# Чехія

| Чеська републікачес. *Česká republika* |
| --- |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |
|  |  |

 |
| **Гімна:** Kde domov můj? („Де муй дум?“) Тривалість: 1 година та 13 хвилин.1:13 |
| Location of Чесько   |
| **Головне місто** (і найвекше місто) | Прага
 |
| Урядный язык | чеськый |
| Влада | Парламентьска републіка |
|  -  | Презідент | Петр Павел |
| Теріторія |
|  -  | вєдно |  78 866 км2 (115) 30 450 sq mi  |
|  -  | вода (%) | 2 |
| Популація |
|  -  | списованя 2021 | 10701777 (86) |
|  -  | густота | 135.3/км2 (87) 350,4/sq mi |
| **ГДП** | шацованя 2021 |
|  -  | вєдно | $282,34 міліард (45) |
|  -  | на жытеля | $18985 (38) |
| **ГДП** (номіналный) | шацованя 2021 |
|  -  | вєдно | $282,34 міліард (45) |
|  -  | на жытеля | $18985 (38) |
| **ІЛР** (2021) | ▲ 0,891 (дужый высокый) (35) |
| Валута | Коруна (kč) (`CZK`)  |
| Часова зона | СЕТ (UTC+1) |
|  -  | лїтнїй час | СЕЛЧ (UTC+2) |
| Сторона движения | правый |
| Інтернет-домен | .cz |
| Телефонный код | +420 |

**Че́хія**, **Че́сько** (чес. *Česko*), **Че́хы**, офіціалнов назвов **Че́ська республіка** вадь курто **ЧР** (чес. *Česká republika*, *ČR*, МФА: [ˈtʃɛskaː ˈrɛpublɪka]), історично ай **Боге́мія** вто держава без выхода до моря в централнуй Европі, член Европської унії уд року 2004, котра має гатары з Австрійов на югу, Німещинов на западі, Польщов на сіверовостоку тай Словакійов на юговостоку. У Чеськуй републіці офіціалнов валутов є чеська коруна (`CZK`); головным варошом є Прага. Кроме неї сут великі вароші ги Бырно, Острава, Пылзень и Ліберець.

Чехія має береговатый ландшафт и площу в 78,871 км² из головно помірным контіненталным и океанічным кліматом.

Чеська републіка є унітарнов парламентарнов републіков из продвинутов, высокодоходнов соціалнов торговов економіков. Чехія ся держит европської соціалної моделі, має задарьну медіціну тай часточно понукат задарьноє університетськоє школованя. У Індексови людського розвою Чехія має 32. місто. Чеська републіка — член Орґанізації споєных націй, Орґанізації Сіверноатлантичного договора, Европської унії, Орґанізації економічного спувробутництва и розвою, ОБСЕ, Рады Европы тай Вішеґрадської ґрупы. На юлій 2025. року президентом Чехії є Петр Павел, премєрміністром — Петр Фяла.

Чеськоє княжество было закладеноє у кунци 9. стороча пуд Великов Моравійов. Оно было формално признаноє ги імперськый став Сященої римської імперії у 1002. рокови тай стало корольством у 1198. По битві Могача у 1526. році вшыткі землі Богемської короны были поступово інтеґровані до Габсбурзької монархії. Через почти стувку рокув протестантськоє повстаня стало причинов Тридцятьручної войны. Из розпадом Сященої римської імперії у 1806. році Коронні землі стали частьов Австрійської імперії.

Бігом 19. стороча Чехія пруйшла індустріалізацію. По розпаді Австро-Мадярської імперії по Первуй світовуй войні бульша часть реґіона зайшла до Первої чехословацької републікы у 1918. році. Чехословакія была єдинов державов у централнуй и восточнуй Европі, котра ся обстала парламентарнов демократійов на вшыток меживоєнный період. По Мінхенському договорі 1938. року Націштська Німещина окуповала чеські землі. У 1945. році Чехословакія ся удновила тай три рокы по тому стала комуністичнов державов Восточного блока по переворотови року 1948. Провбы лібералізовати уряд и економіку ся гасили совєтськов інвазійов у крайину бігом Празької яри 1968. року. У новемброви 1989, Боршоньова револуція поклала конець комуністичному правліньови тай удновила демократичный устрой. 31. децембра 1992. року Чехословакія ся мирно розпала, а єї державы-члены стали незалежными державами — Чеськов републіков и Словакійов.

## Історія

### Правік

**Зліва**: Венера з Долніх Вєстоніць, датована 29,000–25,000 до н. е., є майстаров керамічнов фіґурков у світі.
**Справа**: камінна голова келта из Мшецькых Жегровіць є майціннов келтськов скулптуров у Европі, датує ся 3. сторочом до н. е.
Археолоґічні находкы указувут на вто, ож територія днешньої Чехії была заселена уд палеоліта. У сьому реґіоні найшли были, наприклад, керамічну фіґурку, Венеру з Долніх Вєстоніць, датовану дас 29,000–25,000. роками до н. е., котра ся держит майстаров керамічнов фіґурков у світі.

У класичну епоху, позад келтськых міґрацій 3. стороча до н. е., Богемія ся стала асоційовати из племньом боюв. Бої заклали были опідум недалеко уд сучасної Прагы. Май пак, у 1. сторочови, там ся заселили ґерманські племена маркоманув и квадув.

Словяне из реґіона Чорного моря тай Карпат тоже ся селили у реґіонови, їхня міґрація ся мотивовала інвазійов народув из Сібіра тай гунув, аварув, булґарув и мадярув. У 6. сторочу гуны ся сунули дале на запад у Богемію, Мораву и часті днешньых Австрії тай Німещины.

Бігом 7. стороча франкськый торговець Само, пудпорувучи словян у їхнюй борьбі против осілых недалеко аварув, став правительом першої задокументованої словянської державы у централнуй Европі — Імперії Сама. У 8. сторочі ся появила Велика Морава, контрольована династійов Мойміровцюв, котра была у свому пікови у 9. сторочови бігом правліня Сятополка I. Моравського, удбивавучи ся уд влива франкув. Велика Морава была охрещена, у тум числі позад бізантійськых місій Кирила и Мефодія.

### Богемія

*Головна статя: Богемія*
Корона Богемії удну Сященої римської імперії (1600). Чеські землі были частьов Імперії у 1002–1806. роках, а Прага была імперськов резиденційов у 1346–1437 и 1583–1611.
Богемські племена ся представляли многыми герцоґами; централізованоє Богемськоє княжство ся появило у другуй половині 9. стороча вдяку дому Пржемысловцюв. Уд 1002. по 1806. рук Богемія была імперськым ставом Сященої римської імперії.

У 1212. рокови Пржемысл Отакар I. утягнув уд імператора Золоту сицилську булу, пудтвержувучу корольськый статус Отакара и його наслідникув; Богемськоє княжство ся так пудняло у статусови до корольства. Німецькі іміґранты ся поселили у богемськуй периферії у 13. сторочови. Монґолы бігом свої інвазії до Европы доходили до Моравы, айбо были розбиті пуд Оломовцом.

По серії династійных воєн, богемськый престол добыв Луксембурґськый дум.

У другуй половині 14. столітя ся зачали провбы реформовати церьков у Богемії. Послідовникы Яна Гуса ся удсторонили уд подаякых практик Католицької церьквы и бігом Гуситськых воєн 1419–1434. рокув побідили пять хрестовых походув, орґанізованых против них імператором Сященої римської імперії Сіґізмундом. Бігом слідувучых двох сторочув 90% населеня Богемії и Моравы ся держали за гуситув. Паціфішта Петр Хелчіцькый у середині 15. стороча вдухновив кываня Братерської єдноты, котра ся домак удкапчала уд римокатолицької церьквы.

21. децембра 1421. року Ян Жіжка, успішный воєвода и найманець, повюг своє войсько у Битку пуд Кутнов Горов (Кутенберґом), котра ся кунчила побідов гуситув. И доныні го честувут як націоналного героя.

Битка межи гуситами тай хрестоносцями бігом Гуситськых воєн; Єнськый кодекс, 15. стороча
Уд року 1526 власть над Богемійов чим май дале, тым май концентровали Габсбурґы. Межи 1583. и 1611. роками Прага была офіційнов резиденційов імператора Сященої римської імперії Рудолфа II. и його двора.

Празька дефенестрація 1618. року тай далшоє Богемськоє повстаня против Габсбурґув означили зачаток Тридцятьручної войны. У 1620. році повстаня у Богемії было задусеноє бігом биткы пуд Білов Горов. Лідеры повстаня были згублені у році 1621. Шляхта и протестантськый середньый клас мусіли авадь перейти у католицизм, авадь лишити крайину.

Період уд 1620. року по другу половину 18. стороча дустала назывку „Темных часув“. Бігом Тридцятьручної войны обывательство чеськых земель упало на третину позад кіряня протестантув тай войны, хворот и голоду. Габсбурґы заказовали вшыткі християнські деномінації кромі католицизма. Розквіт барокової културы указує двоякость сього історичного періода. Османська імперія и Крымськоє ханство напали на Мораву у 1663. У 1679–1680 чеськыми землями пруйшли Велика віденська чума и кметськоє повстаня.

Празька дефенестрація 1618 означила зачаток Богемського повстаня против Габсбурґув и першый етап Тридцятьручної войны.
Позад голодув ся ставали селянські повстаня. Кметьство было скасованоє помежи роками 1781 и 1848. Дакулько битв Наполеонувськых воєн ся стали на території днешньої Чехії.

Падіня Сященої римської імперії у 1806. році привело д деґрадації політичного ставу Богемії, котра стратила свою позицію імперського курфірта и свою політичну репрезентацію у імперському сеймови (райхстаґови). Богемські землі стали частьов Австрійської імперії. Бігом 18. и 19. стороч набирало обороты Чеськоє націоналноє удроджіня з цільов удродити чеськый язык, културу и націоналну ідентичность. Револуція 1848. року в Празі, котра ся цілила на лібералні реформы тай автономію Богемської короны удну Австрійської імперії, была придусена.

Попри надії на поступкы про Богемію, імператор Франц Йозеф I. пушов на компроміс лиш из Мадярщинов. Австро-Мадярськый компроміс 1867. року и нереалізована коронація Франца Йозефа корольом Богемії стали розчарованьом про дакотрых чеськых політикув. Богемські коронні землі стали частьов так названої Ціслейтанії.

Чеські соціал-демократы и проґресивні політикы зачали борьбу за общоє убиранковоє право. Перші убиранкы з правом голоса про вшыткых чоловікув ся справили у році 1907.

### Чехословакія

*Головна статя: Чехословакія*
Перша чехословацька республіка чинила 27% населеня даколишньої Австро-Мадярщины и почти 80% єї індустрії.
#### Перша чехословацька республіка

*Головна статя: Перша чехословацька республіка*
У 1918. році, бігом падіня Габсбурґської монархії по Першуй світовуй войні была вытворена незалежна Чехословацька республіка на чолі из Томашом Ґарріґом Масариком, котра ся прикапчала ид Союзным силам. Ся нова держава інкорпоровала Богемську корону.

Перша чехословацька республіка чинила лиш 27% обывательства бывшої Австро-Мадярщины, айбо унаслідовала почти 80% єї індустрії, што позволило юй конкуровати з западными індустріалными державами. У 1929. році, рувнявучи з 1913, грубый домашньый продукт (ГДП) державы ся увеличив на 52%, а індустріалноє выробництво — на 41%. У 1938 Чехословакія мала 10. місто у світовум індустріалнум выробництві. Чехословакія біла єдинов крайинов централної и восточної Европы, котра ся лишила лібералнов демократійов бігом цілого меживоєнного періода. Хоть Перша чехословацька республіка и была унітарнов державов, она давала подаякі права меншинам, спомежи котрых были майвеликі німецька (23.6% у 1921), мадярська (5.6%), русинська, російська и украйинська (3.5%).

#### Пудкарпатська Русь

*Головна статя: Пудкарпатська Русь*
Мапа русинської автономії у Чехословацькуй державі, постановленої статьов №81 Версайського мирного договора и пудтвержена Сенжерменськым мирным договором (Jan Zabiełło 1920). Видко Чоп, Мункач (Мукачово), Береґсас (Берегово), Довгоє, Тісоуйлок (Вилок), Кірайгазо (Корольово), Хуст.
Подля Статі №53 Сенжерменського мирного договора 10. септембра 1919 русины мали дустати автономію, што ся пак реалізовало у даякуй мірі в чехословацькуй конституції. Попри вто, подакотрі права не были реалізовані; чехословацька власть заявляла, ож процес наданя автономії мав быти поступовым. Так представленя русинув у націоналнуй сфері было май малым ги ся надіяло. Пудкарпатська Русь у складі Чехословакії обсяговала території даколишньых комітатув Унґ, Береґ, Уґоча и Мараморош и зайшла до складу Чехословакії по Паризькуй мирнуй конференції. Подля чехословацької конституції 1920. року реґіон быв офіційно названый Пудкарпатськов Русьов (чес. *Podkarpatská Rus*).

Вопрос популарности прикапчаня Пудкарпатя ид Чехословакії дискусійный; знає ся май набізувно, ож місному бывательство май важно было не ид котруй державі ся капчати, а автономія у єї складі. По процесови мадяризації русины не хотіли ся лишати пуд мадярськов властьов и тяжіли д самоврядности.

У 1920. році реґіон ся хосновав ги транспортный узол про переміщеня зброї тай амуніції про антисовєтськых полякув, котрі участвовали у Польсько-совєтськуй войні на сівері, а локалні комунішты саботовали поїзды тай пробовали помочи совєтськуй стороні. Бігом и по войні многі украйинські націоналішты з восточної Галичины, котрі ся опирали як польському, так и совєтському правліньови, утікнули у Пудкарпатську Русь.

20. апріля 1920. року Масарик призначив быв Ґриґорія Жатковича ґубернатором реґіона. Жаткович подав в удставку 17. апріля 1921, и вернув ся ид своюй юріштськуй практиці у Пітсбурґови, Пенсілванія, у Споєных штатах Америкы. Причинов про такоє рішеня было незадоволеня гатарами з Словакійов.

#### Мінхенськый договор, Друга чехословацька республіка и німецька окупація

*Никайте ай: Друга світова война, Мінхенськый договор*
Чехословацькі пілоты 310. ескадры Корольськых воздушных сил бігом битвы за Британію в 1940
Западна Чехословакія была окупована Націштськов Німещинов, котра поклала бульшу часть реґіона у Протекторат Богемія и Моравія. Протекторат быв уголошеный частьов Третього райха, а його президент и премєрміністер были пудпорядковані Націштськуй Німещині тай райхспротектору. У Терезіні, на сівер уд Прагы, быв розміщеный націштськый концентраційный лаґер Терезін (Терезієнштадт, нїм. *Theresienstadt*). Бульшина жыдув у Протектораті были забиті у націштськых концентраційных лаґрах. „Ґенералплан Ост“ (нїм. *Generalplan Ost*) постановляв выгубліня, укіряня, ґерманізацію вадь узятя у рабство бульшины вадь ушыткых чехув, обы услободити місто про німцюв. За чехословацькый опур націштськуй окупації націшты чинили против них воєнні злочины. Німецька окупація ся кунчила 9. мая 1945. року из приходом совєтської и америцької армій и Празькым повстаньом. Бульшина німецькоязычных бывателюв Чехословакії были насилу укіряні из крайины, раз у резултаті місных актув насилства, а пак пуд еґідов „орґанізованої передачі“, пудтверженої Совєтськым союзом, США и Великов Британійов на Потсдамськуй конференції.

#### Третя и четверта чехословацькі республікы

*Головна статя: Чехословакія*Прага бігом інвазії Варшавського пакта 1968. року.
На убиранках 1946. року Комуністична партія Чехословакії набрала 38% голосув и стала майвеликов у чехословацькум парламенті, сформовала коаліцію з другыми партіями тай конзолідовала власть. У 1948 став ся переворот, и быв исформованый єднопартійный уряд. На слідувучый 41 рук (1948–1989) чехословацька комуніштська держава пудпорядкововала ся економічным и політичным рисам Восточного блока. Куртый період політичної лібералізації бігом Празької яри быв спертый інвазійов Варшавського пакта до Чехословакії в 1968. році, котра пуджывила неґативноє удношіня ид авторитарному комунізму у межинароднум комуністичнум кываню и стимуловала популарность еврокомунізма на Западі; у Чехословакії ся зачав репресивный період нормалізації, котрый ся продержав до Боршоньової револуції 1989. року.

### Чеська республіка

Вацлав Гавел, єден из майважных челядникув у чеськуй історії 20. стороча — лідер Боршоньової револуції, послідньый президент Чехословакії и першый президент Чеської республікы.
У новембрі 1989. року Чехословакія зась стала лібералнов демократійов через Боршоньову револуцію. Айбо словацькі націоналні настрої ся інтензифіковали, што у тум числі ся проявило в Дефісовуй войні, и 31. децембра 1992 держава ся мирно розділила на незалежні крайины: Чехію и Словакію. Уд 1990. року обідві державы пруйшли економічні реформы тай приватизації з цільов вытворіня торгової економікы. Процес быв бульшинов успішный: у 2006. році Світовый банк узнав Чехію „розвинутов державов“, а в 2009. році Індекс людського розвою призначив Чехії статус „дуже высокого людського розвою“.

Уд 1991. року Чеська республіка, раз ги часть Чехословакії, а пак уд 1993 и як окрема держава, стала членом Вішеґрадської ґрупы, а уд 1995. року — Орґанізації про економічну спувпрацю и розвуй. Чехія ся прикапчала ид НАТО 12. марця 1999 и стала членом Европської унії 1. мая 2004. 21. децембра 2007. року Чехія ся закапчала у Шенґенську зону.

До року 2017 уряд вела то центріштсько-ліва Чеська соціалнодемократична партія (чес. *Sociální demokracie*, *SOCDEM*), то центріштсько-права Громадянська демократична партія (*Občanská demokratická strana*, *ODS*). У октовбрі 2017 убиранкы уйграло популіштськоє кываня *ANO 2011* пуд проводом другого майбогатого челядника в крайині, міліардера Андрея Бабіша; ANO узяли трираз май бульше голосув ги їхньый майблизкый конкурент, ODS. У децембрі 2017 чеськый президент Мілош Земан призначив Андрея Бабіша новым премєрміністром.

На убиранках 2021. року ANO з малым удрывом пруйграли, премєрміністром став Петр Фяла. Ун исклав урядову коаліцію аліанса SPOLU (*Občanská demokratická strana*, *Křesťanská a demokratická unie – Československá strana lidová (KDU-ČSL)* тай *Tradice Odpovědnost Prosperita (TOP 09)*) и аліанса Піратув и Старостув. У януарови 2023 ґенерал в удставці Петр Павел уйграв президентські убиранкы и став новым чеськым президентом на зміну Мілошу Земану.

24. фебруара 2022 Російська федерація зачала повномасштабну войну против Украйины. Чехія дала притулок пув міліону украйинськых утіканцюв — майвеликоє число украйинськых утіканцюв на душу населеня у світі.

У децембрі 2025. року Бабіш изась став премєрміністром, кой його популіштська партія ANO уйграла октовберські убиранкы у парламент.

## Демоґрафія

Рождаємость у Чехії у 2020. році ся шацовала на 1.71 дітины на жону, што є низше уд ґлобалного уровня удтворіня в 2.1. Просіковый вік у Чехії є 43.3 рокы. Просікова довгота жывота у 2021 ся шацовала на 79.5 рокув (76.55 рокув про чоловікув, 82.61 рокув про жун). Дас 77,000 чоловік іміґрувут на Чехы кажджый рук. Вєтнамські іміґранты яли ся селити у крайині бігом комуністичного періода, коли їх кликав ги робутникув чехословацькый уряд. У 2009 на Чехах было дас 70,000 вєтнамцюв. Многі из них рішили ся лишити у крайині навхтема.

Подля резултатув списованя людности 2021. року бульшина населеня Чеської републікы сут чехы (57.3%), а за нима йдут: моравакы (3.4%), словакы (0.9%), украйинці (0.7%), вєтнамці (0.3%), полякы (0.3%), росіяне (0.2%), сілезці (0.1%) тай німці (0.1%). Ищи 4.0% вписали комбінацію из двох націоналностий (3.6% дали комбінацію из чеської и другої націоналности). Ґрафа „націоналность“ была у списованьови немусайна, того многі люде ї лишили незаповненов (31.6%). Подля шацовань, у Чехії жыют 250,000 ромув (циґан). Польська меншина быват головно у реґіоні Транс-Олза.

У Чехії у 2021. рокови жыли 658,564 чужоземці подля Чеської статистичної службы, майвеликі їх ґрупы тото украйинці (22%), словакы (22%), вєтнамці (12%), росіяне (7%) тай німці (4%). Бульшина чужоземного населеня быват у Празі (37.3%) тай Стржедочеськум крайови (13.2%).

Жыдувськоє обывательство Богемії и Моравії, котроє мало 118,000 чоловік подля списованя 1930. року, было практично выгубленоє Націштськов Німещинов бігом Голокоста. У 2021. рокови у Чеськуй републіці жыло дас 3,900 жыдув. Експремєрміністер Чехії, Ян Фішер — юдаїшта.

Націоналность бывателюв, котрі удповіли у списованьови 2021:

| Націоналность
 | Частка
 |
| --- | --- |
| чехы
 | 83.76%
 |
| моравакы
 | 4.99%
 |
| чехы и моравакы
 | 2.50%
 |
| словакы
 | 1.33%
 |
| украйинці
 | 1.08%
 |
| чехы и словакы
 | 0.82%
 |
| вєтнамці
 | 0.44%
 |
| полякы
 | 0.37%
 |
| росіяне
 | 0.35%
 |
| *другі* | 4.36%
 |

### Майвеликі вароші

Майвеликі муніціпалітеты у Чеськуй републіці
Чеська статистична служба – 1. януара 2025
| №
 | Назывка
 | Край
 | Населеня
 | №
 | Назывка
 | Край
 | Населеня
 |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 1
 | Прага
 | Празькый
 | 1,397,880
 | 11
 | Злін
 | Злінськый
 | 74,684
 |
| 2
 | Бырно
 | Югоморавськый
 | 402,739
 | 12
 | Кладно
 | Стржедочеськый
 | 69,664
 |
| 3
 | Острава
 |  | 283,187
 | 13
 | Гавіржов
 |  | 68,674
 |
| 4
 | Пылзень
 | Пылзенськый
 | 187,928
 | 14
 | Мост
 | Устецькый
 | 63,474
 |
| 5
 | Ліберець
 | Ліберецькый
 | 108,090
 | 15
 | Опава
 |  | 55,109
 |
| 6
 | Оломовц
 | Оломовцькый
 | 103,063
 | 16
 | Їглава
 | Высочіна
 | 54,624
 |
| 7
 | Чеські Будейовіці
 | Югочеськый
 | 97,231
 | 17
 | Фридек-Містек
 |  | 53,590
 |
| 8
 | Градець Кралове
 |  | 94,311
 | 18
 | Тепліці
 | Устецькый
 | 50,912
 |
| 9
 | Пардубіці
 | Пардубіцькый
 | 92,319
 | 19
 | Карловы Вары
 |  | 49,073
 |
| 10
 | Усті над Лабем
 | Устецькый
 | 90,866
 | 20
 | Карвіна
 |  | 48,937
 |

## Референції

## Вонкашні удкликованя

* Урядовый вебсайт
* Президентськый вебсайт
* Сенат
* Портал державної адміністрації
* #VisitCzechia – офіційный туристичный портал Чехії