# Фотоґрафия

**Фотоґрафия** (греч. *φωτογραφία*) то медий достати з дїйствованьом шветлосци на поверхносц хтора чувствительна на шветлосц. Фотоґрафия може буц у физичней форми (на паперу, склу, плеху итд.) або у електронскей форми (на заслону екрана, з проєктованьом на одредзену подлогу и др.). З исту назву ше означує и технїчну дїялносц и уметнїцку дисциплину.

Лєнча фотоапарата
Найстарша позната фотоґрафия природи, настала на плеху з прецагнутим пасмом асфалтней смоли, то фотоґрафия Нисефора Ниєпса зоз 1826. року.

## Походзенє назви

Назву фотоґрафия (сковану зоз греческих словох фотос и ґрафеин) перши похасновал Француз Херкил Флоранс 1833. року при описованю свойого одкрица сликованя з помоцу шветлосци, алє його пренаходок нє бул теди обявени (аж вик и пол познєйше – 1977. року!), та явносц у тим чаше нє дознала за тоту назву. Даґдзе мож пречитац же нємецка историоґрафия приписує перше хаснованє назви фотоґрафия нємецкому астрономови Йоганови Медлерови (25. фебруар 1839. року), алє друга шветова историоґрафия тото арґументовано оспорює. У ствари, урядово перши унесол до явносци назву фотоґрафия (т.є. рисованє з помоцу шветлосци) анґлийски астроном и физичар Джон Хершел, 4. фебруара 1839. року, три тижнї пред Медлером.

У сербским язику при концу 19. и на почаку 20. вику хасновани преклад шветлопис, алє ше го нєшка ридко хаснує.

Старши тип фотоапарата (за портрети)

## Фотоапарати

Камера обскура (лат. *Camera obscura* — „цма комора“ або „зацмена простория“) то шкатула (шветлонєпрепущуюца мамбрана) чийо нукашнї мури нє дошлєбодзую одраженє шветлосних зарйох (муша буц офарбени з чарну мат фарбу або закрити з чарним филцом). На муре шкатули видзиравена дзир(к)а. През тот мали отвор („млазнїцу шветла“) шветлосни зарї звонка уходза до цмей комори и проєктую слику мотива пред камеру на заднї мур комори. Кед ше до цмей комори положи фоточувствительну плочу, т.є. лїсток материялу хтори чувствительни на шветло, а хтори може буц хемийни (напр. „фотоґрафски филм“ або „фото-папер“) або диґитални („сензор“), мож направиц знїмок мотиву.

* **Континуована глїбинска оштросц** (шицки деталї мотиву єднак „оштри“, без огляду на оддалєносц мотиву од камери або проєкцийного заслону од дзири(к)и-обєктиву) хтора оможлївює знїманє нє лєм на ровни проєкцийни заслон, алє и на проєкцийни заслони ролькастей, сферней або гоч якей форми. Проєкцию континуованей оштросци на цилиндричну плочу дава лєм дзир(к)а-обєктив.
* **Компресия часу** (рухоми деталї мотиву оставаю або зошицким нєзняти, або зазначени лєм як зберанїна шветлосних трепеценьох, пре длужину тирваня експозициї бо през дзир(к)у-обєктив преходзи барз мало шветлосци, а нєрухоми деталї оставаю ясно зазначени).
* **Широки розпон кадру** („углох знїманя“ хтори завиша од формату на хтори ше знїма и оддалєносци дзир(к)и-обєктива од формату на хтори ше знїма можу буц барз широки. Практични огранїченя велькосци камери и знїмку хтори знїма одредзени з велькосцами материялох).
* **Еґзактна перспективна проєкция** (кед ше мотив знїма на зошицким ровну фоточувствительну поверхносц, шицки напрями з простору проєктую ше на ровносц як напрями).
* **Подполна препущуюцосц шветлосци шицких габових длужинох** (дзир(к)а-обєктив цмей комори препущує и гевти габово длужини шветлосци хтори нє преходза през скло, напр. ултралилова часц спектру).
* **Цма комора** основа за шицки нєшкайши камери (фотоапарати, биоскоп, видео або диґитални камери). Цма комора єст у шицких сучасних камерох, а представя простор медзи обєктивом (отвором зоз систему лєнчох, зоз хтору заменєна дзир(к)а) и фоточувствительну плочу на хтору ше знїма. Мури того простору сучасних камерох нє шму одражовац шветлосни зарї.

Множество лєнчох (обєктив) фокусує (виоштрує) проєкцию мотива на плочу знїманя, як звекшану або зменшану слику мотива пред обєктивом.

Окрем того, єст и други способи як мож достац фотоґрафски слики, як фотоґрами або рейоґрафиї (по фотоґрафови Менови Рейови, хтори часто хасновал тоту методу) або фотокопиї (ксероґрафиї). Рейоґрафию ше роби так же ше у цмей комори (зацменей хижи) директно на фоточувствительне пасмо як мотив положи даяки предмети, а потим ше их ошвици, та слику (рейоґрам) правя цинї мотивох як и одраженя шветла з мотивох. Даєдни авторе рейоґрами волаю фотоґрами або ксемоґрами (Ж. Єрман), гоч би фотохемоґрам була найлєпша назва, бо зоз свою ширину облапя творенє каждей аналоґней фотоґрафскей слики. За фотокопиї (ксероґрафиї) або контактни копиї знїмкох (неґативох) у анґлосаксонским бешедним подручу устємнєна назва фотоґрам.

Поларна шветлосц
Векшина фотоґрафских апаратох ма можлївосц намесцаня шлїдуюцих вредносцох:

* **фокус** (зоз хторим ше виоштрує проєкцию мотива хтори на даякей оддалєносци од обєктиву),

* **бленда** (отвореносц обєктиву: цо векши отвор бленди, на фоточувствительне пасмо пада вецей шветла),

* **експозиция** (тирванє препущованя шветла през обєктив: цо експозиция на филм длугша, пада вецей шветла).

Окрем того, фотоґраф може вибрац:

* **обєктиви рижних жирячискових длужинох** (зависно од того яке звекшанє мотива ше сце достац на знїмку) и

* **филми рижней чувствительносци** (зоз хтору одредзене количество шветла потребного же би даяки мотив бул зняти досц ошвицено).

## Обласци твореня у фотоґрафиї

* Уметнїцка фотоґрафия (уметнїцки вираз през фотоґрафию)

* Новинска фотоґрафия (фотожурнализем)

* Рекламна фотоґрафия (углавним студийна фотоґрафия за рекламованє одредзених продуктох)

* Наукова фотоґрафия (медицинска фотоґрафия, астрономска, наукова анализа, форензика)

* Свадзебна фотоґрафия (знїманє млодятох у окремних ентериєрох и позох)

* Аматерска фотоґрафия (гоби и фамелийна фотоґрафия)

* Сценска фотоґрафия (фотоґрафия хтора настава под час знїманя филма и хтору ше хаснує у самим филме – фамелийни слики, слики з пасошу, особней леґитимациї, форензични докази итд. або познєйше за промоцию филма)

## Предистория одкрица

Описана у старим вику од Аристотела, камера обскура, окреме у периодзе ренесанси та надалєй, служела маляром и архитектом як помоцне средство у преношеню рисункох з природи. Хасновали ю, за подобни рисовацки потреби, и пионире фотоґрафиї: Ниепс, Даґер и Талбот. Вони познали принципи преношеня шветлосного одраженя з природи на одредзену подлогу, алє ше кажди на свой способ намагал тото шветлосне одраженє фиксовац и зачувац занавше. Предистория фотоґрафиї, у найвекшй мири, то множество експериментох яки правени же би ше пренашло одвитуюце хемийне средство хторе би ше затримало як найпрактичнєйши и найлєпши способ правеня фотоґрафиї.

## Пионире фотоґрафиї

Єдна з перших фотоґрафийох на хторей видно людзох: Париски Boulevard du Temple Луя Даґера зоз 1838. або 1839. року
Найвчаснєйшу фотоґрафию природи направену з помоцу шветлосци и камери обскури достал 1826. року Француз Нисефор Ниєпс. Вон похасновал металну плочу премасцену з чечну розпущенїну битумену (асфалту) и виложел у камери обскури. Експозиция тирвала 8 годзини. Тота фотоґрафия (популарно наволана „Попатрунок на голубнїк”) зачувана, а одкрил ю 1952. року историчар фотоґрафиї Гелмут Гернсгайм у предметох цо остали за єдним ботанїчаром з 19. вику хторому Ниєпс подаровал тот прикладнїк кед бул у Лондону 1827. року.

Французки маляр панорамох и театралного декору (сценоґрафия) Луй Манде Даґер усовершел Ниєпсов поступок – зоз хторим пред тим зложел контракт о усовершованю – так же унєсол до процесу солї стрибла и достал перши фотоґрафиї на постриблованей плочи 1837. року. Два роки познєйше, 19. авґуста 1839. року, Даґерово усовершене одкрице урядово обявене пред французку Академию наукох и подароване швету под назву даґеротипия. Тот дзень ше трима як родзени дзень фотоґрафиї. Даґер пострибловану плочу викладал йодовей пари, а нєвидлїву слику претворел до видлївей так же ю розвивал у пари живого стрибла и фиксовал у розпущенїни натриюм сулфиту (т.є. кухньовей солї). Даґеротипиї були уникати и могло ше на нїх припатрац лєм под одредзеним углом.

Анґлиєц Вилиям Генри Фокс Талбот нєзависно почал свойо експерименти 1835. року, кед достал перши фотоґрафски миниятури на паперу. Вон применєл иншаки поступок хтори наволал калотипия (греч. красни оцисок). Познєйше, под прициском своєй фамелиї и явносци пременєл му назву на талботипия. Талбот до камери обскури уношел папер препаровани зоз стриберним хлоридом и так доставал неґатив, зоз хторого ше, з прешвицованьом (т.є. копираньом) могло достац нєогранїчене число позитивох. Так поставени принцип неґатив-позитив на хторим заснована сучасна фотоґрафия. Талбот винєсол до явносци свойо одкрице у Лондону, лєм даскельо мешаци после Даґера.

## Початни розвой фотоґрафиї у фарбох

Шицки предходно спомнути одкрица одвиваю ше на подручу чарно-билей фотоґрафиї. Перши експерименти з фарбами окончел французки музичар Луй Дик Дорон коло 1868-69. року. Гоч достал даяки прикладнїки фотоґрафийох у фарбох (а зачувана „Попатрунок на Анґулем”, 1877), поступок бул зложени за виводзенє и нє мал векши одгук у явносци. За предзеранє фотоґрафиї у фарбох заслужни браца Оґист и Луй Лимиєр, 1904. року. Вони видумали поступок з офарбенима заренками кромпльового крохмалю (автохром) и то перши практично применлїви поступок за фотоґрафию у фарбох хтори уведзени до фотоґрафскей пракси 1907. року. Медзитим, до ширшого применьованя фарбох у фотоґрафиї приходзи после 1930. року з усовершованьом филма у фарбох, перше од нємецкого продукователя Аґфа, потим и од америцкого Кодака. Шлїдуюце вельке одкрице на тим полю то моментална полароїд-фотоґрафия (пренаходок Едвина Ланда, 1947) зоз хтору ше такой после знїманя достава готови позитив.

## Сучасни период

У чаше традиционалней аналоґней фотоґрафиї, фотоґрафове видумовали як при виробку злєпшац випатрунок фотоґрафиї: з правеньом циню, часточним звекшаньом контрасту, змоцнєньом удерного елементу, сепию и другима "триками". Схопносц даєдних фотоґрафох витворела фотоґрафиї велїчественого випатрунку.

Зоз зявеньом диґиталней фотоґрафиї хтору мож пренєсц на рахункар, злєпшанє випатрунку фотоґрафиї вецейнїсто оможлївене з ретушованьом, модификованьом и другима софтверскима методами. Индустрия ше швидко прилагодзела ґу новим спокусним условийом и понукла тарґовищу програми за ушорйованє фотоґрафийох. Предок водзи Adobe зоз своїм Фотошопом.

Штучна интелиґенция або АI *(Artificial Intelligence*) стартовала 1950. року, кед пионир рахункарох Алан Туринґ представел такволани Туринґов тест у своєй роботи Рахункарски машини и интелиґенция.

Туринґов тест ше состої у тим же исти проблем ришую нєзависно рахункар и чловек. У єдней хижи машина, а у другей правдива особа. На концу тесту єст два ришеня, а нє зна ше хторе чийо. Кед нє мож розгранїчиц ришенє компютера од ришеня чловека, гвари ше же рахункарска програма прешла Туринґов тест.

Штучна интелиґенция стої на прагу шлїдуюцей велькей технолоґийней револуциї хтора фундаментално пременї дружтво на лєпше. Алґоритми штучней интелиґенциї применлїви на скоро шицки чловеково активносци. У условийох штучней интелиґенциї, фотоґрафия по своїх технїчних характеристикох и технолоґийних процесох прераста до науковей дисциплини у рамикох електротехнїчних наукох, а потримана є з математичнима процесами.

## Литература

* Eder, J.M (1945) [1932]. History of Photography, 4th. edition [Geschichte der Photographie]. New York: Dover Publications, Inc. ISBN 978-0-486-23586-8.

* Helmut i Alison Gernsheim, (1973),, Fotografija sažeta istorija, Beograd.

* Горан Малић, Слике у сребру : Предисторија и техничко-технолошка еволуција фотографије у 19. веку и првој половини 20. века, Београд, 2001;

* Г. Малић, Фотографија 19. века : сажета историја, Београд, 2004. A New History of Photography, ed. by Michel Frizot, Köln : Könemann, 1998

* Lynne Warren (ed): Encyclopedia of Twentieth-Century Photography, 1719 p., New York, NY [et.] : Routledge, 2006

* Patterson, Freeman (1989). Photography and The Art of Seeing. Key Porter Books. ISBN 978-1-55013-099-7.

## Вонкашнї вязи

* Ljikar, Mihajlo: Od mračne komore do veštačke inteligencije, Нови Сад 2021, Studia Ruthenica ч. 26, б. 199-210.

* Hirsch, Robert (1999) Seizing the light: a history of photography. McGraw-Hill. ISBN 978-0-697-14361-7.

* Ang, Tom (2002). Dictionary of Photography and Digital Imaging: The Essential Reference for the Modern Photographer. Watson-Guptill. ISBN 978-0-8174-3789-3.

* John Hannavy (ed), [ Encyclopedia of Nineteenth-Century Photography, 1736 p.  Encyclopedia of nineteenth-century photography: A-I, index.] New York: Routledge. 2005. ISBN 9780-415-97235-2.

* Williams, John B. (1990). Image Clarity: High-resolution Photography. Focal Press. ISBN 978-0-240-80033-2.

* Београдско благо: Збирка фото-докумената Народне библиотеке Србије (РТС 3 - Урядови ютюб канал)

* Београдско благо: Југословенска кинотека (РТС 3 - Урядови ютюб канал)

* Фото-союз Србиї

* Фото асоцияция Войводине