# Швейцарія

| Швейцарія нѣм. *Schweiz* фр. *Suisse* ит. *Svizzera* рет. *Svizra* лат. *Helvetia* |
| --- |
|

Прапор і ерб

 „Швейцарьскый псалом“ |
| Розлога | 41 277 км2 |
| Обывательство | 8 962 300 особ (2023) |
| Столиця | Берн |
| ГДП (ПНС) на особу | $106 097 |
| Интернет-домен | .ch, .swiss |
| Часова зона | UTC+1 (CET) UTC+2 (CEST) |
| Телефонный код | +41 |
|  Швейцарія на Викискладѣ |

**Швейца́рія**, **Швайча́рьско** або **Швайц** (нїм. *Schweiz*, франц. *Suisse*, італ. *Svizzera*, ретором. *Svizra*), офіціална назва **Швейца́рьска конфедерáція** (нїм. *Schweizerische Eidgenossenschaft*, франц. *Confédération suisse*, італ. *Confederazione Svizzera*, ретором. *Confederaziun svizra*) є штат в середнїй Европі. Є штат без приступу к морю, на северї гранічіть з Нїмецьком, на западї з Франціёв, на югу з Італіёв і на выходї з Австріёв і Ліхтенштайном. Де-факто головным містом і політічным центром штату є місто Берн.

## Історія

Першыма знамыма племенами, котры обывали теріторії сучасной Швейцарії, были Келты (переважно Гелветы) і Гетовы. В 1. сторочу до н. е. были тоты теріторії добыти Римсков імперіёв і зачленїны до єй провінції. По падї Западноримской імперії тоту область заселили ґерманьскы племена Алеманів і Бурґундів, пізнїше ся стала частёв Франьского кралёвства і Святой римской імперії.

За основу сучасного штату ся поважує заключіня оборонного союзу (тзв. „Федератівной харты“) трёми лїсныма кантонами – Урі, Швіцом і Унтервалденом – зачатком авґуста 1291. Почас 14. і 15. стороча ся Швейцарьской конференція поступно розшыровала припоїнём новых міст і теріторій (Луцерн, Цюріх, Берн) і успішно боронила свою незалежность во войнах проти Габсбурґовцїв і бурґундьскых войводів. Реалну незалежность од Святой римской імперії здобыла конфедерація по швабскій войнї в роцї 1499 а офіціално меджінародне узнаня – на основі условій Вестфальского міру з року 1648.

В 16. сторочу ся Швейцарія стала єдным з головных центрів европской реформації вдяка чінности Улріха Цвінґлі в Цюріху і Жана Калвіна в Женеві. То привело к серії внутрїшнїх реліґійных конфліктів, котры на довгу добу роздїлили кантоны на католицькы і протестантьскы.

В роцї 1798 была Швейцарія окуповане войсками револучной Франції, котры выголосили твердо централізовану Гелветьску републіку, тот режім лемже не мав підпору меджі обывательством. По паду Наполеона Віденьскый конґрес в роцї 1815 обновив незалежность країны в розшыреных граніцях a заручів єй статус вічного озброєного невтраліты.

Сучасный федератівный штат быв заложеный в роцї 1848. По куртій обчаньскій войнї (тзв. Зондербурндьской войнї) была прията перша цїлонародна устава, котра перемінила вольны здружіня єднотливыє штатів на певну політічну федерацію з централнов владов в Бернї.

Вдяка дослїдній політіцї невтраліты ся Швейцарія уникла знічіню почас першой і другой світовой войны. В повойновім періодї ся країна стала містом многых меджінародных орґанізацій (в тім чіслї Меджінародного комітету Червеного хріста і европского велительства ОСН). Непозераючі на узку економічну інтеґрацію з Европов не є Швейцарія членом Европской унії і повноправным членом Орґанізації споєных народів ся стало аж на основі резултатів цїлонародного референдума в роцї 2002.

## Ґеоґрафія і клімат

Швейцарія лежыть на стыку западной, середнёй і южной Европы. Рельєф країны творять три главнї ґеоґрафічны реґіоны: Швейцарьскы Алпы (котры занимають приближно 60% теріторії) на югу, горы Юра на северозападї і Швейцарьска плошина (Міттелланд) в центрї. Найвысшов точков країны є верьх Дуфур (4634 м) в масіві Монте Роза. Країна є богата на солодководны жрїдла і має веце як 1500 озер, з котрых найвекшы суть Женевске, Боденьске і Нешательске озера.

Клімат в Швейцарії є переважно мірно контіненталный, але выразно залежить од надморьской вышкы. В горьскых областях переважають тіпічны алпскы кліматічны условія з крутыма заснїженыма зимами, затля як южный кантон Тічіно має особливости мірного середнёморьского клімату.

## Політічна сістема

Швейцарія є федератівна републіка, котру творять 26 рівноцїнных кантонів. Країна є знама своёв унікатнов сістемов прямой демокрації, вдяка котрому можуть обчане прямо овпливнёвати леґіслатіву через реґуларны референдумы і народны ініціатівы.

Выконна міць належить Федератівній радї, котра ся складать зо семох членів воленых парламентом. Функція презідента Швейцарьской конфедерації є ротуюча: є воленый спомеджі сучасных членів Федератівной рады на період лем єдного рока і выконує переважно репрезентатівны функції.

## Обывательство і култура

Обывательство Швейцарії творять приближно 8,8 міліона людей. Характерістічнов рисов демоґрафії є міморядно высокый подїл чуджінцїв (приближно 25%), котры в країнї тырвало бывають і роблять.

Културный і языковый ландшафт країны є унікатный. На федералній уровни суть офіціалны узнаны штири народны языкы: нїмецькый (бісїдує нёв векшына обывательства), французьскый, італьскый і ретороманьскый. Подля реліґійной приналежности ся обывательства традічно дїлять на католиків і протестантів, хоць в послїднїх роках подїл людей, котры ся не односять к жадній реліґії, поступно росте.

## Економіка

Швейцарія має єдну з найрозвинутїшых, найстабілнїшых і найконкуренцієспособнїшых економік на світї. Країна ся шпеціалізує на сектор служеб, головно на банковництво і асекурацію, котрых ключовы центра ся находять в Цюріху і Женеві.

Промысловый сектор є силно орьєнтованый на высоко технолоґічны і научны тяжкы выробы: фармацевтічный промысел, хемічный промысел, точне строярство і выробу світознамых годинок (котры суть традічно схранены означінём „Swiss Made“). Народнов мінов є швейцарьскый франк, котрый має повість єдной з найсполягливішых резервных мін на світї.

## Референції