# Музична нотация

Нєшкайше сучасне записованє композициї до линийней системи зоз музичнима елементами**Музична нотация** то систем знакох и символох хтори ше хасную за визуалне представянє музики. Музична нотация оможлївює композитором записац свойо музични идеї на способ хтори виводзаче можу пречитац, интерпретовац и репродуковац, тиж и же би ше музични дїла зачували за будуци ґенерациї. Нєшка найрозширенши систем то стандардна заходна линийна нотация, хтора ше розвивала през вельо вики у Европи.

Исную и други системи нотациї хтори ше хасную за специфични инструменти, жанри лєбо наменки.

## Дефиниция и наменка

Основна наменка и циль музичней нотациї же би оможлївела вязу медзи звучним феноменом музики и визуалним записом. Служи же би цо прецизнєйше зазначела основни параметри музичного цеку:

♦ **Висина то**на: Кельо тон високи лєбо глїбоки/нїзки.

Початок *Missa Papae Marcelli* (коло 1565) Дьования Пєрлуидїя да Палестрини. (приклад мензуралней нотациї)♦ **Тирвaнє тона**: Кельо тон длуго тирва.

♦ **Ритем**: Орґанизация часового тирваня тонох и паузох♦ Темпо: Швидкосц виводзеня музики.

♦ **Динамика**: Моцносц лєбо гласносц звука.

♦ **Артикулация**: Способ на хтори ше тони виводза (повязано, оштро, наглашено, претаргуюцо итд.).

♦ **Фарба тона** (тембр): Гоч ше чежше прецизно нотира, даєдни знаки можу указовац на жадани инструментални або вокални квалитет и тембр звука.

Нотация оможлївює:

• **Комуникацию**: Преношенє композиторових задумкох виводзачом.

• **Чуванє**: Тирвацо записованє музичних дїлох.

• **Анализу**: Преучаванє структури и змиста музики.

• **Ученє**: Олєгчує ученє граня, шпиваня и розуменя музики.

• **Координацию**: Оможлївює векшому числу виводзачох (у оркестри, хору, камерному ансамблу) же би источасно и ускладзено виводзели зложени дїла.

## Историйни розвой

Музична нотация прешла длугу розвойну драгу:

Вчасна музична нотация на латинским язику, читко означени неуми (датум непознати, фирентински запис).• **Вчасна нотация**: Знаки за записованє музики исновали у старей Греческей и других цивилизацийох, алє ше углавним затрацели лєбо су нєдостаточно познати. У штреднїм вику у Европи, за зазначованє григориянского корала хасновали ше **неуми**. То були знаки написани над текстом хтори указовали на приблїжне рушанє (напрямки на висше и нанїжей) мелодиї, алє нє и на точну висину або тирванє тонох.

• **Розвой линийовей системи**: Значни крочай ґу прецизнєйшому зазначованю висини тона було уводзенє єдней лєбо вецей линийох. Ґвидо Аретински (коло 991–пос. 1033) иснує думанє же є заслужни за уводзенє системи зоз штирома линиями и ключами, хтори оможлївели ясне дефинованє интервалох и лєгчейше ученє мелодийох. Познєйше систем преширени на пейц линиї, а то и основа нєшкайшей линийовей/линийней системи.

• **Мензурална нотация**: Од 13. вику та надалєй, розвива ше систем мензуралней нотациї хтори оможлївел прецизне писанє тирваня тонох и паузох, а то було нєобходне за розвой вецейгласовей музики (полифония). Розлични форми нотох мали точно одредзени часово вредносци.

• **Нотация у бароку и класицизме**: Систем ше далєй стандардизує и усовершує. Уводза ше тактово смужки, яснєйше ше дефиную ознаки за такт, тонанлитет, динамику и темпо. Нотация поставала подбна нєшкайшей.

Сучаснa нотaция, Ф. Шопен Прелудий ч. 7, нотни и звучни приклад
• **Модерна нотация (19. и 20. вик**): Приходзи до дальшого и зложеншого додаваня числених ознакох за ,,финши” ниянси у виводзеню (артикулация, аґоґика, специфични ефекти). У 20. вику, зоз зявеньом аванґардней музики, зявюю ше и нови, нєконвенционални системи нотациї (напр. ґрафична нотация).

## Елементи сучасней линийней нотациї

Стандардна заходна нотация хаснує шлїдуюци основни елементи:

• **Линийни**/линийски **систем**: То (множество) вєдно пейц паралелни горизонтални линиї и штири пражнїни медзи нїма, на хтори ше, и до хторих ше пишу ноти.

• **Ключи**: Знаки на початку линийовей системи хтори одредзую абсолутну висину нотох на линийох и у пражнїнох. Найчастейши такв. G-кључ (виолински), F-кључ (бас-кључ) и C-кључ (алт и тенор кључ).

• **Ноти**: Симболи хтори означую висину тона (одредзену спрам положеня/места у линийней системи) и тирванє тона (одредзене зоз форму ноти: цала нота, половка, штварцина осмина, шеснасцина итд., як и точка за ноту, нота вязана зоз луком лєбо корона).

• **Паузи**: Знаки хтори означую претаргнуце одредзеного тирваня, а одвитую тирваню нотох.

• **Тактовка:** Тактова смужка: Вертикална смужка хтора дзелї линийни систем на такти.

• **Такт:** то основна метрична єдинка.

• **Ознака за такт**: Розламок на початку композициї (лєбо при пременки такта) хтори одредзує муз. метер/меру – число тактових часцох у такту (чишлїтель) и єдинку за чишлєнє (чишлїтель).

• **Пред'знаки**: Повисшовачки (#) або або знїжовачки (♭) на початку линийовей системи (споза ключа) хтори одредзую тоналитет композициї (и хтори тони нєпреривно повисшени або знїжени).

• **Акцидентали:** (случайни пред'знаки): Знаки (#, ♭, - розришовачка) хтори ше пишу опрез поєдиних нотох и почасово (до конца такта) меняю їх висину.

• **Ознаки за динамику**: Упутства за моцносц/гласносц виводзеня (напр. p - *piano*/цихо, f - *forte*/гласно, *crescendo* - поступно поглашньованє, *decrescendo / diminuendo* - поступно сцихшованє).

• **Ознаки за темпо**: Упутства за швидкосц виводзеня (напр. зоз словами: *Adagio*, *Andante, Allegro*; лєбо метрономску ознаку: напр. *quarter* ММ 1= 120} ).

• **Ознаки за артикулацию**: Символи хтори указую и упутюю на способ виводзеня тона (напр. *staccato* - кратко, *legato* - повязано, акцент, *portato* – претаргуюцо итд.).

• **Други символи**: Постоя вельке число других знакох хтори даваю додатни упутства визводзачови: луки (скапчана вяза – лук тирваня лєбо лиґатура за легато) , фермата (затримованє тона), прикраски (трилери, предудари, мордент, ознаки за повторйованє (репетиция, *da capo, dal segno*), ознаки за октаву (*8va*) итд.

## Други нотни системи

Попри стандардней линийней нотациї, постоя и други системи:

• **Табулатура**: Ґрафични системи хтори нє указую директно висину тона, алє позицию пальцох на инструменту (найчастейше за струново инструменти як цо то ґитари, лаути, алє и за гармонику або усну гармонику).

Ґрафична нотация за осаменосц, Ханса-Кристофа Штайнера• **Ґрафична нотация**: Хаснує ше у аванґардней и експерименталней музики 20. и 21. вику. Место прецизних симболох, хасную рисунки, дияґрами, абстрактни знаки лєбо текст же би инспировали лєбо унапрямели виводзача, часто охабююци вельки простор за импровизацию и интерпретацию.

• **Неуми**: Историйни систем хтори хасновани у штреднїм вику за записанє церковеней музики.

• **Lead shee**t: Поєдноставена нотация хаснована у джезу и популарней музики. Звичайно содержи лєм мелодию, текст писнї и акордски символи над мелодию як основу за гармонске провадзенє и импровизацию.

• **Брайова музична нотация**: Систем релєфних точакох хтори оможлївюю (особом зоз барз слабим видом) и слабовидим особом читанє нотох - музики.

## Функция и огранїченя

Музична нотация моцне средство за комуникацию и очуванє зложених музичних идейох. Вона оможлївює прецизне дефинованє велїх аспектох у музики. Медзитим, анї єден нотни систем нє може записац и зазначиц шицки ниянси живого виводзеня. Елементи як цо то фина аґоґика („дробни" пременки темпа)*,* прецизна фарба тона, субтилна динамика и индивидуална интерпретация виводзача часто оставаю з вонка досягу того цо ше може прецизно записац. Пре тото улога виводзача як интерпретатора вше барз значна.

## Вонкашнї вязи

* Долмеч онлајн - Музичка теорија и нотација (язик: английски)
* lessons MusicTheory.net - Лекције из теорије музике (язик: английски)

## Референци