढीकृत्।

भू-राजनीतिकस्पर्धायाः फलस्वरूपं अमेरिकया सह द्वन्द्वात् शीतयुद्धः उदभवत्। पश्चिमीयगुटः उत्तर-महासागर-सैन्यसंघरूपेण १९४९ संवत्सरे सङ्घटितः, तेन प्रेरितः सोवियत्-सङ्घेन १९५५ संवत्सरे स्वकीयः वार्सा-सैन्य-सन्धिः रचितः। पश्चात् द्वयोः पक्षयोः प्रत्यक्षलष्करी-स्पर्शः विहितः न आसीत्; परं वैचारिकमञ्चे तथा तृतीयपक्षयुद्धेषु प्रतिद्वन्द्वित्वं जातम्। १९५३ संवत्सरे स्तालिनस्य मृत्युर्गतम् — तल्लोकाय निकिता ख्रुश्चेव् नेतृत्वे स्तालिनपरम्परायाः शमनार्थम् स्तालिनाशमनम् आरब्धम्, यया केचन स्तालिनीयनीतयः परितुष्ट्या परिवर्तनानि च अभवत्। एतस्मात् चीन-प्रजा-राज्ये (माओत्सेतुङ् नेतृत्त्वे) वैचारिक-विच्छेदो जायते यतः कडु-चीन-सोवियत्-विभाजनं जातम्। पञ्चाशत् दशकस्य मध्ये सोवियत्-सङ्घेन अन्तरिक्षान्वेषणे दीर्घप्रयत्नाः प्रारब्धाः — प्रथमकृतक-नक्षत्रदर्शकः, प्रथममानवस्य अन्तरिक्षयात्रा, प्रथम अन्तरिक्षनिवासः, प्रथमं अन्यग्रहे दूतस्य अवतरणाय प्रयत्नः इत्यादीनि ऐतिहासिकसिद्धयः प्राप्ताः।

१९८५ संवत्सरे अन्तिम-नेता मिखाइल् गोर्बाचेव् राष्ट्रस्य सुधारार्थं पारदर्शिताम् एव पुनर्रचनां इति नीतिभ्यः कार्यारम्भः कृतः। १९८९ संवत्सरे वार्सा-सन्धे अन्तर्भूतानाम् अनेकानाम् राष्ट्राणाम् मध्ये सोवियत्-समर्थितानां शासनानां पतनं जातम्, यस्मात् पूर्वीय-गुटस्य पतनम् उत्पन्नम्। सोवियत्-सङ्गे बहुजातीय-राष्ट्रवादी तथा पृथक्करण-आन्दोलः उद्भूतः — विशेषतः अजरबैजान्, जॉर्जिया च बाल्टिक्-राष्ट्रेषु। १९९१ संवत्सरे देशं पुनःसंघरूपेण संरक्षितुं प्रयत्नेषु कडा-साम्यवादिनां द्वारा गोर्बाचेव् विरुद्धं किञ्चित् प्रयत्नाः जाताः, यतः प्रमुखाः गणराज्याः — युक्रेन्, रूस्, बेलारूस् — पृथक्क्रियन्ते। २६ दिसम्बर् १९९१ तमे दिने गोर्बाचेव् सोवियत्-सङ्घस्य विघटनं सार्वजनिकरूपेण स्वीकार्यं कुर्यात्। रूसी-गणराज्यस्य आन्यनायकः बोरीस् येल्त्सिन् तस्य राष्ट्रस्य पुनर्रचनायाम् नेतृत्वं अकुर्वन्; सोवियत्-सङ्घस्य उत्तराधिकारी-राज्यः रूसी संघः इति व्यवहृतः। अन्ये सर्वे गणराज्याः स्वतंत्रराष्ट्ररूपेण उदिताः। सोवियत्-ध्वंसस्य दुःखजनकपरिणामेन अनेकस्वतन्त्रराष्ट्राणां संयुक्तसमूहः — स्वतन्त्रराष्ट्र-समूहः — स्थाप्यते; किन्तु बाल्टिक्-राष्ट्राणि तत्र न योजितवन्तः।

सोवियत्-सङ्घे जीविते बहूनि महत्वपूर्ण-सामाजिक-प्रौद्योगिक-उपलब्धीनि जातानि। अस्य जीवने सोवियत्-देशः विकसित-औद्योगिक-राष्ट्राणां मध्ये अग्रस्थानं प्राप्तवान्। तस्य आर्थिक-बलं जगति द्वितीयस्थानं गृहीतं तथा तस्य स्थायीसेनासु महत्ता अतिविशालास्ति। परमाणुशस्त्रसंरक्षणसम्झौतिः प्राप्तवती राष्ट्रा इव विचार्यते, परं एषः परमाणुशस्त्राणां महत्तमं भाण्डारं धारयत्। मित्रराष्ट्ररूपेण सोवियत्-सङ्घः संयुक्तराष्ट्रसंघस्य संस्थासभ्यः आसीत् तथा सुरक्षापरिषद्-स्थायी-पञ्चसदस्येषु एकस्मिन्प्रधानस्थाने अभवत्। विघटनपूर्वं सोवियत्-सङ्घः जगति द्वे महाशक्तीभ्यः एकः आसीत् — पूर्वीय-युरोपे तथा एशियायां तस्य प्रभुत्वेन, वैश्विककूटनीतौ, वैचारिकप्रभावे (विशेषतः वैश्विक-दक्षिणेषु), सैनिकशक्तौ, आर्थिकबलौ च वैज्ञानिकसिद्ध्यः च तस्य महाशक्त्यां संस्थापयत्।

## भूगोलः

सोवियत्-सङ्घस्य क्षेत्रफलम् आसीत् २२,४०२,२०० वर्गकिलोमीटर्, यत् तस्मिन् समये जगतः सर्वातिशयं विस्तीर्णं राष्ट्रस्थानम् अर्हत् (इदं वर्तमानकाले रूसी-संघेन धार्यते)। पृथिव्याः स्थलीयभागस्य षष्ठांशम् इतः राष्ट्रः व्याप्नोत्; तस्य आकारः उत्तरी-अमेरिकस्य समतुल्यं अभवत्। उत्तराधिकारी-राष्ट्रेषु कझाखस्तान् तथा युक्रेन् इत्ये शीर्ष-दशदेशान्तरस्थितिभागे अलङ्घ्यन्ते — कझाखस्तान् क्षेत्रेण शीर्षदेशेषु सम्मुख्यते तथा युक्रेन् पूर्णतया युरोपप्रदेशे अवस्थितम् अतिशय-विशिष्टतया गण्यते। यूरोपीयभागः समग्र-क्षेत्रस्य चतुर्थांशम् अवाप्नोत् तथा तत्रैव सांस्कृतिक-आर्थिककेंद्रम् आसीत्। आशियात् प्रादेशिकं पूर्वभागम् प्रशान्तसागरपर्यन्तं विस्तारितम् आसीत् तथा दक्षिणतः अफ्गानिस्तानपर्यन्तम् अपि प्रसरन्; मध्यआशियायां कतिचित् प्रदेशाः मानवसङ्ख्यया अल्पजनाः अभवन्। देशः पूर्वात् पश्चिमं अधिकं १०,००० किलोमीटर् व्याप्य एकादश समयमण्डलान् व्याप्यत्; उत्तरात् दक्षिणं च लगभग् ७,२०० किलोमीटर् इतस्तत्र विस्तारः आसीत्। तत्र पञ्चप्रकाराणि जलवात्-क्षेत्राणि दृश्यन्ते — तुन्ड्रा, तायगा (वनान्तरा), समभुमिका (स्टेप्स्), मरुभूमि च पर्वतराज्यम्।

सोवियत्-राष्ट्रस्य सीमाः जगति दीर्घतमाः आसन् — अनुमानतः ६०,००० किलोमीटर् अतिक्रम्यन्ति (पृथिव्याः एकशः-देढपरिक्रमायाः समतुल्यम्)। द्वितीयांशः तस्य सीमातटरेखायाः तटरेखा आसीत्। १९४५ तः १९९१ पर्यन्ते अस्य सीमायाः संपर्के आसीत् — अफ्गानिस्तान्, चीन्-जनराष्ट्रः, चेकोस्लोवाकिया, फिन्लैण्ड्, हंगेरी, ईरान्, मङ्गोलिया, उत्तर-कोरिया, नॉर्वे, पोलण्ड्, रोमानिया, तुर्की च। बेरिङ्-सागरस्य जलसन्धिः सोवियत्-भूमिं अमेरिकादेशात् पृथक् करोति, तथा ला–पेरौस्-जलसन्धिः जापानात् पृथक्करणं कुर्वत्।

देशस्य उच्चतमः शिखरः आसीत् — पूर्वताजिकिस्तानप्रदेशे अवस्थितः इस्मोयल् सोमोनी-शिखरः, ऊर्ध्वमत् ७,४९५ मीटर्। सोवियत्-सङ्घे जगति केचित् महान्तमान्यासु सरोवराणि आसीत् — केस्पियन् सागरः (इराण्-सहभागेन संयुक्तः) तथा बायकाल् सरोवरः — यः आयतनदृष्ट्या तथा गम्भीरतया विश्वे प्रमुखः तस्योत्तरस्य एकः आसीत्।

## सन्दर्भः

## बाह्यजालस्थलानि

* एकः देशः अध्ययनः : सोवियतसङ्घः (सुवा ह्यलेखसंरूप)