# Ґерманьскы языкы

| Ґерманьскы языкы |
| --- |
| Region | Северна, Западна і Централна Европа, Анґлоамеріка, Океанія і Австралія, южна Африка. |
| Native speakers |  |
| Языкова родина | Індоевропска
* '
 |
| Языковы коды |
| ISO 639-2 | `gem` |
| ISO 639-3 | – |
|   Штаты, в котрых материньскым языком векшины жытелїв є ґерманьскый язык
  Штаты, в котрых ґерманьскый язык є державным, айбо не першорядным |

**Ґерманьскы языкы** — конарь індоевропской родины. Общій предок вшыткых языкôв того конаря — праґерманьскый (общоґерманьскый) язык, котрым говорили приближно в серединї 1. тісячроча п.н.е. в Севернôй Европі. Праґерманьскый язык і ёго потомкы ся характерізують істыма унікатныма языковыма знаками, як то зміна согласных, знама як закон Ґрімма. Майпошырены ґерманьскы языкы суть анґліцькый і нїмецькый — материньскы языкы 300—400 і веце як 100 міліонôв людей в тôм порядку. Иншы росшырены языкы ґрупы суть голандчіна з 23 міліонами і афріканчіна з веце як 6 міліонами родженых говорцьôв; северогерманьскы языкы, враховано норчіны, данчіны, шведчіны, ісландчіны і фаєрчіны, котры вєдно мають приближно 20 міліонôв родженых говорцьôв.

## Класіфікація ґерманьскых языкôв і діалектôв

**Западоґерманьскы языкы**   Голандьскый   Нижнёнїмецькый   Середнёнїмецькый   Верхнёнїмецькый   Анґліцькый   Фрізькый **Североґерманьскы языкы**   Выходоскандінавскы   Западоскандінавскы   Лінія, роздїлююча северны і выходны ґерманьскы языкы
Ґерманьскы языкы ся дїлять на три ґрупы: северну, западну і выходну.

### Западоґерманьскы языкы

**Анґло-фрізькы** языкы:

Анґліцька ґрупа:

* Давноанґліцькый язык
	+ Середнёанґліцькый язык
		- Анґліцькый язык
		- Шкотьскый язык
		- Йола (язык)

Фрізька ґрупа:

* Давнофрізькый язык
	+ Середнёфрізькый язык
		- Фрізькы языкы
		- Выходнофризькый язык
		- Западнофризькый язык

**Нижнёфранконьскы** языкы:

* Давнофраньскый язык
	+ Давноголандьскый язык
		- Середнёголандьскый язык
			* Голандьскый язык і ёго діалекты
			* Афріканчіна

**Нижнёнїмецькы** языкы:

* Давносаськый язык
	+ Середнёнижнёнїмецькый язык
		- Нижнёнїмецькый язык

**Верхнёнїмецькы** языкы:

* Давноверхнёнїмецькый язык
	+ Середнёверхнёнїмецькый язык
		- Середнёнїмецькы діалекты:
			* Нїмецькый язык
			* Луксембурзькый язык
			* Їдіш
			* Віламовіцькый язык
		- Южнонїмецькы діалекты:
			* Алеманьскы діалекты (враховано швейцарьской нїмчіны)
			* Ракуско-баварьскы діалекты
* Ломбардьскый язык\*

\* діскутована класіфікація, поз. *Ломбардьскый язык*.

### Североґерманьскы языкы

* Давносеверный язык
	+ **Западна ґрупа**:
		- Давноісландьскый язык
			* Ісландськый язык
		- Давнонорвезькый язык
			* Норьскый язык
			* Фаєрьскый язык
			* Норньскый язык
		- Ґроньскый северный язык
	+ **Выходна ґрупа**:
		- Давноданьскый язык
			* Даньскый язык
		- Давношведьскый язык
			* Шведскый язык
		- Давноґотландьскый язык
			* Ґотландьскый язык

### Выходоґерманьскы языкы

* Ґотьскый язык

## Писмо

Найстаршы свідчіня ґерманьскых языкôв — ґерманьскы імена, записаны в 1. сторочу Тацітом. Найстарша памнятка ґерманьского писма — напис на Неґовскôй гелмі (2. стороча пне.). Приближно в 2. сторочу ся обявив старшый футарк, рання форма рунічного алфавіту. Ґотьскый язык ся записовав ґотьскым алфавітом, створеным єпіскопом Вулфілов про переложіня Біблії в 4. сторочу. Пак, хрістіанскы священикы і монахы, котры окрем ґерманьскых языкôв говорили і писали латинчінов, зачали писати по ґерманьскы управеныма латиньскыма буквамы. Окрем штандартного латиньского алфавіту, много ґерманьскых языкôв хоснують буквы з діакрітіков (Å, Ä, Ö, Ü), модіфікованы буквы (ß, Ĳ, Ø, Æ, Ð), латинізованы руны (Þ).

## Історія

 Експансія ґерманьскых племен з 750. року п.н.е. до 1. рік н.е.:    Поселїня перед 750. р. п.н.е.    Новы поселїня до 500. р. п.н.е.    Новы поселїня до 250. р. п.н.е.    Новы поселїня до 1. р. н.е.
Вшыткы ґерманьскы языкы повстали з праґерманьского языка, обєдиненых звуковыма змінами як то закон Ґрімма ці закон Вернера. Законы зачали дїяти приближно в 500. роцї пне., окрем того екзістовали иншы общі іновації, подля котрых праґерманьска языкова сполочность іщі была єдинов у бронзову добу.

Іщі з першых свідчінь ся ґерманьскы языкы дїлять на три ґрупы: западну, выходну і северну. Їх одношіня тяжко ся дає зістити протоже рунічны памняткы суть малоінформатівны, а ґерманьскы языкы міґрачного періода суть дуже подобны. Наприклад, ломбардьскый язык 6. стороча годен быв быти поводом северо- ці выходоґерманьскым языком перед тим, як быв асімілованый западныма ґерманцями, кідь ся Ломбарды всїли на Лабе.

Найстаршый звязаный ґерманьскый текст є ґотьскоє переложіня Нового Завіту з 4. стороча. Екзістують ранны тексты по давнофраньскы (5. стороча), давноверхнёнїмецькы (слова і речіня з 6. стороча, звязаны тексты з 9. стороча і давноанґліцькы (звязаны тексты з 10. стороча).

Довшы рунічны написы суть захованы з 8. і 9. стороч, довшы тексты латиніков — з 12. стороча (напр. Книга о Ісландянах), а дакотра скалдічна поезія — аж з 9. стороча.

До конця міґрачного періоду (~7. стороча) выходоґерманьскы языкы выгынули. Бурґундцї, Ґоты і Вандалы ся асіміловали межи їх сусїдами. Приближно до 10. стороча ґерманьскы языкы вже были доста далекыма, жебы їх носителї ся тяжко межи собов розуміли.

В Середовіку западоґерманьскы языкы были силно роздїлены. Островный анґліцькый язык ся розвивав одокремлено. З другого боку, контіненталны ґерманьскы языкы были роздїлены верхнёнїмецькым пересуваням согласных. Доднесь роздїл став омного бівшым — од найвысшоалеманьского конаря на югу до северонижнёсаського діалекту на северї. Хоць обидва суть поважованы за варіанты нїмчіны, їх дуже тяжко назвати взаємнозрозумілыма. З другого боку, североґерманьскы языкы ся лишили май єдиныма — контіненталны североґерманьскы языкы суть взаємнозрозумілы і доднеська.

## Знакы

* дінамічный притиск на першôм (корїнёвôм) складї;
* редукція безпритисковых складôв;
* асімілачноє варіованя гласных;
* общоґерманьскоє пересуваня согласных;
* шырокоє хоснованя аблаута;
* творїня слабого претеріта з помочов денталного суфікса;
* 2 тіпа склонёваня придавникôв: силный і слабый.

## Поровнованя словника

Дакотры з слов в тôй таблічцї змїнили своє історічноє значіня. Наприклад, анґліцьке слово *starve* значіть «голодовати», а ёго вшыткы коґнаты (покровны слова), наприклад, нїм. *sterben* значать «мерти».

| Переложіня (Русинчіна)
 | Анґлічтіна
 | Шкотчіна
 | Зап. фрізштіна
 | Афріканчіна
 | Голандчіна
 | Голандчіна (Лімбурзька)
 | Нижня нїмчіна
 | Нижня нїмчіна (Гронінген)
 | Середня нїмчіна (Луксембурчіна)
 | Нїмчіна
 | Ґотчіна
 | Ісландчіна
 | Фаєрчіна
 | Шведчіна
 | Данчіна
 | Норчіна (Букмол)
 | (Норчіна (Ніношк)
 |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| ябко | apple | aiple | apel | appel | appel | appel | Appel | Abbel | Apel | Apfel | aplus | epli | epli | äpple | æble | eple | eple
 |
| доска | board | buird | board | bord | bord | bórdj/telleur | Boord | Bred | Briet | Brett | baúrd | borð | borð | bräde | bord | brett | brett
 |
| бук | beech | beech | boeke | beuk | beuk | beuk | Boeoek / Böök | Beukenboom | Bich | Buche | bōka/-bagms | beyki | bók(artræ) | bok | bøg | bok | bok / bøk
 |
| книга | book | beuk | boek | boek | boek | book | Book | Bouk | Buch | Buch | bōka | bók | bók | bok | bog | bok | bok
 |
| груди | breast | breest | boarst | bors | borst | boors | Bost | Bôrst | Broscht | Brust | brusts | brjóst | bróst / bringa | bröst | bryst | bryst | bryst
 |
| бурый | brown | broun | brún | bruin | bruin | broen | bruun | broen | brong | braun | bruns | brúnn | brúnur | brun | brun | brun | brun
 |
| день | day | day | dei | dag | dag | daag | Dag | Dag | Do | Tag | dags | dagur | dagur | dag | dag | dag | dag
 |
| мертвый | dead | deid | dea | dood | dood | doed | doot | dood | dout | tot | dauþs | dauður | deyður | död | død | død | daud
 |
| вмерти | die (starve) | dee | stjerre | sterf | sterven | stèrve | starven / döen | staarven | stierwen | sterben | diwan | deyja | doyggja | dö | dø | dø | døy / starva
 |
| доста | enough | eneuch | genôch | genoeg | genoeg | genóg | noog | genog | genuch | genug | ganōhs | nóg | nóg/nógmikið | nog | nok | nok | nok
 |
| перст | finger | finger | finger | vinger | vinger | veenger | Finger | Vinger | Fanger | Finger | figgrs | fingur | fingur | finger | finger | finger | finger
 |
| дати | give | gie | jaan | gee | geven | geve | geven | geven | ginn | geben | giban | gefa | geva | ge / giva | give | gi | gje(va)
 |
| скло | glass | gless | glês | glas | glas | glaas | Glas | Glas | Glas | Glas | – | glas | glas | glas | glas | glass | glas
 |
| золото | gold | gowd | goud | goud | goud | goud / góldj | Gold | Gold | – | Gold | gulþ | gull | gull | guld / gull | guld | gull | gull
 |
| добрый | good | guid | gód | goed | goed | good | goot | goud | gutt | gut | gōþ(is) | góð(ur) / gott | góð(ur) / gott | god | god | god | god
 |
| рука | hand | haund | hân | hand | hand | hand | Hand | Haand | Hand | Hand | handus | hönd | hond | hand | hånd | hånd | hand
 |
| голова | head | heid | holle | hoof / kop | hoofd / kop | kop | Kopp | Heufd / Kop | Kopp | Haupt / Kopf | háubiþ | höfuð | høvd / høvur | huvud | hoved | hode | hovud
 |
| высокый | high | heich | heech | hoog | hoog | hoeg | hoog | hoog / höch | héich | hoch | háuh | hár | høg / ur | hög | høj | høy / høg | høg
 |
| домôв | home | hame | hiem | heim / tuis | heem, heim / thuis | thoes | Tohuus | Thoes | Heem | Heim | háimōþ | heim | heim | hem | hjem | hjem / heim | heim
 |
| гак | hook / crook | heuk | hoek | haak | haak | haok | Haak | Hoak | Krop / Kramp | Haken | kramppa | haki / krókur | krókur / ongul | hake / krok | hage / krog | hake / krok | hake / krok
 |
| хыжа | house | hoose | hûs | huis | huis | hoes | Huus | Hoes | Haus | Haus | hūs | hús | hús | hus | hus | hus | hus
 |
| много | many | mony | mannich / mennich | baie / menige | menig | minnig | Mennig | Ìnde | – | manch | manags | margir | mangir / nógvir | många | mange | mange | mange
 |
| місяць | moon | muin | moanne | maan | maan | maon | Maan | Moan | Mound | Mond | mēna | máni / tungl | máni | måne | måne | måne | måne
 |
| нôч | night | nicht | nacht | nag | nacht | nach | Nach / Nacht | Nacht | Nuecht | Nacht | nótt | nótt | nátt | natt | nat | natt | natt
 |
| нїт | no (nay) | nae | nee | nee | nee(n) | nei | nee | nee / nai | nee(n) | nee / nein / nö | nē | nei | nei | nej / nä | nej / næ | nei | nei
 |
| старый | old (айбо: elder, eldest) | auld | âld | oud | oud | aajt (*старый*) / gammel (*гнилый*) | oolt / gammelig | old / olleg | aalt | alt | sineigs | gamall (айбо: eldri, elstur) / aldinn | gamal (айбо: eldri, elstur) | gammal (айбо: äldre, äldst) | gammel (айбо: ældre, ældst) | gammel (айбо: eldre, eldst) | gam(m)al (айбо: eldre, eldst)
 |
| єден | one | ane | ien | een | een | ein | een | aine | een | eins | áins | einn | ein | en | en | en | ein
 |
| унця | ounce | unce | ûns | ons | ons | óns | Ons | Onze | – | Unze | unkja | únsa | únsa | uns | unse | unse | unse / unsa
 |
| снїг | snow | snaw | snie | sneeu | sneeuw | sjnie | Snee | Snij / Snèj | Schlue | Schnee | snáiws | snjór | kavi / snjógvur | snö | sne | snø | snø
 |
| камінь | stone | stane | stien | steen | steen | stein | Steen | Stain | Steen | Stein | stáins | steinn | steinur | sten | sten | stein | stein
 |
| тамто | that | that | dat | daardie / dit | dat / die | dat / tot | dat / dit | dat / dij | dat | das | þata | það | tað | det | det | det | det
 |
| два | two / twain | twa | twa | twee | twee | twie | twee | twij / twèje | zoo / zwou / zwéin | zwei/zwo | twái | tveir / tvær / tvö | tveir / tvey / tvær / tvá | två | to | to | to
 |
| ко | who | wha | wa | wie | wie | wee | wokeen | wel | wien | wer | Ƕas / hwas | hver | hvør | vem | hvem | hvem | kven
 |
| червик | worm | wirm | wjirm | wurm | worm | weurm | Worm | Wörm | Wuerm | Wurm | maþa | maðkur / ormur | maðkur / ormur | mask / orm  | orm | makk / mark / orm   | makk/mark/orm
 |
| Переложіня (Русинчіна)
 | Анґлічтіна
 | Шкотчіна
 | Зап. фрізштіна
 | Афріканчіна
 | Голандчіна
 | Голандчіна (Лімбурзька)
 | Нижня нїмчіна
 | Нижня нїмчіна (Гронінген)
 | Середня нїмчіна (Луксембурчіна)
 | Нїмчіна
 | Ґотчіна
 | Ісландчіна
 | Фаєрчіна
 | Шведчіна
 | Данчіна
 | Норчіна (Букмол)
 | Норчіна (Ніношк)
 |