Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# День (календарный)

Simeon Solomon: Day and Night
**Календарный день**, в бесѣдѣ часто просто **день** (розумѣючи 24 годины), або **день-ночь** — несистемна единка часу, означована **d**, котра исторично и физикално одповѣдать часу едного обернутя Землѣ довкола своей оси и обсягуе 24 годины по 60 минут кажда, а минута — по 60 секунд кажда, або

 WIKINIUM\_MATH\_PH\_0 секунд,
кедь выхоснуеме дефиницию секунды, единкы часу системы SI.

## Найчастѣйше поуживаны окреслѣня

В практицѣ хоснують даколько розличных окреслѣнь календарного дня, з котрых найчастѣйше ся поуживать *день цивилный*, *день сонѣчный*, *день звѣздный або сидеричный*.

Цивилный день
Интервал часу меджи двома поступныма проходами сонця через полудник даного мѣста. Обсягуе 24 годины, а дѣлить ся на рано (час по выходѣ сонця), полудне (час кулминации сонця, 12. година мѣстного часу), вечер (час перед западом сонця), полночь (нулта година мѣстного часу). Зачатком цивилного дня ся поважуе полночь.

|  |
| --- |
| Цивилный день в истории
У стародавных Грекох ся день зачинав од западу сонця, так рахують день тыж юдеи ай могамедане. Старовѣкы Римляне зачинали день од полночи.

 |

Поровнаня довгости звѣздного (2) и сонѣчного (3) дня при еднаком напрямѣ орбиталного и властного обертаня
Сонѣчный день
Час едного обернутя Землѣ довкола своей оси, циже интервал меджи двома поступныма кулминациями сонця. Обсягуе цѣлы 24 годины, зачаток сонѣчного дня числять од нултой годины (полночь), а кажда далша година означать поворот Землѣ довкола своей оси на 15°: в 2 годины буде то 30°, в 3 годины 45°, а так дале.
Звѣздный або сидеричный день
Интервал часу меджи двома поступныма кулминациями дакотрой звѣзды. Понеже Земля не лем довкола своей оси, але и довкола Сонця обертать ся, мѣряня односно далекой звѣзды елиминуе вплыв орбиталного руху Землѣ, и довгость звѣздного дня выносить ≈ 23 год. 56 мин. 4 сек.
## Интересны факты

* Дѣлѣня календарного дня на 24 годины походить од Клавдия Птолемея (II. стороча), а дѣлѣня годин и минут на 60 части — од Вавилонии, де ся поуживала шѣстьдесятькова система числѣня.
* Обертаня Землѣ довкола своей оси поступно ся спомалять через приплывне тертя, причинов котрого гравитация. Милиард рокы перед нами календарный день мав лем 20 годин, а в року были 438,3 днѣ.

## Жерела и одказы

* **Day**. Citizendium. ‎14 February 2010‎.  [перевірено 2021-04-08]. англ.
* **Ottův slovník naučný**. Illustrovaná encyklopaedie obecných vědomostí. Díl 7. Vyd. J. Otto. V Praze, 1893 чеш. Ss. 287–288.
* **Жданов А.**: Время //Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона, т. VII (1892): Волапюк — Выговские, с. 368–369русс.
* **Климишин І. А.** Календарь природи і людини. — Львів: Вища школа, 1975 укр.

## Референции
# Земля (планета)

Земля виджена з Аполла 17 під час выправы на Місяць
**Земля** (сімбол: ) є третя планета сонячной сістемы, тыж найвекша терестрічна планета в сістемі і єдине планетарне тїлесо, на котрім є в згодї із сучасным науковым познанём потвердженый жывот. Земля выникла дас перед 4,6 міліардами роками і курто по своїм взнику здобыла свій єдиный природный сателіт — Місяць. Планета кружыть коло Сонця по еліптічной дорозї з дуже малов ексцентріцітов (майже окружной). Земля ся складать з трьох головных слоїв: коры, мантії і ядра.

## Назвы

Земля як домашнїй світ людства має много назв в завіслости на народї, міджі найзнамішы належыть назва латиньского походжіня Terra, Tellus ці ґрецька назва Ґаіа.

## Референции

 *Тота статя є затля „Стыржень“. Поможте Вікіпедії так, же єй доповните і росшырите*.
# Година

> Не поплетьте з Годинка.

Жебова годинка, хоснована на міряня часу.
**Го́ди́на**, **час** — то єдиніця часу, основана на скорости обертаня і розмірах Землї.

 *Тота статя є затля „Стыржень“. Поможте Вікіпедії так, же єй доповните і росшырите*.
# Минута

|  |
| --- |
|  Єдна минута на електронній годинцї |
| Основны даны |
| Величина | часу |
| Символ | мин, min  |
| Конверзия
  |
| 1 мин, min *в системѣ ...* |  *буде ...* |
| основних одиницях SI: | 60 с |

**Мину́та** — єдинка міры часу у шістьдесятковій сістемі личбы. Позначення: русинськоє **мин**, межинародноє **min**.

1 мин = 60 с = 1/60 год = 1/1440 добы

## Хоснованя

Минута хоснує ся ги часть назвы походных єденок міры:

* метрів за минуту(м/хв) — рідко поуживана єденка лінійної скорости;
* оборотів за минуту (об/мин, мин−1) — єдинка скорости обертаня;
* імпулсів за минуту — застарілый способ опредїленя вартости телефонных выкликів;
* сторонок за минуту — єдинка скорости друка.

## Історія

Ал-Біруні першый раз роздїлив годину шістьдесятикратно на минуты, секунды, третины тай четвертины у 1000 роцї нашої еры, говорячи про єврейські місяцї.

Історично слово «минута» йде від латинського pars minuta prima що знаменує «перша малинька часть».

У 1267 роцї середновічный ученый Роджер Бекон, писав латинськым языком, опредїлив роздїлёваня часа межи повными місяцями як число годин, минут, секунд, третых і четвертых (horae, minuta, secunda, tertia і quarta) послїдь полудня на опредїленї календарнї даты.

## Никати тоже

* Секунда
* Година
* Доба

## Зазначкы
# Секунда

Десять секунд одміряных нарамковыма годинками
**Секунда** є основна єдиніця часу в сістемі SI.

 *Тота статя є затля „Стыржень“. Поможте Вікіпедії так, же єй доповните і росшырите*.
# Единкы часу

Бѣжны единкы часу
| Единка | Великость
 |
| --- | --- |
| Пиросекунда | 10−12 s
 |
| Наносекунда | 10−9 s
 |
| Микросекунда | 10−6 s
 |
| Милисекунда | 10−3 s
 |
| **Секунда** | **закл. единка SI** |
| Минута | 60 секунд
 |
| Година | 60 минут, 3600 s
 |
| День | 24 годины, 86 400 s
 |
| Тыждень | 7 днѣ
 |
| Мѣсяць | 28 аж 31 днѣ
 |
| Рок | 12 мѣсяци
 |
| Рок | 52 тыжднѣ + день
 |
| Обычайный рок | 365 днѣ
 |
| Переступный рок | 366 днѣ
 |
| Тропичный рок | Ø 365,24219 днѣ
 |
| Десятьроча | 10 рокы
 |
| Генерация | 25 аж 30 рокы
 |
| Стороча | 100 рокы
 |
| Тысячроча | 1000 рокы
 |

**Единкы часу** суть шпецифичны интервалы часу, хоснованы в штандартный способ на мѣряня або высловлѣня тырваня. Закладна единка часу в Меджинародной системѣ единок, англ. *Тhe International System of Units (SI)*, есть секунда, дефинована наслѣдовным способом.

> Секунда есть час, ровный 9192631770 периодам вызарьованя, одповѣдаючого переходу меджи двома надтонкыма ровинами основного стану атома цезия-133... Атом цезия-133 мать быти в спокою и при теплотѣ 0°К.
>  — Bureau International des Poids et Mesures
>
>

Иншы шпецифичны интервалы часу (единкы часу) суть одведены од закладной единкы.

## История

Исторично единкы часу были основаны на периодах обертаня Землѣ довкола властной оси и довкола Сонця, а тыж обертаня Мѣсяця довкола Землѣ.

Основна единка про мѣряня куртых интервалох часу быв «день», численый яко повный цикл перемѣны сонѣчного освѣтлѣня (день и ночь).

## Жерела и одказы

* **Unit of time (second)**. SI Brochure. BIPM. Section 2.1.1.3. Архівна копія з оріґінала зроблена 25 Mar 2019.  англ.

## Референции
# Система SI

Сѣм основных физикалных единок SI

| Символ | Назва | Величина  |
| --- | --- | --- |
| K | келвин | термодинамична теплота  |
| s | секунда | час  |
| m | метер | довжка  |
| kg | килограм | маса  |
| cd | кандела | свѣтивость  |
| mol | мол | кельость материи  |
| A | ампер | електричный пруд  |

**Система SI** — меджинародна система единок, франц. **Sisteme International d'Unites**, покуртано **SI** — система единок физикалных величин, принята на *11. Генералной конференции про мѣры и вагу* (1960).

Перевагы системы
Меджинародна система единок выпрацована намѣсто зложеного вороха систем единок и окремых несистемных единок, котра ся склала на основѣ метричной системы мѣр. Перевагами системы SI суть ей универзалность (загортать всѣ конарѣ наукы и и техникы) и координованость одводных единок,
Область поужитя основных единок
Основны единкы ся поуживають на вытворѣня одводных единок в окремых сферах:
* метер, килограм, секунда — про величины механичной природы
* ампер — про величины електричны и магнетичны
* келвин — про величины тепловы
* кандела — про величины свѣтловы
* мол — про величины в молекуларной физицѣ и хемии

Одведены единкы
Одведены единкы можуть быти математично означены через основны з помочов операций дѣлѣня и множѣня, напримѣр, физикална величина *швыдкость* мѣрять ся в системѣ SI одведенов единков *метер за секунду*: WIKINIUM\_MATH\_PH\_0 .

В том припадѣ одведена единка не мать ани властну назву, але, иншак, суть окремы одведены единкы, котры исторично достали властну назву, часто на честь одповѣдного ученого. Такы единкы суть: бекерел, ватт, вебер, волт, генри, герц, грей, джовль, катал, кулон, лумен, лукс, ньютон, ом, паскал, радиан, сиверт, сименс, стерадиан, тесла, фарад, ступень Целзия.
## Жерела и одказы

* Прохоров А.М. (гл. ред.): Физическая энциклопедия в 5 томах. — Москва: Большая Российская энциклопедия, 1988-1998. ISBN 5-85270-034-7 Том 3, 1992. 672 с. ISBN 5-85270-019-3 [1]

## Референции
# Юдаїзм

**Юдаїзм** є термін, котрый означує (згруба од 19. стороча) реліґію єврейского народа - Ізраіля.

 *Тота статя є затля „Стыржень“. Поможте Вікіпедії так, же єй доповните і росшырите*.
# Старовіке Ґрецько

Партгенон – сімбол старовікого Ґрецька
**Старові́ке Ґре́цько** припадно **анті́чне Ґре́цько**, є термін про історічну етапу ґрецькой історії, котра ся почала коло року 800 п. н. е. і скінчіла в добі розквіту хрістіанства. Много історіків тримле епоху старовікого Ґрецька за епоху взнику сучасной модерной западной цівілізації. Ґрецька култура здобыла значной славы уж в добі римской рішы, котрой посередництвом ся росшырила до векшыны Европы. Цівілізація старовікого Ґрецька мала великый вплыв на язык, політіку, едукачну сістему, філозофію, науку і уменя. К обновлїню дішло в западній Европі в часї ренесанції і знову в добі класіцізму в 18. і 19. сторочу.

## Історія

Історію Старовікой Ґреції дїлять на три добы:

1. VIII. – VI. стороча п. н. е. — архаічна доба, архаіка (полісы);
2. V. – IV. стороча п. н. е. — класічна доба (найвысшый вывой сполоченства і културы);
3. III. – I. стороча п. н. е. — еліністічна доба (злучіня антічного і восточного світа);

## Жрідла і одказы

* **Большая серия знаний. Древний мир. Средневековье.** Сост. Цирульников Л. М. — Москва: ООО «Мир книги». Издательский дом «Современная педагогика», 2005. — 128 с: ил. ISBN 5-8405-0172-7

## Референції

 *Тота статя є затля „Стыржень“. Поможте Вікіпедії так, же єй доповните і росшырите*.
# Старовікый Рим

Рост и упадок Старовікого Риму
   Римска република   Римска империя   Западна Римска империя   Византска империя
Римска тоґа
**Старовікый Рим** є традічне означіня штатного цілку, котрый выник в 8. ст. до н. е. на Апеніньскім півострові на території, де є днешнїй Рим, як містьскый штат, поступно опановав цїле Середоморя і в роцї 395 н.е. ся роздїлив на Западоримску рішу (заникла 476 н.е.) і Візантьску рішу (заникла року 1453 н.е.). Од часу опанованя Середоморя ся часто означує як *Римска ріша*.

Із старовікого Рима походить модерне право, хрістіаньска реліґія, части модерной філозофії і много іншых наук, як і основа днешнёй штруктуры многых штатів.

Історія старовікого Рима ся традічно дїлить на штири фазы:

* кралёвство — 753 до н. е.-509 до н. е.
* републіка — 509 до н. е.-27 до н. е.
* цісарьство — 27 до н. е.-395
* Западоримска ріша — 395-476 і Візантьска ріша— 395-1453

Тоты штири фазы ся іщі дале дїлять на меншы части.

## Конець "золотого віку" Римской імперії

Місто-держава Рим у статусї Републіки, а пізнїше Імперії, наслїдком актівной збройной експанзії в III. ст. до н. е. — початку II. ст. н. е., запановав над вшыткым Середоморьом. Риму належали величезны теріторії од Піренейского півострова до Закавказя, од Брітанії до Северной Африкы і Мезопотамії. Рим — столиця Імперії, быв найбівшым містом того часу, з обывательством майже єден міліон людей.

Добробыт римских обывателїв забеспечовав ся державными ґаранціями охраны приватной властности, ослободжіньом од даней, трудом близко 11 міліонів рабів, стабілными цінами. Про завоеваня популарности цїлого обывательства влада зряджовала кровавы і газардны цирковы позиранкы и роздаваня гроши і потравин в главнім містї. Нормы римского права, якы ся одличають од "варварскых" законів і звычаїв, забеспечовали охрану римскых обывателїв. Суд быв публічным, пожадовав доказаня вины і давав можность обгаебы.

Западна, Южна и Централна часть Европы, Северна Африка и Близкый Выход были покрыты добрыми чинеными дорогами, мостами ай акведуктами. Теріторія Імперії была зъєдночена поштовов службов.

## Жрідла

* Хронология Старовікого Риму поль.

## Референції
# Могамедан

Пророк Могамед доставать Одкровѣня Боже од Архангела Гавриила
Могамедане в свѣтѣ (2009).
Найвекша держава могамеданох — Индонезия
**Могамедан** (синоним *мусулман*) — то вызнаватель вѣроучѣня пророка Могамеда, исламу.

## Форма «мусулман»

В арабском языку тото слово, مسلم, ся выгварять: муслим. Нуж, форма *мусулман*, новѣйша форма, як *могамедан* е пряме перебраня самоназвы з арабчины.

## Вѣрованя могамеданох

Могамедане вѣрують

* в единого Бога, што сотворив свѣт,
* в ангелох,
* в пророкы, котры передали людьом Божы одказы,
* в Святе Письмо,
* в одповѣдность каждого за свои чины, в Страшный Суд,
* в повну власть Бога над судьбов чоловѣка.

## Росширѣня во свѣтѣ

Число могамеданох во свѣтѣ шацують на 1,5 млрд чел.. Ислам е друга подля числа вѣрникох, подля дакотрых массмедий, найскорше ростуча свѣтова религия.

## Референции
# Сонце

Астрономічный сімбол Сонця, ☉
Сонце
**Сонце** є звізда головной поступности, спектралной класы G2V належаюча до класу світивости V. Обігать коло середины Молочной сістемы далеко од 25 000 до 28 000 світловых років. Обіг тырвать приближно 226 міліонів років. Творить центер сонячной сістемы, од Земли є далеко 1 AU (дас 150 міліонів км). Та же є звіздов найблизше к Земли. Маса Сонця є дас 330 000 раз векша як маса Земли і то робить 99,8 % масы сонячной сістемы.

Сонце є старе приближно 4,6 міліард років, што го давать міджі звізды середнёго віку. Буде світити іщі коло 5 аж 7 міліард років. Теплота на поверьхнї Сонця чінить дас 5800 K, зато го люде внимають як жовте (і кідь максімум ёго выжарёваня є в зеленій части видимого спектра).

Діаметер Сонця є згруба 1 400 000 км, што чінить приближно 109 діаметрів Земли. Та же ёго обєм є дас 1,3 міліон раз векшый як обєм Земли. Густота Сонця є середнё 1400 кг/м3.

## Значіня

Сонце є звізда найблизша к Земли, котрой поверьхню засобує теплом і світлом. Світло досягне Землю приближно за 8 минут і 19 секунд. Енерґія сонячного жарїня рушать скоро вшыткы процесы, котры ся на Земли дїють. Є на нім завіслый клімат, зміны хвілї і теплоты, значно пособить на прилив і одлив. Помагать утримати на земній поверьхнї воду в капалній формі, є ключовым фактором фотосінтезы рослин і уможнює жывым творам відїти.

 *Тота статя є затля „Стыржень“. Поможте Вікіпедії так, же єй доповните і росшырите*.
# II. стороча

|  |  |
| --- | --- |
| **Тысячроча:** |  1. тыс. до н. е. – **1. тысячроча** – 2. тысячроча
 |
| **Стороча:** |  I. стороча – **II. стороча** – III. стороча
 |
| **Десятьроча:** |  0. 10. 20. 30. 40. 50. 60. 70. 80. 90.
 |

**II. стороча** — часова доба од 1. януара 101 по 31. децембра 200 подля грегорианского календаря.

Рокы II. стороча

101
102
103
104
105
106
107
108
109
110

---

111
112
113
114
115
116
117
118
119
120

---

121
122
123
124
125
126
127
128
129
130

---

131
132
133
134
135
136
137
138
139
140

---

141
142
143
144
145
146
147
148
149
150

---

151
152
153
154
155
156
157
158
159
160

---

161
162
163
164
165
166
167
168
169
170

---

171
172
173
174
175
176
177
178
179
180

---

181
182
183
184
185
186
187
188
189
190

---

191
192
193
194
195
196
197
198
199
200

## Вызнамны подѣи

## Вынаходы и новоты

* Клавдий Птолемей придумав дѣлѣня календарного дня на 24 годины.

## Жерела и одказы

* **Климишин І. А.** Календарь природи і людини. — Львів: Вища школа, 1975 укр.

## Референции
# Ґравітація

**Ґравітація**, **ґравітачна інтеракція** є універзалне силове вплываня міджі вшыткыма формами матеріалу тай актуално ся тым одрізнять од вшыткых другых інтеракцій. Ґравітачна інтеракція є найслабша з основных інтеракцій і мать бесконечный досяг і є все притяжлива. Найвызначнїшо вплывать на обєкты з великов масов (макросвіт). Про малы швыдкости і слабе поле ся про попис ґравітачной інтеракції хоснує, про ёго простоту і релатівну точность про малы швыдкости, Ньютонів ґравітачны закон. На силне поле і великы швыдкости (релатівістічны, ближачі ся швыдкости світла) ся хоснує обща теорія релатівіты (платить і на слабы поля і малы швыдкости). Глядана квантова теорія ґравітації предпокладать частицю звану ґравітон як далшу елементарну частицю.

 *Тота статя є затля „Стыржень“. Поможте Вікіпедії так, же єй доповните і росшырите*.
# Оттів словник научный

Оттів словник
**Оттів словник научный**, тыж **Оттова енціклопедія**, є найвекша друкована чеська енціклопедія (конверзачный лексікон) ушыткых доб з років 1888-1909. Недавно го в чіслї гесел по чеськы написаных енціклопедії перебігнула чеська Вікіпедія.

Іщі ай днеська є Оттів словник научный добрым жрідлом інформацій, особливо о історічных фактах. Дерек Соєр в своїй книзї повідать: "Оттів словник научный оставать герешнов приручков, непереконанов ничім, што в Чехах од той добы было опубліковане. В своїм часї то была єдна з найлїпшых енціклопедій на світї, може друга за чіслом гесел а ілустраціями за Encyclopædia Britannica." (сторона 96)

Словник є барже детайлный, гесла довшы як сто сторон не суть выїмков а гесла з дакілько десять сторонами суть тыж часты.

## Одказы

### Референції

*Тоты даны суть часточно або цалком основаны на перекладї статї Ottův slovník naučný на чеській Вікіпедії.*

### Екстерны жрідла

* Оттів словник научный (1-27) безплатнї в різных форматах на archive.org
* Словник во Викижерелах
* COTOJE.CZ – placená on-line verze. Zdarma zobrazí prvních cca 200 znaků.
# Филм

**Філм** є термін, котрый охоплює окремы проєкты в области кінематоґрафії. Назва походить з того, же фотоґрафічны філмы были першыма середками на запис і зображіня рушаных образчіків.

 *Тота статя є затля „Стыржень“. Поможте Вікіпедії так, же єй доповните і росшырите*.
# Южна Корея

| Корейска републіка кор. *대한민국* |
| --- |
|

Прапор і ерб

 |
| Розлога | 100 363 км2 |
| Обывательство | 52 081 799 |
| Столиця | Соул |
| ГДП (ПНС) на особу | $59 330 |
| Интернет-домен | .kr |
| Часова зона | UTC+9 |
| Телефонный код | +82 |
| \*\*\* |

Южна Корея
**Южна Корея** (кор. *남한*), официална названя **Корейска републіка** (кор. *대한민국*, *теган мінґук*) – є штат у выходній Азії, занимаючій южну половину Корейского полоострова. Ёго сусїдом є Северна Корея. Чісло обывательства в роцї 2005 перевышыло 48 міліонів. Найвекшым і головным містом є Соул. Урядным языком є корейскый.

 *Тота статя є затля „Стыржень“. Поможте Вікіпедії так, же єй доповните і росшырите*.
# Корейскый язык

| Корейскый язык |
| --- |
| *한국어 (Южна Корея) 조선말 (Северна Корея)* |
| Region | Северна Корея, Южна Корея, Кітай, Японія, США, Канада, Росія |
| Native speakers |  |
| Языкова родина | * '
 |
| Писомна сістема | ганґыл, ханча |
| Офіціалный статус |
| Реґулованый |  Южна Корея: Націоналный інштітут корейского языка |
| Языковы коды |
| ISO 639-1 | `ko` |
| ISO 639-2 | `kor` |
| ISO 639-3 | `kor` |
|  |

**Корейскый язык** – офіціалный язык Северной і Южной Кореї.

 *Тота статя є затля „Стыржень“. Поможте Вікіпедії так, же єй доповните і росшырите*.
# Російскый язык

| Російскый язык |
| --- |
| русский язык (*russkij jazyk*) |
| Native speakers |  |
| Языкова родина | Індоевропскы
* Балтіцько-славяньскы
	+ Славянскы языкы
		- Выходославяньскы
			* '
 |
| Писомна сістема | Кіріліця (російскый варіант) |
| Офіціалный статус |
| Реґулованый | Інштітут російского языка Російской Академії Наук |
| Языковы коды |
| ISO 639-1 | `ru` |
| ISO 639-2 | `rus` |
| ISO 639-3 | `rus` |
|  |

**Російскый язык**, ці **Русскый язык** (**Руштіна**, рос. *русский язык*) є найхоснованїшый славяньскый язык.

## Росшырїня

Як урядный і дорозумівачій язык царьской Росії ся руштіна росшырила по огромній плосї выходной Европы і северной Азії.

## Референции

 *Тота статя є затля „Стыржень“. Поможте Вікіпедії так, же єй доповните і росшырите*.