Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Културна скарбнїца

Замок як нєрухоме културне добро под защиту держави у Руским Керестуре
**Културна скарбнїца** подрозумює добра
хтори нашлїдзени зоз прешлосци, алє и тоти цо наставаю у терашньосци. Пре окремни вредносци яки маю, представяю даєден народ. Прето их треба зачувац за будуци ґенерациї.

Таки културни добра найчастейше под защиту держави и других державних институцийох. Окрем поняца културна скарбнїца, хаснує ше и термин културне нашлїдство.

## Подзелєнє културних доброх

Културни добра ше дзеля на материялни и нєматериялни.

**До материялней културней скарбнїци учишлюєме:**
• Памятнїки
• Окремни будинки (напр. святи храми)
• Уметнїцки дїла
**До нєматериялней културней скарбнїци учишлюєме:**
Манастир Сопотяни, збудовани коло 1260. року, нєдалєко од Нового Пазару
• Язик
• Обичаї
• Традицию
• Музику
• Традицийни або стари ремесла
**Зависно од значносци, розликую ше:**
• Културни добра од велькей значносци
• Културни добра од окремней значносци
**Материялни културни добра мож, на основи културних, историйних, уметнїцких и физичних прикметох, подзелїц на:**

• нєрухому културну скарбнїцу (памятнїки, спомин–парки...)
• рухому културну скарбнїцу (уметнїцко–историйни дїла, архивни материял, филмски материял, стари и ридки кнїжки)
Шицки предмети рухомей културней скарбнїци ше чува у музейох и ґалерийох, архивох и библиотекох.

Институция хтора компетентна за защиту нєрухомей културней скарбнїци то *Републични завод за защиту памятнїкох култури* у Беоґрадзе, зоз подручнима заводами у Новим Садзе, Суботици, Зренянину, Панчеве, Сримскей Митровици, Косовскей Митровици, Нишу, Краґуєвцу, Валєве, Кралєве и Смедереве.

Палата римского цара Ґалерия, *Ґамзиґрад-Ромулияна*, при Заєчаре (конєц III, початок IV вику)
На лїстини Шветового културного скарбу под защиту *Унеска* находзи ше (2010. року) 731 локалитет културних доброх. Задача тей програми меновац, пописац и чувац места маю окремну значносц на основи одредзених критериюмох. Културни добра (места) хтори на тей лїстини можу, под одредзенима условиями, хасновац средства зоз Фонду шветовей скарбнїци.

У Сербиї штири локалитети на лїстини Шветового скарбу: Стари Рас и Сопотяни (од 1979 року), Студеница (од 1987. року), косовски манастири (Високи Дечани од 2004. року, Ґрачаница, Печска патрияршия и Богородица Лєвишка при Призрену од 2006. року) и Ромулияня при Заєчаре (од 2007. року).

Пре рижни причини, рухоми и нєрухоми добра виложени руйнованю. На їх випатрунок уплївую витри, трешенє жеми, вилїви, огнї, квашни дижджи и друге, алє и людзе хтори зоз своїм нєдзбаньом доприноша препаданю тих доброх.

## Литература

* Шутаковић-Андрић, Наташа (1997). „Општински завод за заштиту споменика културе у Призрену”. Енциклопедија српске историографије. Београд: Knowledge. стр. 248—249.
* Светска културна баштина serbia.trevel

## Вонкашнї вязи

* Spomenici kulture, *spomenicikulture.mi.sanu.ac.rs*

* 8 sakralnih objekata na listi-svetske bastine, *www.turizamiputovanja.com*

* Spomenici kulture, *www.zzzskgns.rs*

* Руска одлога, Дюрдьов, *zavod.rs*

## Референци
# Древянки

Поступок виробку древянкох
**Древянки**, єд. древянка – файта древеней обуї (серб. *кломпе*). Древянки або клюмпи, ручно направена обуй котра ше у прешлосци вельо хасновала на валалох, найвецей в жиме. Ношели их углавним парасти. Древянки були вигобльовани з древа, лєгки, а же би були цепли, кладло ше до нїх слами. Обувало ше их на збивани ботоши, а до роботи ше ноги окруцало до онучкох.

Ношело ше их од дижджовней и блатней єшенї до вчасней яри. Правело ше их з мегкого древа (верби або тополї), напредку мали тупи нос, а од задку були плїтки. Правели их колєсаре, пинтере або кудзеляре. Вше були за число-два векши, же би ше могли до нїх положиц слами або окруциц онучки коло ногох.

## История древянкох

Нє зна ше и нє утверзене кеди направени перши древянки. Даєдни историчаре їх наставанє приписую старим Греком, даєдни Келтом або ґерманским племеном. Историйни жридла нєт вельо, прето же ше вихасновани дреянски углавним похасновали як огрив. Найстраши пренайдзени древянки по походзеню зоз Голандиї, зоз 1230. року. Древянки хасновали землєдїлци у велїх жемох, та и у Сербиї.

Нєшка ше древянки, (баржей у иножемсте), продукую углавним як сувенири або у ремесельнїцких предавальньох, як защитна обуй (часто у польопривреди, заградкарству).

## Руснаци хасновали древянки

Найвецей ше податки о древянкох зявюю у цеку 19. вику и то у Войводини, та самим тим податки ше можу одношиц и на руску популацию. Хасновани су як часц народного облєчива, або як роботна обуй. У Бачкей, напр. часто ше ношели в жиме по блату, шнїгу и ляду. Були вше за число векши и широки, так же власнїки до нїх ґурли дакус слами и шено, або обували груби ботоши зоз волни, же би им у древянкох було цеплєйше. Войводянє та и Руснаци их любели бо то часто була найприступачнєйша и найтуньша обуй през жиму.

## Виробок древянкох

Ремесельнїк прави древянкиЗа виробок древянкох потребне одвитуєце мегчейше древо и ремеселнїцки алат. Виробок древянкох чежша физицка робота. Нєшка ше (та и у Сербиї) мале число ремесельнїкох занїма зоз виробком древянкох, а тота дїялносц уписана до урядового *Реґистра сертификованих старих и уметнїцких ремеслох* и роботох домашнього виробнїцтва. Медзитим тото нє доприноши мотивованосц же би ше млади особи заинтересовали за стари ремесла та и за правенє древянкох. Млади особи нє жадаю постац ,,древянкаре,''  медзиншим и прето же то чежша физицка робота а млади нєшка еґзистенцию глєдаю през други способи и можлївосци.

## Литература

* *Словнїк руского народного язика* I, А – Н, Нови Сад 2017, б. 378

## Вонкашнї вязи

* Дрвене кломпе
* Proizvodnja drvenih klompi na severu Bačke: Jedan klompar zanat čuva bif.re
# Воздух

Белава  шветлосц баржей розшата у ґазох хтори творя Жемову атмосферу од шветлосци других габових длужинох, цо дава Жеми белавкасти персцень кед ше на ню патри зоз вселени.**Воздух** то механїчна мишанїна ґазох хтора обвива планету Жем и твори єй атмосферу.

Хемийни состав:

* азоту єст 78%,
* оксиґену 21%,
* арґону 0,93%,
* угльового диоксиду 0.034%
* и у барз малих количествох криптону, гелию, неону и других.

У пременлївих количествох у ваздуху може буц водовей пари, озону, угльового диоксиду, радону и других. Состав воздуху варирує на розличних висинох. При векшей висини зменшує ше змист оксиґену, а звекшує ше змист водонїку. Тиж, воздух значни за живи швет и существа у нїм. Орґанизем живого швета удихує оксиґен хтори ше находзи у воздуху, а до воздуху врацаю угльов диоксид.

## Физични характеристики

Физични характеристики воздуху то:

* густосц,
* прицисок,
* влажносц,
* температура и
* струяня.

## Воздух у жеми

Воздух ше находзи и у пражнїнох, ярчкох и порох у жеми, у хторих ше находзи и вода. Оптимални условия за розвой рошлїнох ше установюю кед одношенє води и воздуху 50:50% у зони ризосфери.

Жем хтора нєпреривно намокнута з воду ма у себе менше количество воздуху при чому ше творя анаеробни условия (мочари, белави поверхносци...).

## Заґадзенє воздуху

До заґадзеня воздуху приходзи при згорйованю фосилних горивох. Углє, нафта и ґаз у себе маю сумпор, з хторого зоз згорйованьом наставаю оксиди сумпору. Пре високи температури моторох автомобилох, од азоту и оксиґену наставаю оксиди азоту. Оксиди сумпору и азоту то заґадзоваче воздуху бо надражую шлїжацу скорочку. Углєнїк (IV)-оксид и часточки праху тиж заґадзую воздух.

До субстанцийох хтори заґадзую воздух учишлюю ше перше тоти цо ше нє находза у нєзаґадзеним воздуху. До заґадзуюцих субстанцийох учишлюю ше и шицки тоти хемийни злученїни хтори природно постоя у воздуху кед их концентрация векша од тей хтора одвитує нєзаґадзеному воздуху. Барз мало єст хемийни злученїни хтори нє заґадзоваче.

## Литература

* Ситарица, Рада; Тадић, Милутин (Београд, 2008). *Географија 5 за 5. разред основне школе*, Завод за уџбенике и наставна средства

* Ранђеловић, Владимир. „Ваздух” (PDF).

## Вонкашнї вязи

* NASA's Earth Fact Sheet

* American Geophysical Union: Atmospheric Sciences

* Физические свойства воздуха — таблица значений

## Референци
# Штимованє инструментох

*Звучна видлїчка на резонатору* Камерни тон а1
**Штимованє** (ит. *accordatura*, франц. *accordage*, анґл. *musical tuning*, нєм. *Stimmung*, рус. *sтрoй*) то усоглашованє тонскей висини музичних инструментох спрам основного лєбо камерного тона ,,а1”.

## Подзелєнє инструментох спрам штимованя

Штимованє музичних инструментох може буц:

1. *Фиксиране* – инструмент виводзачови уж наштимовани и нєт потреби же би го штимовал. То ше одноши на клавир, металофон, дзвони, гармонику.

2. *Шлєбодне* – виводзач муши наштимовац инструмент. Таки случай зоз дуйнима, смиковима и даєднима удернима инструментами.

## Штимованє музичних инструментох

На *дуйних инструментох* штимованє ше окончує зоз вицагованьом и уцагованьом, за таке предвидзена часц инструмента (цива, язичок, гордовик/сордина,)

♦ На *смикових инструментох* штимованє ше окончує зоз закруцаньом закруткох-клїнкох, тє. зоз зацагованьом и одпущованьом струнох.
♦ Штимованє даєдних *удерних инструментох* окончує ше зоз закруцаньом металних закруткох - ,,мотильчкох” хтори зацагую и одпущую скору а зоз тим подзвигую, лєбо спущую тонску висину инструмента.
♦ *Клавир* тиж мож штимовац без огляду же його штим стаємни. То ше найчастейше роби кед му ,,попущи штим”. Клавири штимую особи-майстрове хтори ше волаю *клавир-штимере*. Струни на клавиру притвердзени за метални Клавир-штимер. Поступок штимованя клавираклїнки и зоз їх зацагованьом (зоз окремним ключом за таки поступок) и попущованьом окончує ше штимованє клавира.
*♦ Оркестерске штимованє* дакус иншаке. При менших ансамблох, найчастейше ше други инструменти штимую спрам перших. Кед то смикови оркестер перша гушля (виолина) одграє тон ,,а1”,Toн ,,a1"
спрам хторого ше други инструменти звуковно ускладзую наспрам истоменного тона на своїм инструменту. У симфонийским оркестру звичайно обоа одграє тон а1, по хторим ше цали оркестер штимує.

У ансамблох у хторих ше находза инструменти зоз фиксираним штимом (гармоника, клавир, синтисайзер) шицки инструменти ше спрам нїх штимую.
## Медзинародни документ о штимованю инструментох

По медзинародней догварки хтора подписана 1939. року догварене же би *камерни тон*, камертон лєбо нормалне а1, мало фреквенцию *а1=440 Hz* и треба же би ,,а1,, служел цо точнєйшому одредзованю одношеня тонох по висини, тє. же би була урядова стандардна висина за штимованє музичних инструментох и за даванє интонациї хорскому шпиваню.

## Справи за штимовнє инструментох

Сучасни хроматски штимер, зоз игловим индикатором висини тона на монитору.
* Кед звучна видлїчка у стану вибрациї, вона емитує основни лєбо камерни тон **а1**, спрам хторого ше штимую музични инструменти.

* Постоя розлични файти штимерох (мали справи за штимованє) у форми трубкох (за ґитару, виолину...) на хторих ше тон достава кед ше задує до отвору хтори у себе ма писк. Кажда трубка дава други тон.

* Нєшка постоя розлични файти диґиталних штимерох (за ґитару, бас итд.) хтори оможлївюю найточнєйше штимованє инструментох. Велї диґитални штимери маю – уградзени микрофон и уход за ґитаров шнур и опцию за знїжованє штима за пол тона, преглядни екран итд.

## Рефренци
# Обсяг

**Обсяг** то длужина завартей линиї. Кед тота линия огранїчує даяки ґеометрийни обєкт, теди єй обсяг источашнє обсяг того цела. По правилу, обсяг ше означує зоз вельким латиничну букву WIKINIUM\_MATH\_PH\_0 .

## Обсяг даєдних ґеометрийних фиґурох

### Круг

Обсяг круга ше може вираховац хаснуюци його пречнїк:

 WIKINIUM\_MATH\_PH\_2
Або пречнїк мож заменїц зоз полупречнїком:

 WIKINIUM\_MATH\_PH\_4
дзе WIKINIUM\_MATH\_PH\_6 полупречнїк (радиюс), а WIKINIUM\_MATH\_PH\_8 пречнїк круга, и WIKINIUM\_MATH\_PH\_10 (греческа буква пи) то константа приблїжно єднака числу WIKINIUM\_MATH\_PH\_12 .

Значи, одношенє обсягу и пречнїка круга то WIKINIUM\_MATH\_PH\_14 .

### Елипса

Обсяг елипси ше рахує хаснуюци конєчни шори. Добру апроксимацию дал индийски математичар Шринваса Рамануджан.

 WIKINIUM\_MATH\_PH\_16
дзе WIKINIUM\_MATH\_PH\_18 и WIKINIUM\_MATH\_PH\_20 полуоси осовини. Хаснуюци WIKINIUM\_MATH\_PH\_22 и WIKINIUM\_MATH\_PH\_24 ше може вираховац ексцентрицитет елипси:

 WIKINIUM\_MATH\_PH\_26
Цо значи же обсяг може буц приблїжно виражени як:

 WIKINIUM\_MATH\_PH\_28
 WIKINIUM\_MATH\_PH\_30
## Вонкашнї вязи

* Numericana- Обсяг елипси
# Акустика

**Акустика** то интердисциплинарна наука хтора ше занїма з преучованьом шицких механїчних габох у ґазох, чечносцох и черствих субстанцох уключуюци ту вибрациї, звук, ултразвук и инфразвук. Науковец хтори роби на полю акустики то акустичар, а дахто хто роби у полю акустичней технолоґиї може ше наволовац инженєр акустики. Применка акустики присутна у скоро шицких аспектох модерного дружтва з найзначнєйшима индустриями: аудио и контрола галайку.

Осет слуха єден з найважнєйших осетох за преживйованє у швеце животиньох, а бешеда єдна з найособлївших характеристикох людского розвою и култури. Спрам того, маме ширенє акустики вонконцом велїх аспектох людского дружтва – музики, медицини, архитектури, индустрийней продукциї, войованя итд. На исти способ, даєдни файти животиньох як птици шпивачки и жаби хасную звук и осет слуха як ключни елемент ритуалу пареня лєбо означованя териториї.

Слово „акустика” виведзене зоз греческого слова ἀκουστικός (акоустикос) цо зачи "од лєбо за слуханє, порихтане за чуц” и того зоз ἀκουστός (акоустос), „тото цо ше чуло, можлїве чуц” цо походзи од дїєслова ἀκούω (акоуо), „я чуєм”.

Илустрация габох на дроту тримани на рижних местох. На тот способ ше творя розлични габово длужини звуку.
Звук настава кед даяка материя вибрирує. Фреквенция тих вибрацийох ше мера з єдинками цо ше наволую герци (по нємецкому физичарови Heinrichu Rudolfu Hertzu хтори дал вельке физикалне доприношенє у електромаґнетизме).

Латински синоним то „sonic”, после хторого ше зявел термин соника (анґ. sonics) як синоним за акустику и познєйше конар акустики. Фреквенциї понад и попод обсягу хтори ше може чуц волаю ше „ултразвук” и „инфразвук”, респективно.

Поняце „фреквенция” одноши ше на число осцилацийох у секунди, а варияциї у фреквенциї звука продукую його висину, односно звук високого або нїзкого тоналитету. Чловеково ухо може чуц звук фреквенциї медзи 16 и 20 000 Hz (тот податок ше одноши на дзеци, з роками слух за високи фреквенциї слабнє, та реални податок 16 Hz - 16 kHz).

## Литература

* Гажевић Никола, ур. (1970) *Војна енциклопедија*. **I**. Београд. б. 74—78.
* Бабац, Марко (1993). *Лексикон филмских и телевизијских појмова*. Београд: Научна књига, Универзитет уметности у Београду.

* D.J.Croome, Noise, Buildings and People, Volume 11, Pergamon Press, 1977.

* Б. Будисављевић, “О сложеној звучној изолацији”, II југословенско саветовање, Београд, 1979.

* *Алдошина И., Приттс Р.* Музыкальная акустика. Учебник. — СПб.: Композитор, 2006. — 720 б.

* *Маньковский В. С. Акустика* студий и залов для звуковоспроизведения. — М.: Искусство, 1966. — 376 б.

## Вонкашнї вязи

* Науково роботи о акустики (росийски) *Scholar.ru*, поиск научных публикаций

## Референци
# Лук (музика)

**Лук** у музики хаснуєме на три рижнородни способи, и то як:

Илустрация предлужованя истоменних тонох зоз луком 1. Лук (лат. ligare - вязац, скапчац; ит. legatura – вязанє), хтори скапчує/повязує ноти истей висини. Означує ше зоз малим луком хтори скапчує истоменни ноти, служи же би предлужел тирванє тона односно ноти, а наволує ше „лук тирваня“. Паузи ше нє предлужую зоз луком.

Повязованє розличних тонох зоз лиґатуруЗвучна илустрация повязованя тонох зоз лиґатуру

2. Лиґатура скапчованє; анґл. slur; франц. liaison), хтора повязує ноти розличней висини, знак за леґато. Леґато то файта артикулациї хтора ше означує зоз лиґатуру (луком) над лєбо попод ґрупи нотох, хтора информує виводзача же тони треба виводзиц без претаргованя, на єден дих.

3. Ознака за фразиованє/фразированє (ит. legatura, анґл. phrasing slur; франц. liaison de phrasé). То луки хтори розчленюю /роздвоюю музичне дїло до менших цалосцох, фразох, же би слухачови дїло постало цо яснєйше, лєпше, розумнєйше и прегляднєйше. Наволує ше ище „лук фрази -лук фразованя“.

У виду лука повязованя нотох тиж ше може зявиц претаргуюца линия-лиґатура. То ше одноши на композициї зоз репетицию-повторйованьом. Зоз першим читаньом тонох лиґатура написана так же скапчує ноти (тони) и вони ше так и граю лєбо шпиваю (виводза), алє при повторйованю тей часци, претаргуюца лиґатура вецей нє ма тоту улогу и ноти ше виводза як два одвоєни ноти-тони. Найчастейше ше така нотация хаснує у вокалней музики пре розлични стихи (лєбо кед тексти на рижних язикох) хтори маю розличне число складох за исти ноти.

## Вонкашня вяза

* Продужење трајања тонова
* Rastall, Richard (2001). Tei *Grove Music Online*, Oxford Music Online doi:10.1093/gmo/9781561592630.article.27937, Retrieved 15 April 2020.

## Референци