# जन्तवः

| जन्तवः/Animals |
| --- |
|   |
| जैविकवर्गीकरणम् |
|

|  |  |
| --- | --- |
| अधिजगत् | Eukaryota
फलकम्:Taxobox norank entry
फलकम्:Taxobox norank entry
फलकम्:Taxobox norank entry  |
| जगत् (जीवविज्ञानम्) | **Animalia** Linnaeus, 1758 |

 |
| उपविभागीयस्तरः |
| * **Subkingdom Parazoa**
	+ Porifera
	+ Placozoa
* **Subkingdom Eumetazoa**
	+ **Radiata (unranked)**
		- Ctenophora
		- Cnidaria
	+ **Bilateria (unranked)**
		- Orthonectida
		- Rhombozoa
		- Acoelomorpha
		- Chaetognatha
		- **Superphylum Deuterostomia Chordata
			* Hemichordata
			* Echinodermata
			* Xenoturbellida
			* Vetulicolia †
		- **Protostomia (unranked) **Superphylum Ecdysozoa**
				+ Kinorhyncha
				+ Loricifera
				+ Priapulida
				+ Nematoda
				+ Nematomorpha
				+ Onychophora
				+ Tardigrada
				+ Arthropoda
			* **Superphylum Platyzoa**
				+ Platyhelminthes
				+ Gastrotricha
				+ Rotifera
				+ Acanthocephala
				+ Gnathostomulida
				+ Micrognathozoa
				+ Cycliophora
			* **Superphylum Lophotrochozoa**
				+ Sipuncula
				+ Hyolitha †
				+ Nemertea
				+ Phoronida
				+ Bryozoa
				+ Entoprocta
				+ Brachiopoda
				+ Mollusca
				+ Annelida
 |
|  |

प्राणिनः अनेमालिया/मेटाजोवा वंशस्य बहुकोशजीवाः सन्ति । जन्तूनां शरीररचना जन्मादारभ्य निर्धारितरूपेण विकसितं भवति । केषाञ्चन जन्तूनां जीवने कायान्तरणप्रक्रिया भविष्यति । अधिकांशः प्राणिनः स्वतन्त्ररूपेण गतिशीलाः वर्तन्ते । केचन परावलम्बिनः भवन्ति । भूमौ प्राणिनां जन्म ५४२ वर्षेभ्यः पूर्वेभ्यः आसीत् इति विश्वासः । प्रथमस्तरे प्राणिनां जन्म समुद्रे अभवत् इति विज्ञानिनां मतम् । पशवः जीविनः वर्तन्ते। ते स्वभोजनं रचयितुं न शक्नुवन्ति। अतः ते अन्यान् पशून् पादपान् अथवा गोलासान् भक्षयन्ति। केचन पीठमर्दाः(नायकस्य साहय्यका:) अपि सन्ति। अस्मिन् जगति अनेकाः पशुजातयः सन्ति। केचन पशवः विशालाः केचन लघवः सन्ति। केचन पशवः जलवासिनः सन्ति। केचन पशवः उड्डयनॆ समर्था:।
शाकभक्षकाः पादपान् खादन्ति। मांसभक्षकाः अन्यान् पशून् भक्षयन्ति। उभयभक्षकाः पशून् पादपान् च खादन्ति।
केचन पशवः सङ्गे वसन्ति। अन्ये पशवः एकचारिणः सन्ति। भ्रमराः करण्डे वसन्ति। तेषां नेत्री भ्रमर-राज्ञी इति कथ्यते।
लोकेSस्मिन् विविधाः पशवः सन्ति। तान् यथावर्गं रचयितुम् शक्नुमः। तेषु द्वौ प्रमुखौ वर्गौ स्तः अस्थिमन्तः अनस्थिमन्तः च। कर्कटाः वृश्चिकाः प्रवालाः कीटाः षट्पदाः शम्बूकाः च अनस्थिमन्तः सन्ति। अस्थिमत्सु पञ्चवर्गाः सन्ति। ते मत्स्याः मण्डूकादयः सर्पादयः पक्षिणः कशिनः च।--Mahesh239 (चर्चा) १०:०१, ३० जनुवरि २०१४ (UTC)

## शब्दोत्पत्तिः

प्राणः यस्य अस्ति सः प्राणी ।‘प्राण’ शब्देन सह ‘इन्’ प्रत्ययस्य योजनेन प्राणी शब्दोत्पत्तिः । आङ्ग्लभाषायाम् ‘एनिमल्’ इत्येषः शब्दः लेटिन् भाषायाः ‘अनिमालिया’ इत्येतस्मात् शब्दात् उत्पन्नः । कन्नडे–पाणि, हिन्दी-प्राणि, तमिळु–मिरुगम्, विलन्गु, बङ्गाली-जोन्तु, जानोवर् इत्यादिभिः शब्दैः निर्दिश्यते ।

## आहार-शक्तिमूलाः

सर्वे प्राणिनः स्वयम् अथवा परसाहाय्येन आहारं सम्पादयन्ति । आहारम् अनुसृत्य तेषां भेदाः एवं सन्ति – मांसाहारिणः, सस्याहारिणः, उभयाहारिणः, परपोषिणः च । मूलतः सूर्यस्य शक्तिः एव प्राणिनां शक्तिरूपेण परिवर्तितं भवति यतः प्राणिनः सस्यानि अथवा सस्याहारिजीवान् एव खादन्ति । तेषु स्थिताः इङ्गालस्य घटकाः प्राणिनां शरीरं संवर्धयन्ति ।

## वर्गीकरणम्

अरिस्टाटल् महोदयः [ग्रीक् दार्शनिकः, प्लेटो महोदयस्य शिष्यः, नाना क्षेत्रेषु प्रतिभासम्पन्नः] आधुनिकरीत्या जन्तूनां वर्गीकरणम् आरब्धवान् । तदनन्तरं केरोलस् लिनियस् महोदयः समुचितरीत्या वर्गीकरणम् अग्रे नीतवान् । तेन मतेन प्रमुखतः पञ्च विभागाः आसन् –सूक्ष्मजीवाः, जलचराः, सरीसृपाः, उभयपदिनः, सस्तन्यः चेति । एषु पुनः अनेके विभागाः भवन्ति । ।

प्राणिनां वर्गीकरणम् एवमपि क्रियते - अस्थिमन्तः अनस्थिमन्तः इति । कर्कटाः वृश्चिकाः प्रवालाः कीटाः षट्पदाः शम्बूकाः च अनस्थिमन्तः सन्ति ।
अस्थिमत्सु पञ्चवर्गाः सन्ति । ते मत्स्याः मण्डूकादयः सर्पादयः पक्षिणः कशिनः च ।

## वर्गीकरणम्

महासाम्राज्यम्: Biota

* साम्राज्यम्: Eukaryota (येषां कोशेसु कोशकेन्द्रम् अस्ति)
	+ राज्यम्: Metazoa **(येषां बहवः कोशाः सन्ति)**
		- राज्यकम्: Parazoa (येषाम् ऊतयः न सन्ति)
			* विभागः: Porifera (demospongiae)
		- राज्यकम्: Eumetazoa (येषाम् ऊतयः सन्ति)
			* + विभागः: Placozoa
				+ विभागः: Ctenophora
				+ विभागः: Cnidaria
					- विभागः: Platyhelminthes
					- विभागः: Rotifera
					- विभागः: Annelida
					- विभागः: Mollusca
					- विभागः: Cephalorhyncha
					- विभागः: Onychophora
					- विभागः: Nematoda
					- विभागः: Arthropoda
				+ विभागः: Xenoturbellida
				+ विभागः: Vetulicolia
				+ विभागः: Echinodermata
					- विभागः: Asteroidea (?)
				+ विभागः: Hemicordata
				+ विभागः: Chordata
					- * श्रेणी: Pisces (piscis)
						* श्रेणी: Amphibia
							+ वर्गः: Salienta (भेकः)
						* श्रेणी: Reptilia
							+ वर्गः: Testudinata (कच्छपः)
							+ वर्गः: Squamata (ललन्तिका)
							+ वर्गः: Ophidia (सर्पः)
							+ वर्गः: Crocodylia (मकरः)
						* श्रेणी: Aves
						* श्रेणी: Mammalia
							+ वर्गः: Artiodactyla
								- कुटुम्बम्: Suidae (वराहः)
								- कुटुम्बम्: Camelidae (ऊष्ट्रः)
								- कुटुम्बम्: Cervidae (एणः)
								- कुटुम्बम्: Bovidae (गौः)
							+ वर्गः: Perissodactyla (अश्वः गण्डकः च)
							+ वर्गः: Proboscidea (हस्थी)
							+ वर्गः: Cetacea (तिमिङ्गिलः मत्स्यभेदः च)
							+ Rodentia (मूषः)
							+ वर्गः: Lagomorpha (शशः)
							+ वर्गः: Chiroptera (जतुः)
							+ वर्गः: Primates (कपिः मनुष्यः च)
							+ वर्गः: Carnivora
								- कुटुम्बम्: Canidae (वृकः, कुक्कुरः, शृगालः)
								- कुटुम्बम्: Felidae (मार्जारः, व्याघ्रः, सिंहः, चित्रव्याघ्रः इत्यादयः)
								- कुटुम्बम्: Ursidae (ऋक्षः)