Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Пондзелок

**Пондзелок** 1. перши дзень у тижню, хтори ше находзи медзи нєдзелю и вовторком:

Приклад: Нєшка пондзелок;

2. у функциї присловнїка:
Приклади: То було пондзелок.

Вон пондзелок нє ходзи на роботу (од синтами по нєдзелї. Форма под (2) настала од акузативней синтаґми в пондзелок).

Пондзелок, у ствари, перши дзень тижня у векшей часци Европи, Австралиї, часцох Африки и Южней Америки. У Азиї велї язики ше одноша на пондзелок як на дзень початку. Напр. пондзелок то xingqi yi на китайским, цо значи перши дзень у тижню.

У других часцох швета, пондзелок други дзень. То традиционални погляд у Канади и Зєдинєних Державох.

Мено того дня у арабским, єрменским, ґрузийским, греческим, гебрейским и портуґалским язику ма значенє: други дзень.

Модерна култура звичайно патри на пондзелок як на початок роботного тижня, прето же типично пондзелок дзень кед ше одроснути врацаю на роботу, а дзеци до школи после викенду. Ту, медзитим, єст винїмки; у жемох Штреднього востоку початок роботного тижня звичайно собота (штварток и пияток ше швеци як викенд). У Изрїлу нєдзеля перши дзень роботного тижня. Пияток на поли роботни дзень, а пияток вечар и собота представяю Сабат.

## Литература

* Словнїк руского народного язика II, О – А, Нови Сад 2017, б. 235. 235.

## Вонкашнї вязи

* Понедељак, Википедија на српском језику, *sr.wikipedia.org/sr-ec/*
# Вовторок

**Вовторок** - други дзень у тижню хтори ше находзи медзи пондзелком и стреду (укр. *вівторок* - од акуз. словозлученя во + второк, хторе перше значело на вовторок (серб. у уторак), а вец ше почало хасновац як меновнїк. Першобутна назва другого дня у тижню була, значи, *второк*, а тей форми одвитує серб. *уторак*, слц. *utorok,* поль. *wtorek*, всл. v*torëk*. У народним язику найчастейше ше хаснує форму *вовуторок*, дакеди аж и *вогуторок*. Литературна форма вовторок. Свойо мено *вовторок* достал од старославянского слова *въторъ* цо значи други.

Вовторок звичайно дзень за виберанки у Зєдинєних Америцких Державох. Федерални виберанки ше отримує вовторок после першого пондзелку у новембре; тот датум установел закон зоз 1845. року за предсидательни виберанки (окреме за вибор Виберанквого колеґиюму), а преширени є на виберанки за Хижу представительох 1875. року и на Сенат 1914. року. Вовторок бул найвчаснєйши дзень у тижню, практични за анкетованя у вчасним 19. вику: гражданє можебуц мушели путовац цали дзень же би гласали, а нє сцели исц внєдзелю, хтора була дзень обожованя за вельку векшину людзох. Велї америцки держави отримую предсидательни примарни виберанки вовторками.

*Чарни вовторок* у ЗАД ше одноши на 29. октобер 1929, початок велькей панїки коло берзи. То бул вовторок после *Чарного штвартку*, хтори означел початок *Велькей депресиї*.

У греческим швеце, вовторок (дзень у тижню кед спаднул Константинополь 1453. рoку) трима ше за нєщешлїви дзень. Исте важи и за жеми у хторих жителє бешедую на шпанским язику, дзе єст присловка *En martes*, *ni te cases ni te embarques* (*Нє жень ше вовторок, нє починай путовац*). Косовска битка 1389. року тиж була вовторок, на Видовдан.

## Литература

* Словнїк руского народного язика I, А – Н, Нови Сад 2017, бок 220.

## Вонкашнї вязи

* Jasmina, Minja. „Značenje dana u nedelji”. astroportal.in.

* „NARODNA VEROVANJA O DANIMA U NEDELJI”. family.rs.

* Hocken, Vigdis. „Tuesday: Tiw’s and Mars' Day”. timeanddate.com.

* „Tuesday”. merriam-webster.com.

* Уторак. Википедија на српском језику, sr.wikipedia.org/sr-ec/
# Стреда

Стреда - треци дзень у тижню у складзе зоз стандардом ISO-8061, хтори ше находзи медзи вовторком и штвартком (слц. *streda*, поль. *środa*, укр. *середа*. Общеславянске слово, праслав. *serda*).

Кед ше нєдзелю вежнє за перши дзень тижня, дзень у штредку того тижня то стреда. Одвитуюце нємецке мено за стреду *Mittwoch* (дословно преложене – штредок тижня) од 10. вику, хторе заменєло першобутне мено: *Wodanstag*, яке стреда ношела спрам старого скандинавского бога Одина. У анґлийским ше и нєшка пове *Wednesday* (Одинов дзень).

Спрам Библиї, стреда то дзень кед Бог створел Слунко и Мешац.

Стреда тиж штредок звичайного роботного тижня од пондзелку до пиятку. Анґлийски идиом за стреду то горбати дзень, цо ше одноши на преходзенє прейґ горби (преходзенє прейґ штредку роботного тижня)

## Литература

* Словнїк руского народного язика II, О – Я, Нови Сад 2017, б. 541.

## Вонкашнї вязи

* Matović, Miloš. „Како су дани у недељи добили називе”. *ciklopea.com.*
* „Ponedeljak najomraženiji, sreda najtragičniji dan”. *rtv.rs.*
* „Danas je Velika Sreda”. *rts.rs*.
* „Šta znači SREDA?”. *staznaci.com.*
* De Graaf, Jack. „22 Wacky Facts About Wednesday”. *thefactsite.com.*
* „Wednesday”. *etymonline.com.*
* Hocken, Vigdis. „Wednesday: Odin and Wodan's Day”. *timeanddate.com*.
* Среда, Википедија на српском језику, *sr.wikipedia.org*
# Штварток

**Штварток** - штварти дзень у тижню хтори ше находзи медзи стреду и пиятком (всл. *štvartek* – исте; од штварти). При шорованю дньох у тижню за штварток ше, у бешеди з дзецми, пригваря: штварток – баба шиє парток.

По даєдних конвенцийох, штвартки у року одредзую чишлєнє тижньох: перши тидзень ше дефинує як тидзень хтори ма перши штварток у року итд.

У Зєдинєним Кральовстве, шицки ґенерални виберанки од 1935. року отримани штварток и то постала традиция, гоч нє законска обовязка - цо значи же ше виберанки можу отримац гоч хтори дзень, окрем соботи, нєдзелї, на Вилїю, Вельки (або Желени) штварток, Вельки пияток, на явни швета у гоч хторей часци Зєдинєного Кральовства и гоч хтори дзень предвидзени за явну подзековносц и жалосц. Пояшнєнє яке ше дзекеди дава за факт же штварток дзень за виберанки таке же вон бул, у векшини варошох, традиционални пиячни дзень, гоч ше тиж так зна же вибор ма практични предносци - резултати виберанкох ше знаю пияток, так же нова або постояца администрация ма викенд орґанизовац ше у пририхтованю за владу за пондзелок, перши дзень нового тижня после виберанкох.

### Фразеолоґия:

*Желєни штварток* – штварток пред Вельку ноцу:

То штварток у Вельким тижню пред вельконоцну нєдзелю. Тото швето пригадує Тайну вечеру.

## Литература

* Словнїк руского народного язика I, А – Н, Нови Сад 2017, б. 411.

## Вонкашнї вязи

* Четвртак, Википедија на српском језику, *sr.wikipedia.org*, 26. јул 2005.
* Недељковић, Миле. „Српски и словенски називи за дане у седмици”. *vidovdan.org.*
# Минута

**Минута** то єдинка часу звичайно єднака 1/60 (перши сексаґезимални розламок) годзини, 60 секундом. У UTC стандарду часу, минута у ридких нагодох ма 61 секунду, а то пошлїдок преступних секундох (єст одредба же би ше уруцело неґативну преступну секунду, цо би резултовало у 59 секунди, алє ше таке нїґда нє збуло у вецей як 40 рокох под тоту систему). И попри того же су нє СИ єдинки, минути прилапени за хаснованє зоз СИ єдинками. СИ симбол за минуту або минути то **min** (без точки). Символ *прим* ше тиж дзекеди нєформално хаснує за означованє минути часу.

Диґитална годзина хтора указує нула годзин и єдну минуту
Минута може буц:

* єдинка за час хтора єднака 1/60 часци годзини, односно 60 секундом. (Даєдни ридки минути маю 59 або 61 секунду; опатрице преступну секунду.)

* єдинка за угел, 1/60 часц ступня. Вона тиж позната и як **минута угла** або **лучна минута**, и далєй ше може подзелїц на 60 лучни секунди. Символ за лучну минуту то *прим* (′). На приклад, петнац минути ше може написац як 15′. Медзитим, частейше ше хаснує апостроф (U+0027).

Жем ше обраца по своєй поларней осовини през 15 лучни минути у каждей минути часу. Лучна минута на Жемовим екваторе виноши приблїжно єдну наутичну милю.

Годзина, вироятно, ма 60 минути пре уплїв Вавилонцох хтори хасновали числову систему на бази 60.

## История

Ал-Бируни по першираз подзелєл годзину сексаґезимално на минути, секунди, трецни и штвартини 1000. року кед бешедовал о жидовских мешацох.

Историйно, слово "минута" походзи з латинского *pars minuta prima*, цо значи "перша мала часц". Тото дзелєнє годзини ше може додатно прецизовац зоз фразу "друга мала часц" (латински: *pars minuta secunda*), зоз хторей походзи слово "секунда". Кед ше ище далєй прецизує, термин треци (1⁄60 секунди) остава у даєдних язикох, на приклад у польским (*tercja*) и турским (*salise*), и попри того же векшина сучасних хаснованьох дзелї секунди з помоцу децималох. Символску ознаку прима за минути и двойнїсту прима за секунди мож тримац як означованє першого и другого пререзу годзини (подобнє як цо стопа перши пререз ярда або можебуц ланца зоз инчами як другим уровньом).

Страдньовикови науковец Роджер Бейкон 1267. року, пишуци на латинским, дефиновал дзелїдбу часу медзи полним мешацом як число годзинох, минутох, секундох, трецинох и штвартинох (*horae, minuta, secunda, tertia и quarta*) пополадню наведзеного календарского датума. Уводзенє мунтатовох за минути и годзини було можлїве аж теди кед Томас Томпион, анґлийски годзинкар, пренашол повратни фейдер 1675. року.

## Референци

## Литература

* The Oxford English Dictionary, Oxford: Oxford University Press.
* Landes, David S. (1983), Revolution in Time,Cambridge: Harvard University Press.
* Holford-Strevens, Leofranc (2005), The History of Time: A Very Short Introduction Very Short Introductions, Vol. 133, Oxford: Oxford University Press,