# ပြဇာတ်

ပြဇာတ်ဆိုစွာ အဖြစ်အပျက် တစ်စုံတရာကို ပွဲကြည့်သူရို့ဧ စိတ်တွင် ထင်ရှားပေါ်လွင်လာစီရန် လူကိုယ်တိုင်ထွက်ပနာ သရုပ်ဖော်ပြသရရေ အနုပညာတစ်ရပ် ဖြစ်ရေ။

အိန္ဒိယ ပြဇာတ်တစ်ခု
## အဓိပ္ပာယ်

ပြဇာတ်ဆိုရေ စကားလုံးဖို့ ရခိုင်စကား 'ပြ' နန့် ပါဠိပျက် 'ဇာတ်' စကား ၂ လုံးကို ပေါင်း ထားရေစကားရပ်ဖြစ်ရေ။ ' ပြ ' ဆိုစွာမျက်စိနန့် မြင်ရအောင် ပြုလုပ်ပီးခြင်းဟု အဓိပ္ပာယ်ရပနာ ' ဇာတ် ' ဆိုရေစကားက ဖြစ်ခပြီးကေအရာနန့် စပ်ဆိုင်ရေလို့ အဓိပ္ပာယ်ရရေ ' ဇာတက' မှလာရေ။ ယင်းကြောင့် ပြဇာတ်ဆိုရေ အဖြစ်ကို ပြချက်လို့ အဓိပ္ပာယ်ရရေ။ မျက်စိနန့်ကြည့်ပြီးကေ နားလည်ရရေ အဖြစ်အပျက် (ယပိုင်မဟုတ်ကေ) ဇာတ်ကို ပြဇာတ်လို့ သမုတ်ကတ်ရေ။

## သမိုင်း

ပြဇာတ်တိရေ ရှေးပဝေသဏီခေတ်မှ ဂုတိုင် နိုင်ငံမရွေး၊ လူမျိုးမရွေး အသီးသီး မိမိရို့ဧထုံးစံဓလေ့အလျောက် ပေါ်ပေါက်ခကတ်ရေ။ ရှေးနှစ်ပေါင်း ၆ဝဝ ခန့်က အီဂျစ်နိုင်ငံ နိုင်းမြစ်တစ်လျှောက်မှာ နတ်တိကို ပူဇော်ပသရာ၌ ကခုန်ကတ်ရာမှစပနာ ပြဇာတ်အခြီခံတိ ပေါ်လာရေ။ အဗိုင်ယေင်းချင့်၊ ယပိုင်မဟုတ်ကေ အိုဆိုင်းရစ်ခေါ် ပြဇာတ်ရေ အိုဆိုင်းရစ်နတ်အကြောင်း သရုပ်ဖော်ပြရေ အီဂျစ်ပြဇာတ် ဖြစ် ရေ။ နတ်ကိုးကွယ်ရေအလေ့ရေ အီဂျစ်နိုင်ငံမှ ဂရိနိုင်ငံသို့ ကူးစက်ခရေ နည်းတူ၊ ယင်းကိုမှီပနာ ဖြစ်ပေါ်လာရေ ကပွဲတိလည်း
ရောက်ဟိလာခရေ။ ဂရိနိုင်ငံတွင် ဒိုင်အိုနိုင်းဆပ်ခေါ် ဗက်ကပ်နတ် အား ပူဇော်ပွဲတိမှာ ကခုန်ပွဲတိ ကျင်းပကတ်ရေ။

ဂရိနတ်ပွဲတိရေ ဆိုင်ရာနတ်ကွန်း ယပိုင်မဟုတ်ကေ အိမ်နီရာတည်း၌သာ ကျင်းပလေ့မဟိဘဲ မြို့ရွာ လမ်းပေါ်ဟိ မြို့ရွာလမ်းပေါ်ဟိ လမ်းကြီး လမ်းငယ် အသွယ်သွယ်ရို့တွင် လှည့်လည်ကခုန်ကတ် ခြင်းသာဖြစ်ရေ။ မကတ်ာမီ ယင်းကခုန်ပွဲတိအတွက် နတ်ချင်းတိ တင်ကြိုရေးသားကတ်ရေ။ တဖြည်းဖြည်းနန့် ယင်းကခုန်ပွဲတိရေ ယခင်ကထက် ပိုပနာဇာတ်ဟန် ပါလာရေ။ ပါဝင်ကပြသူတိရေ သဏ္ဌာန်လုပ် သရုပ်တူအောင် ဝတ်စားဆင်ယင်ကတ်ရေ။

နတ်အခန်းမှ ပါရသူရေ နတ်ဝတ်တန်ဆာဝတ်ပနာ၊ တိရစ္ဆာန်အခန်းမှ ပါရသူရေ တိရစ္ဆာန်အဆောင်းကို ဆောင်းကတ်ရရေ။ ဆိုင်ရာ ဆိုင်ရာအခန်းတိတွင် သီဆိုရန် အထူး သီကုံးထားရေ သီချင်းတိကို ထိုသူရို့က သီဆိုကတ်ရရေ။ ပထမရေ် ကပြသူနှစ်ဦးခန့်သာ ဟိပနာ နောက် မကတ်ာမီ တစ်ယောက်တိုးလာပြီးကေကေအချီအချ စကားပြောဟန်တိကို ထည့်သွင်းလာကတ်ရေ။

ဂရိပြဇာတ်လောကတွင် ရှေးဦးပေါ်ပေါက်သူဖို့ အက်စကိလပ် ဖြစ်ရေ။ အက်စကိလပ် ခေတ် မတိုင်မီက ပွဲတော်တိ၌ ဆိတ်ရေတိ ဝတ်ဆင်ထားသူ တစုရေ ယိမ်းသားတိပမာ သီချင်းတစ်ပုဒ်ကို သံ ပြိုင်သီဆိုပြီးကေနောက်ကပနာ ယိမ်းခေါင်းဆောင်က နတ်မင်းဧ အကြောင်း လင်္ကာတစ်ပုဒ်ကို ရွတ်ဆိုလေရေ။ သို့ရာတွင် အက်စကိလပ်ကမူ ယိမ်းခေါင်းဆောင် တစ်ဦးတည်း လင်္ကာရွတ်ရရေနီရာတွင် ဇာတ်ကောင် ၂ ဦး အပြန်အလှန် စကားပြောခန်းကို ထည့်သွင်းပီးရေ။

ယင့်ချင့်ပြင်ပြကွက်တခန်းတည်း မဟုတ်တော့ဘဲအခန်း ခွဲပြစေရေ။ ယင်းသို့နန့် ဂုပြဇာတ်သဇောမျိုး စတင်ခရေ။ သို့ရာတွင် ဇာတ်ကောင်တိရေ ဟန်အမူ အရာ သရုပ်မပါလှသနန့် အက်စကိလပ်ရေ ပြဇာတ် ၉ဝ ခန့် ရေးခရေအနက် 'ပရိုမီးသယူးဗောင်း' ပြဇာတ်အပါအဝင် ပြဇာတ် ခုနှစ်ခုသာ ယနီ့တိုင် မပျောက်မပျက် ကျန်ခရေ။

အက်စကိလပ်နောက် ထင်ရှားရေ ဂရိပြဇာတ်ဆရာကြီးဖို့ ဆောဖကလီ ဖြစ်ရေ။ သူရေ ပန်းချီဆရာလည်း ဖြစ်ရေအလျောက် သူ့ပြဇာတ်တိတွင် အခမ်းအနားတွင် ရှုခင်းတိကို ထည့်သွင်းသရုပ် ဖော်ခြင်း ပြုလာရေ။ အိမ်အခမ်းအနား ပြချင်ရေအခါ အိမ်တံခါးပေါက်ပုံ ရေးခြယ်ပနာ ပြရလေရေ။ ဆောဖကလီဧ ပြဇာတ်တိမှ ဇာတ်ကောင်တိရေ ရှေးဇာတ်ကောင်တိထက် ဟန်အမူအရာ ပါလာရေ် လည်း သဇာဝကျရဖို့ထက် ပိုလွန်းနီဧ။

သူရေလည်း ပြဇာတ်ပေါင်း ၁၅ဝ ကျော်ရေးခရေအနက် အီးဒေးပတ်ဘုရင် ပြဇာတ်အပါအဝင် ပြဇာတ်ခုနှစ်ခုသာ ကျန်ခရေ။ ဆောဖကလီနန့် ခေတ်ပြိုင်လည်းဖြစ် ပညာပြိုင်ဖက်လည်းဖြစ်ရေ ယူရစ်ပီးဒေဧ ပြဇာတ်တိကား ဖတ်ရန်ရော ကပြရန်ပါ အထူးကောင်းမွန်သနန့် လူကြိုက်အလွန်တိရေ။ ယူရစ်ပီးဒေးရေ သူဧပြဇာတ်တိ၌ လွမ်းခမ်းဖော်ပနာ အတော်အသင့် လွမ်းစေပြီးကေ နောက် စိတ်ပေါ့ပါးလားစီရန် တေးကဗျာသီဆိုရေ အခန်းမျိုးကို ထည့်ပီးလေရေ။ သူရေ ပြဇာတ် ၉ဝ ရေးခရေအနက် ပြဇာတ် ၁၈ ခုမျှ ယနီ့တိုင် မပျောက်မပျက် ကျန်လျက်ဟိရေ။

ဂရိအရေ ပြဇာတ်တိရေ အလွမ်းပြဇာတ်တိနောက်မှ ပေါ်ပေါက်ခရေ။ ယင်းရို့ရေလည်း စက်တင်ဇာလ ကောက်သိမ်းပွဲတွင် ဆိုင်ရာနတ်မင်းအား ပူဇော်ပွဲမှ စတင်ခခြင်းဖြစ်ဧ။ ထင်ရှားရေ အရေပြဇာတ်ရေး ပုဂ္ဂိုလ်ကြီးတိဖို့ အယ်ရစ္စတော့ဖနီးနန့် မီနန်ယင်းချင့်ရို့ဖြစ်ရေ။

အယ်ရစ္စတော့ဖနီးဧ ပြဇာတ်တိရေ ထိုခေတ်က ပေါင်းသင်းဆက်ဆံရေးနန့် နိုင်ငံရေးရို့ကို သရော်ထားချက်တိရေ။ မီနန်ယင်းချင့် ဧပြဇာတ်တိရေ လူရို့ဧ မိုက်မဲမှုကို သရုပ်ဖော်ထားရေ။ မိန်မတိ နိုင်ငံရေး၌ ဝင်စွက်ရေကို မကြိုက်ရေ ထိုခေတ်က အမျိုးသမီးတိ အရေဇာတ်ကို ကြည့်ခွင့်မဟိချေ။

ဂရိပြဇာတ်တိဧ ဇာတ်လမ်းရေ လူအများသိပြီးကေရေ ဂရိထုံးဟောင်းပုံပြင်မှ ဝတ္ထုလားကို ဇာတ်အိမ်ဖွဲ့ကာ ကပြခြင်းဖြစ်ရေ။ ဂရိရို့ရေ ကြမ်းခန်းနန့် သေကေတ်ပျက်စီးခန်းမျိုးကို ပြသခြင်းမပြုဘဲ၊ ယင်းရေ အခန်းမျိုးကို ကေတ်ညာခြင်းနန့်သာ ပရိသတ်ကို သိဟိစေရေ။ ဇာတ်ကပြရာတွင် မိန်းမမင်းသမီး တိမပါဝင်ဘဲ ယောက်ျားမင်းသမီးတိသာ ကပြကတ်ဧ။

အရေပြဇာတ်တိတွင် ပါဝင်ပြသူတိရေ ရယ်စရာကောင်းရေ ကိုယ်ကျပ်လက်ပြတ် အင်္ကျီတိကို ဝတ်ဆင်ပြီးကေကေအချိုးမကျရေ မျက်နှာဖုံးတိ စွပ်ထားကတ်ဧ။ အလွမ်းပြဇာတ် ကပြသူတိကမူ ရှည်လျားရေ အပေါ်အင်္ကျီဝတ်ပနာ ဝမ်းနည်းခြင်းကို ဖော်ပြရေ မျက်နှာဖုံးတိနန့် အရပ်ထွက်လာစေရေ ခုံမြင့်ဖိနပ်တိကို ဝတ်ဆင်ကတ်ဧ။

ဂရိနိုင်ငံကို ရောမလူမျိုးရို့ သိမ်းပိုက်လိုက်ရေအခါ ရောမရို့ရေ ဂရိရို့ထံမှ အနုပညာ အတတ်မျိုးစုံကို အမွေခံရဟိလိုက်ရေ။ ယင်းရို့အနက် ပြဇာတ်ပညာလည်း တစ်ခုအပါအဝင် ဖြစ်ရေ။ သို့ရာတွင် ရောမလူမျိုးရို့ လက်ထဲ၌ ပြဇာတ်ပညာရေ တိုးတက်လာခြင်းမဟိချေ။ ယင်းခေတ်က ထင်ရှားခ ရေ လက်တင်ပြဇာတ်ဆရာကြီး သုံးဦးဖို့ ပလော့တပ်၊ တားရင်းနန့် ဆီနီကာရို့ ဖြစ်ရေ။ ပလော့တပ်နန့် တားရင်းရို့ဧ အရေပြဇာတ်တိကို ရံဖန်ရံခါပင် စင်တင်ကပြရေ်လည်း၊ ဆီနီကာဧ အလွမ်းပြဇာတ်ကို မူတစ်ကြိမ်တစ်ခါမျှ ကပြခြင်းဟိခဟန် မတူချေ။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုရေ် ဂရိရို့ရေ ဇာတ်ရော အရေ ဇာတ်ပါအားပီးကတ်ရေ်လည်း ရောမလူမျိုးရို့ရေ စစ်၌ဝါသနာထုံသူတိ ဖြစ်ရေအလျောက် အလွမ်း ဇာတ်ကို မနှစ်သက်ရေကြောင့် ဖြစ်ရေ။

ရောမရို့ရေ ဇာတ်ညွှန်းကောင်းမွန်ရေးထက် ဇာတ်ခုံအခင်း အကျင်းကောင်းမွန်ရေးကို ပိုမိုဂရုစိုက်ကတ်ရာ၊ ရောမပြဇာတ် အဆင့်အတန်းရေ တဖြည်းဖြည်း နိမ့်ကျလားလေရေ။ ယခင်က ပူဇော်ပသမှုကို အခြီခံထားပနာ ကပြခရေ ပြဇာတ်တိရေ မူးယစ်ပျော်ပါး စားရေက်ပွဲ ရို့၌ အဝတ်ချည်းစည်းနန့် ကချေရေမတိ ကပြအသုံးတော်ခံကတ်ရေ အဆင့်သို့ လျှောကျလားလေရေ။ အေဒေ ၆ ရာစုနှစ်တွင် ရောမအင်ပိုင်ယာကို မြောက်ဘက်မှ ဝင်ရောက်သိမ်းပိုက်ရေ လူရိုင်းရို့ရေ ပြဇာတ်တိကို လုံးဝပိတ်ပင်လိုက်ရာ၊ ယင်းခေတ်မှ နှစ်ပေါင်း ၅ဝဝ အတွင်း
ဥရောပပြဇာတ်သမိုင်းတွင် အဖေို့င်ခေတ်ကြီးဖြစ်လေရေ။ သို့ရာတွင် ပြဇာတ်ညာဉ်ကား ရှင်းရှင်းပျောက်ကွယ်လားခြင်း မဟိခဘဲ အငွေ့အသက်ဟိနီသေးရေ။

## အနောက်တိုင်းပြဇာတ်

ခရစ်နှစ် ၁ဝဝဝ ခန့်တွင် ပြင်သစ်၊ အင်္ဂလန်၊ စပိန်၊ အီတလီ၊ ဂျာမနီစရေ ဥရောပနိုင်ငံတိ၌ သမ္မာကျမ်းဝင်ပုံပြင် ပြဇာတ်တိကို ဘုရားဟိခိုးကျောင်းဝင်းတိအတွင်း၌ ဘုန်းကြီးတိ ကိုယ်တိုင် စီမံ ခင်းကျင်းပြသရာမှစပနာ ပြဇာတ်ခေတ် ထလာပြန်ရေ။ ယင်းမှ တစ်စတစ်စ ရာသီဥတုသာယာရေအခါ သမယဖြစ်ရေ မေဒေးနီ့နန့် အီစတာပွဲတော်နီ့တိတွင် ကျေးရွာသူ ကျေးရွာသားတိရေ နီးရာမြို့စားကြီးတိဧ ရဲတိုက်တိသို့ လားရောက်ကာ ရော်ဗင်ဟု၊ မိတ်မာရီယန်၊ စိန့်ဂျော့နန့် နဂါးစရေ ပုံပြင်တိကို ဇာတ်ခင်းကပြ ဖျော်ဖြေကတ်ရေ။ မကတ်ာမီ ယင်းသို့ကတ်ပြဖျော်ဖြေမှုတိရေ အယူဝါဒနန့် ကင်းဝေးကာ အရပ်ပြဇာတ်သဇောသို့ သက်လျောကျဆင်းလားကတ်ဧ။ အပြန်အလှန် ပြောဆိုရာတွင်လည်း လက်တင် ဇာသာအစား အရပ်သုံးစကားတိကိုသာ သုံးစွဲကတ်လေတော့ရေ။ အင်္ဂလန်နိုင်ငံဧ ပထမဆုံး အရေပြဇာတ်ရေ ၁၅၃၃-ခုနှစ်က နစ်ကလာတ် ဥယင်းချင့်းရေးရေ ရပ်ရွိုက်စတာဒွိုက်စတာ ပြဇာတ်ရေ ရောမပြဇာတ်ဆရာကြီး ပလောတပ်ဧ ပြဇာတ်တိကို အတုခိုးထားခြင်းဖြစ်ပနာ၊ ၁၅၆၁-ခုနှစ်က တောမတ်ဆက်ဗေးနန့် တောမတ်နီာ်တန်ရို့ ရေးသားရေ 'ဂေါ်ဗိုးဒျု ' အလွမ်းပြဇာတ်ရေ ရောမအလွမ်းပြဇာတ်ရေး ဆရာကြီး ဆီနီကာဧ အရေးအသားတိကို အတုခိုးထားခြင်းဖြစ်ရေ။ သူရေ အကကျော် ရစ်ချက်ဗားဗေ့ စရေရို့နန့်အတူ ပူးပေါင်းပနာ ဂလုပ်ဇာတ်ရုံကြီးပင် တည်ဆောက်ခဧ။

ဟိတ်စပီးယားနန့် ခေတ်ပြိုင်ထွန်းကားရေ အင်္ဂလိပ်ပြဇာတ်ရေး ဆရာကြီးတိဖို့ ခရစ္စတိုဖာ မာလိုနန့် ဗင်ဂျွန်ဆင်ရို့ဖြစ်ရေ။ မာလိုဧ ယေင်းချင့်က်တာ ဖော့စတပ်၊ တမ်းဗားလိမ်းစရေ ပြဇာတ်တိရေ လည်းကောင်း၊ ဗင်ဂျွန်ဆင်ဧ ဗောလပုန်း၊ အဂ္ဂိရတ်ဆရာ၊ ဆိတ်ဆိတ်နီရေ အမျိုးသမီးစရေ ပြဇာတ် တိရေလည်းကောင်း ဟိတ်စပီးယားဧ ပြဇာတ်တိနန့် အပြိုင်အဆိုင် ပေါ်ထွက်လာကတ်ရေ။

အင်္ဂလန်၌ ဟိတ်စပီးယား၊ မာလိုနန့် ဗင်ဂျွန်ဆင်ရို့ဧပြဇာတ်တိ ခေတ်စားနီချိန်တွင် ပြင်သစ်နိုင်ငံ၌လည်း ပြဇာတ်တိခေတ်ကောင်းလျက် ဟိရေ။ ထယ်ဝါခန့်ညားပနာ အရေမပါ၊ လွန်စွာ သဇာဝကျရေ အလွမ်းဇာတ်တိကို ရေးသားကတ်သူ ကော်နီးယီးနန့် ရဆင်းရို့ရေလည်းကောင်း၊ အရေ ပြဇာတ်ရေးဆရာကြီး မော်လျဲရေလည်းကောင်း ယင်းခေတ်ပေါ်ထင်ရှားရေ ပြဇာတ်ရေးဆရာကြီးတိဖြစ်ရေ။ ထိုခေတ်ပြင်သစ်ပြဇာတ်ရေး ဆရာကြီးတိရေ ရှေးထုံးစဉ်လာကို အင်္ဂလန် ပြဇာတ်ရေးဆရာကြီးတိထက် ပိုပနာလေးစားသမှုပြုရေ။ လိုပီးသေဗေးဂါ၊
ကာလဒေရွန်ဒေလာဗာကာ စရေ စပိန်ပြဇာတ် ဆရာကြီးတိရေလည်း ယင်းခေတ်ပေါ် ထင်ရှားရေ ပုဂ္ဂိုလ်ကြီးတိဖြစ်ရေ။

ဟိတ်စပီးယားမဟိရေနောက် အင်္ဂလိပ်ပြဇာတ် အဆင့်အတန်းရေ ရုတ်ခြည်းနိမ့်ဆင်းလားခရေ။ (၁၇)ရာစုနှစ်တွင် ထင်ရှားရေ ပြဇာတ်ဆရာ ဂျွန်ဝက်ဗစတားဧအလွမ်း ပြဇာတ်တိရေ ဟိတ်စပီးယားဧ အလွမ်းပြဇာတ်တိနန့် မယိုးမစွဲလိုက်ခရေ်လည်း မှီရေဟူပနာကား မဆိုနိုင်ပေ။ ဗိုးမွန့်၊ ဖလက်ချာ၊ မက်ဆင်ဂျာ၊ ဖို့နန့် မစ်ဒယ်လတန်ရို့ဧ ပြဇာတ်တိရေလည်း ဇာတ်ကွက်ကောင်း ဇာတ်ခန်းကောင်းတိ ပါလင့်ကစား ဟိတ်စပီးယား ပြဇာတ်တိကို မမှီနိုင်ကတ်ပေ။

၁၈ ရာစုနှစ်တိတွင် အင်္ဂလိပ်ပြဇာတ်ခေတ် အနည်းငယ်ပြန်လည် ကောင်းမွန်လာလေရေ။ ယင်းခေတ်၌ ထင်ရှားရေ ပြဇာတ်ရေးဆရာတိဖို့ ဂိုးစမစ်နန့် ရှရီဒန်ရို့ ဖြစ်ကတ်ရေ။ ဥရောပ ပြဇာတ် ဆရာကျော်တိလည်း ထိုခေတ်တွက် ပေါ်ပေါက်ခရေ။ အီတလီမှ ကာလိုဂိုလဒိုးနီ၊ ပြင်သစ်မှ ဗော်လ တဲယား၊ ဂျာမဏီမှ ဂါတာရို့ဖြစ်ရေ။ သို့ရာတွင် ပြဇာတ်အဆင့်အတန်းကား
သဘင်မှုဂုဏ်ရသကင်းရေ စီးပွားဖြစ် လုပ်ငန်းသဇောသို့ သက်လျောလားလေတော့ရေ။

၁၉ ရာစုနှစ်ရေ ဒေမိုကရေစီစိတ်ဓာတ်တိ ပြန့်ပွားရေ ခေတ်၊ စက်မှုလက်မှုနန့် သိပ္ပံပညာရပ်တိတိုးတက်ထွန်းကားရေခေတ်၊ ဆန်းသစ်ရေ စိတ်ကူး ဆန်းသစ်ရေ အကြံအစည်ရို့နန့် လွှမ်းမိုးလျက် ဟိရေ ခေတ်ကြီး ဖြစ်ပေရေ။ ဟိတ်စပီးယားမဟိရေ အချိန်မှစပနာ မှေးမှိန်လားခရေ ပြဇာတ်ပညာ ရေ လည်းထိုခေတ်တွင် အသက်ဝင်ထင်ရှားလာပြန်ရေ။ ခေတ်ပေါ် ပြဇာတ်ဆရာကြီးတိအနက် နီာ်ဝေးမှ ဟင်းနရစ်အစ်ဗဆင်နန့် အိုင်ယာလန်မှ ဗားနတ်ရှောရို့ရေ အထင်ရှားဆုံးဖြစ်ရေ။ အစ်ဗဆင်ရေ သူရေးရေ ပြဇာတ်တိတွင် ခေတ်အလျောက်
ပြောင်းလဲလာရေ အတိးအခေါ် အယူအဆတိနန့် ဘဝအပြစ်မြင် စာပေတိကိုသာ ရေးသားလေရေ။ ဗားနတ်ရှောရေ အင်္ဂလိပ် ပြဇာတ်ရေးဆရာကြီးဖြစ်လျက် မျက်ဖေို့က်ခေတ်တွင် ပေါ်ပေါက်နီရေ သဇောတရားတိနန့် အယူအဆတိကွဲပြား မှုရို့ကို စကားလုံးပြောင်ပြောင်နန့် ဘွင်းဘွင်းရေးတတ်သူ ဖြစ်သနန့် လူကြိုက်တိဧ။ ဗားနတ်ရှောရေ ဟိတ်စပီးယားနောက် အထင်ရှားဆုံး ပြဇာတ်ရေးဆရာကြီးရို့ ဖြစ်ရေ။

### တိုးတက်မှုတိ

ပြဇာတ်တိ အဆင့်အတန်းမြင့်လာသလောက် ၁၉ ရာစုနန့် ၂ဝ ရာစုနှစ်ရို့တွင် အနောက်နိုင်ငံဟိ ဇာတ်ရုံတိဧ အသွင်အပြင်နန့် အဆင်အယင်အခမ်းအနား တိဖို့ အထူးခေတ်မှီလာလေရေ။ ပထမတွင် လေထိုး ဓာတ်မီးတိကို သုံးခရာမှ လျှပ်စစ်ဓာတ်မီးတိကို အသုံးပြုလာကတ်ဧ။ လျှပ်စစ်ဓာတ်မီးတိ ထွန်းညှိထားပုံဖို့လည်း ကြည့်ရှုသူ ပရိသတ်ရို့ဧ အာရုံ၌ အဝေးကြည့် အနီးကြည့်သဇောမျိုး ထင်မြင်လာစီရန် ဇာတ်ခုံဧ အထက်မှလည်းကောင်း၊ အောက်မှလည်းကောင်း၊ ရှေ့တည့်တည့်မှလည်းကောင်း၊ ဘေးမှလည်းကောင်း ဆလိုက်မီးရောင်စုံရို့နန့် အလင်းပီးကာ အထူးပနံရစေရေ။ ဇာတ်လမ်းတွင် ပါရေအခန်းအမျိုးမျိုးရို့အတွက် အခမ်းအနား အပြင်အဆင်တိကို ရုတ်တရက် ပြောင်းနိုင်ရွှေ့နိုင် တင်နိုင် ချနိုင်ရန် ဆုံလည်တိ၊ စက်ခလုတ်တိနန့်လည်း စီမံထားဟိလေရေ။ အချို့ဇာတ်ခုံတိဖို့ အသေမဟုတ် အနိမ့်အမြင့်လိုသလို ရနိုင်အောင် အရှင်ပြုလုပ်ထားဧ။ ယင်းပိုင်ရေ အစီအစဉ်တိကြောင့် လှပပနာ သဇာဝကျရေ အခင်းအကျင်းရို့ကို လိုသလိုဖန်တီးပနာ ယူနိုင်လေတော့ရေ။

ပြဇာတ်အခမ်းအနား အဆင်အပြင်နန့် စပ်လျဉ်းပနာ အယူအဆ ဝါဒနှစ်မျိုးကွဲပြားခကတ်ရေ။ ယူဆချက်တရပ်ဖို့ ပြဇာတ်ရေ မျက်စိအာရုံ ခုံမင်ခံစားမှုအတွက် ဖြစ်ရေအလျောက် ဇာတ်ခုံအဆင်အပြင် အ ခမ်းအနားဖို့ အနုပညာပီပီ၊ လှလှပပဟိရဖို့ဟူရေ ယူဆချက်ဖြစ်ရေ။ အခြားယူဆချက်ဖို့ ပြဇာတ်ကပြ ရာတွင်အပြင်လောက၌ တိ့မြင်နိုင်ရေရို့ကို ဇာတ်ခုံပေါ်တွင် တင်ပြနီရန်မလိုဘဲ ဇာတ်ကွက်ဇာတ်ကြောင်း ဧရည်ရွယ်ချက်အနက်သဇောကိုသာ ပရိသတ်နားလည်ထင်မြင်ရန် အရေးကြီးရေဟူရေ ယူဆချက်ဖြစ် လေရေ။ ယင်းပိုင် ပွဲကြည့်ပရိသတ်အား ဇာတ်အိမ်ဇာတ်ကွက်ဧ အတွင်းသဇော ပေါ်လွင်စီရန် ဖော်ပြရေ အတတ်ကို သရုပ်ဖော်အတတ်ဟု ခေါ်ကတ်ပနာ၊ ခေတ်သစ်ပြဇာတ်တိတွင် ထိုအတတ်ကို ခပ်တိတိပင် အသုံး
ပြုလာကတ်လေရေ။

## အရှေ့တိုင်းပြဇာတ်

အနောက်တိုင်း ပြဇာတ်တိပိုင်ပင် အရှေ့တိုင်းပြဇာတ်တိရေလည်း ကိုးကွယ်မှုအယူဝါဒနန့် ယှဉ်ပနာပေါ်ပေါက်လာခရေ။ အရှေ့တိုင်းပြဇာတ်ရေ အနောက်တိုင်း ပြဇာတ်မှ ဆင်းသက်ပေါက်ဖွားလာ ခြင်းမဟုတ်၊ မိမိနိုင်ငံအလေ့အထနန့် မိမိပေါ်ပေါက်လာခြင်းသာ ဖြစ်ရေ။ ၁၇ဝဝ ပြည့်နှစ် ကျော်လွန်ရေ အချိန်မှစပနာ အရှေ့တိုင်း ပြဇာတ်တိရေ အနောက်တိုင်းပြဇာတ်လောကကိုပင် အနည်းငယ် အငွေ့အသက် လွှမ်းမိုးနိုင်ခရေ။ အိန္ဒိယပြဇာတ်တိရေ ၂ ရာစုနှစ်မတိုင်မီကပင် စတင်ပေါ်ပေါက်ခဟန် တူရေ။ အယူဝါဒရေး ပွဲလမ်းသဘင်ဆိုင်ရာ ကပွဲတိမှတစ်ဆင့် နန်းတွင်းပြဇာတ်တိ ခေတ်စားလာခရာ ၈ ရာစုနှစ်တိုင် ဖြစ်ရေ။ နာဖို့ကျော် သကုန္တလနန်းတွင်း ပြဇာတ်ကြီးကို ရေးသားသူ ကာလီယင်းချင့်သနန့် ရာမာယဏ နန်းတွင်းပြဇာတ် ရေးသူ ဘဝဘူတိရို့ရေ ယင်းခေတ်ဧ ထင်ရှားရေ ပြဇာတ်ရေး ဆရာတိဖြစ်ရေ။

ယင်းနောက် ၁၄ ရာစုနှစ်တိုင် အိန္ဒိယနိုင်ငံကြီးရေ မွတ်စလင်ရို့ဧ တိုက်ခိုက်သိမ်းပိုက်ခြင်းကို အကြိမ်ကြိမ်ခံနီရသနန့်၊ သက္ကတ ဇာသာနန့် ရေးသားရေ ပြဇာတ်တိသာ ကြိုကတ်ားပေါ်ခရေ။ သို့ရာတွင် ၁၉ ရာစုနှစ် ဆာရာ ရာဘင်ဒြာနတ် တဂိုးဧ ခေတ်ကျမှ အိန္ဒိယပြဇာတ်လောကရေ ပိုမိုထင်ရှားလာရေ။

'အဖေို့င်ခန်းမှဘုရင်ကြီး' 'ဆောင်းကူးရာသီ စက်လှည့်ပြီ' စရေ ပြဇာတ်တိဖို့ သူဧထင်ရှားရေ လက်ရာတိဖြစ်ရေ။

တရုတ်နိုင်ငံ၌မူ စင်တင်ကတ်ပြခရေဖို့ နှစ်ပေါင်း ၄ဝဝဝ နီးပါးခန့် ဟိပြီးကေဖြစ်ရေ်လည်း စာနန့် ပေနန့်ပြဇာတ်အရေးသား ပေါ်ခရေဖို့ အနှစ် ရဝဝ ခန့်သာ ဟိသေးရေ။ ယွန်မင်းဆက် ( ၁၂ရ၉ - ၁၃၈၆ ) မွန်ဂိုဘုရင် ကူဗလိုင်ခန် လက်ထက်တွင် တရုတ်စာပေ ပညာရှင်ကြီးတိ ရေ ပြဇာတ်လောကကို ဦးလှည့်လာကတ်သနန့် စာပေလောကတွင် ပြဇာတ်အရေးအသား ပေါ်ပေါက်လာရေ။ ' တောင်အီဧဒုက္ခ ' ' အိမ်စေမချေဧ စက်ပုန်းခုတ်မှု ' ' အနောက်နန်းမှ အချစ်စခန်း ' စရေ ပြဇာတ်တိဖို့ ယင်းခေတ်မှ ပြဇာတ်တိဖြစ်ပနာ အနောက်နိုင်ငံတိမှပင် ဇာသာပြန် ကပြကတ်ရေ။ မင်မင်းဆက်ခေတ်တွင် ရေးသားရေ ပြဇာတ်ပေါင်းတိစွာအနက် ပြဇာတ် ၆ဝဝ ခန့် ဂုတိုင် ထင်ရှားဟိရေ။ ယင်းရို့တွင် 'ပြွေပုံပြင်' ပြဇာတ်ရေ အနောက်တိုင်း ပြဇာတ်လောကတိုင် ကျော်ကတ်ားရေ။

တရုတ်ပြဇာတ်တိကို အနောက်တိုင်း ပြဇာတ်တိပိုင် အရေပြဇာတ်နန့် အလွမ်း ပြဇာတ်ဟူပနာ မခွဲဘဲ၊ စစ်ရေတော်ဘဝ ပြဇာတ်နန့် အရပ်သားဘဝ ပြဇာတ်ရို့အဖြစ်သာ ခွဲထားရေ။ တရုတ်ပြဇာတ် တိရေ အိန္ဒိယပြဇာတ်တိပိုင် လူထုနန့် ကင်းဝေးပနာ မင်းစိုးရာဇာ အတွက်သာ ဖြစ်နီမှုကြောင့် လူထု ရေပညာရှင်ကြီးတိဧ အနုပညာ လက်ရာကို ခံစားခွင့် မရကတ်ချေ။

## ကိုးကား