Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Anu

**Anlu** easti chirolu tsi-lji lipseashti a loclui tra si s-anvãrteascã unãoarã deavãrliga a soarilui.

Chiro aeastã ari 12 meshi, 365 di dzãli shi shasi sãhãts shi patru chiro ma njits: primuvearã, vearã, toamnã shi earnã.

**Chiro**

Prumuvearâ | Vearâ | Toamnâ | Earnâ

**Meși di-tu anu**

Yinaru | Shcurtu | Martsu | Apriru | Maiu | Cirisharu | Alunaru | Avgustu | Yizmâciunu | Sumedru | Brumaru | Andreu

Tu frândza aestâ ari textu di-tu *Dicționarlu alu Tiberius Cunia*, ți lu scriă fârâ ndrepturi di autoru.
# Locu

Loclu dit spatsiulu

**Locu** (cu alti zboari: **planeta Terra** icã **planeta albastrã**) easti a treia planetã cari s-anvãrteashti unãoarã deavãrliga-a soarilui, tu Sistemlu solaru.

Pi loclu suntu toati, muntsãlji, cãmpurli, arãurli, arãdzãmurli, horli sh-cãsãbadzljii tsi fac tuts deadun unã nai, unã duvleti, etc.

Simvollu easti .

Loclu easti unica planetã pi cari s-cunoashti cã existã hiintsi (ma unlii dzicu cã existeadzã *extratireshtrilii*, tsi suntu hiintsi dit nafoarã-a Loclui).
# Luni

**Lunea** easti prota dzuã dit siptãmãnã, namisa di Dumãnicã shi Martsã.

Etimologie: *Lunae dies* (l.lat.) = Dzuã-a meslui (*lunii*)

**Dzâlili di-tu siptâmânâ**

Luni | Marțâ | Ńiercuri | Gioi | Vińiri | Sâmbâtâ | Dumânicâ
# Marțâ

**Martsa** easti andaua dzuã dit siptãmãnã, namisa di Luni shi Njiercuri.

Etimologie: *Martis dies* (l.lat.) = Dzuã-alu Marte

**Dzâlili di-tu siptâmânâ**

Luni | Marțâ | Ńiercuri | Gioi | Vińiri | Sâmbâtâ | Dumânicâ
# Ńiercuri

**Njiercurea** easti dzua dit mesea di siptãmãnã, namisa di Martsã shi Gioi.

Etimologie: *Mercurii dies*  (l.lat.) = Dzuã-alu Mercur

**Dzâlili di-tu siptâmânâ**

Luni | Marțâ | Ńiercuri | Gioi | Vińiri | Sâmbâtâ | Dumânicâ
# Gioi

**Gioea**  easti anpatra dzuã di siptãmãnã, namisa di Njiercuri shi Vinjiri. *Gioea Mari* easti gioea dit siptãmãna di nãinti di Pashti, dit stãmãna-a Pashtilui.

Etimologie: *Jovis dies* (l.lat.) = Dzuã-alu Jupiter

**Dzâlili di-tu siptâmânâ**

Luni | Marțâ | Ńiercuri | Gioi | Vińiri | Sâmbâtâ | Dumânicâ
# Vińiri

**Vinjirea** easti antsintsea dzuã di siptãmãnã, namisa di Gioi shi Sãmbãtã.

**Stã-Vinjiri**, scriatã shi *Stãvinjiri* easti:

* *Vinjirea Mari*, dzua di nãinti di Pashti, cãndu s-yiurtiseashti moartea-a Hristolui pri crutsi;
* *Sãmta Vinjiri* (Ayea-Paraschivi) unã sãmtã a bisearicãljei a noastrã;
* 26-li di Alunaru, dzua tu cari bisearica u yiurtiseashti Sãmta Vinjiri, dzuã di mari sãrbãtoari armãneascã tu Pindu, cãndu armãnjlji trag un mari cor dupã tsi easi bisearica;

Etimologie: *Veneris dies*  (l.lat.) = Dzuã-a Venus

**Dzâlili di-tu siptâmânâ**

Luni | Marțâ | Ńiercuri | Gioi | Vińiri | Sâmbâtâ | Dumânicâ
# Sâmbâtâ

**Sãmbãta** easti anșasea dzuã di siptãmãnã, namisa di Vinjiri shi Dumãnicã. *Sãmbãta Mari* easti Sãmbãta dit Stãmãna Mari, dzua di nãinti di Pashti.

Etimologie: *sabbatum* (l.lat.) icã *sambatum* = sabatlu

**Dzâlili di-tu siptâmânâ**

Luni | Marțâ | Ńiercuri | Gioi | Vińiri | Sâmbâtâ | Dumânicâ
# Dumânicâ

**Dumãnica** icã **Duminica** easti a shaptea dzuã di siptãmãnã, namisa di Sãmbãtã shi Luni.

Etimologie: *Dies Dominus* (l.lat.) = Dzuã-alu Dumidzã

**Dzâlili di-tu siptâmânâ**

Luni | Marțâ | Ńiercuri | Gioi | Vińiri | Sâmbâtâ | Dumânicâ
# Siptâmânâ

**Siptãmãna** (icã *stãmãnã*) suntu shapti dzãli (shi noptsã) cu-arada, tsi (la noi) nchi-sescu cu Lunea sh-bitisescu cu Dumãnica.

## Expresii

* Siptãmãna Mari = siptãmãna di ninti di Pashti (siptãmãna di-tu soni a preasinjloru mãri);
* Siptãmãna Albã = siptãmãnã di-tu preasinjli mãri cãndu s-mãcã oauã sh-lãpturi;
* Siptãmãna Lunjinatã (i Albã) = siptãmãna tsi nchiseashti cu Dumãnica di Pashti)

**Dzâlili di-tu siptâmânâ**

Luni | Marțâ | Ńiercuri | Gioi | Vińiri | Sâmbâtâ | Dumânicâ

Tu frândza aestâ ari textu di-tu *Dicționarlu alu Tiberius Cunia*, ți lu scriă fârâ ndrepturi di autoru.
# Mesu

**Meslu** (*lunã di dzãli*) easti a doauãsprãdzatsea parti a anlui (tsi ari di-aradã 30 i 31 di dzãli, afoarã di Shcurtul cari poati s-aibã 28, sh-la patrulji anj 29 di dzãli).

Meshili suntu:

1. Yinaru
2. Shcurtu
3. Martsu
4. Apriru
5. Maiu
6. Cirisharu
7. Alunaru
8. Avgustu
9. Yizmãciunu
10. Sumedru
11. Brumaru
12. Andreu

**Meși di-tu anu**

Yinaru | Shcurtu | Martsu | Apriru | Maiu | Cirisharu | Alunaru | Avgustu | Yizmâciunu | Sumedru | Brumaru | Andreu

Tu frândza aestâ ari textu di-tu *Dicționarlu alu Tiberius Cunia*, ți lu scriă fârâ ndrepturi di autoru.