Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# နိခါတကဗေဒ

နိခါတကဗေဒရေ ကမ္ဘာပေါ်ဟိ သက်ဟိရို့ဧ သမိုင်းကြောင်း တလျှောက်လုံးကို လိလာစူးစမ်းရေပညာဖြစ်ရေ။
John Day Fossil Beds National Monument တွင် တွိ့ရရေ နိခါတကဗေဒပညာသျှင်တစ်ဦး
Europasaurus holgeri ဧ ကျောက်ဖြစ်ရုပ်ကြွင်း အရိုးစုကို ပြင်ဆင်နီစဉ်
**နိခါတကဗေဒ** (Paleontology) ဆိုစွာမှာ သမိုင်းမတင်မီခေတ်က သက်ဟိတိကို လိလာရေပညာရပ်ဖြစ်ပြီး သက်ဟိရို့ ဆင့်ကဲပြောင်းလဲလာပုံ၊ ၎င်းရို့အချင်းချင်း နန့်သဘာဝ ပတ်ဝန်းကျင်နန့်ပတ်သက်ဆက်စပ်နီပုံ ရို့ ပါဝင်ရေ။ သမိုင်းဆိုင်ရာ သိပ္ပံပညာ ဖြစ်ဖြစ်ရေအတွက်နန့် စမ်းသပ်မှုတိ ပြုလုပ်ပနာ အကျိုးသက်ရောက်မှုကို သက်သေပြခြင်းမျိုး မဟုတ်ပဲ ဇာပိုင် ဖြစ်ပျက်ခရေကို သျှင်းပြခြင်း ဖြစ်ရေ။ နိခါတကဗေဒ ဆိုင်ရာ လိလာခြင်းကို ဘီစီ ၅ ရာစုကပင် စတင်ခရေဟု မှတ်တမ်းတိ တွိ့ဟိရရေ။ ထိုသိပ္ပံပညာရေ ၁၈ ရာစု အတွင်း ဂျော့ရှ် ကူဗီရာ ဧ နှိုင်းရခန္ဓာဗေဒ (comparative anatomy) ပညာ ဆိုင်ရာ ဆောင်ရွက်မှုတိကြောင့် ခိုင်မာရေပညာရပ်တစ်ခု ဖြစ်လာခပြီး ၁၉ ရာစု အတွင်းတွင် မြန်ဆန်စွာ တိုးတက်လာခရေ။ ၁၉၉၀ ခုနှစ်တိမှ စပနာ တရုတ်နိုင်ငံတွင် တွိ့ဟိရရေကျောက်ဖြစ်ရုပ်ကြွင်း တိမှ အစောပိုင်း သတ္တဝါရို့ဧ ဆင့်ကဲဖြစ်ပေါ်ပြောင်းလဲမှု၊ အစောပိုင်း ငါးတိ၊ ဒိုင်နိုဆောတိ နန့်ငှက်နန့်နို့တိုက်သတ္တဝါရို့ ဆင့်ကဲပြောင်းလဲလာခြင်း ရို့အတွက် အထောက်အထား အသစ်တိ ရဟိခရေ။ နိခါတကဗေဒရေ ဇီဝဗေဒ နန့်ဘူမိဗေဒရို့ စည်းခြားထားရာ နီရာတွင် တည်ဟိပြီး ရှေးဟောင်းသုတေသနပညာ နန့်ခွဲခြားရန် ခက်ခဲရေ။ ဂုလက်ဟိ အသုံးပြုနီရေ နည်းလမ်းတိတွင် သိပ္ပံပညာ နယ်ပယ် မျိုးစုံမှ ပါဝင်ပြီး ဇီဝဓာတုဗေဒ၊ သင်္ချာပညာ၊ မနုဿဗေဒ၊ သတ္တဗေဒ၊ ခန္ဓာဗေဒ၊ ဂေဟဗေဒ၊ သတ္တုဗေဒ၊ အဏ္ဏဝါဗေဒ၊ ရုက္ခဗေဒ နန့်အင်ဂျင်နီယာပညာရပ်ရို့ အပါအဝင် ဖြစ်ရေ။

လွန်ခရေနှစ်ပေါင်း ၃.၈ဘီလီယံလောက်က ဖြစ်ပေါ်ခရေသက်ဟိသတ္တဝါရို့နန့်ကမ္ဘာမြီကြီးဧ ဆင့်ကဲဖြစ်စဉ်ပြောင်းလဲမှု သဘောတရားကို အလုံးစုံရေနည်းလမ်းတိကို အသုံးပြုပနာ ယှာဖွီလိလာခြင်းပင် ဖြစ်ရေ။ အတတ်ပညာ၊ အသိပညာတိ ခေတ်မီတိုးတက်လာရေနန့်အမျှ ကျောက်ဖြစ် ရုပ်ကြွင်းတိဧ ကွဲပြားခြားနားမှု၊ ဂေဟစနစ်၊ သဘာဝပတ်ဝန်းကျင်နန့်ရှေးခေတ်ရာသီဥတု အခြီအနေရို့ကို အသေးစိတ်လိလာနိုင်ပြီး ဖြစ်ရေ။

ရှေးဟောင်းသက်ဟိတိကို ခွဲခြားလိလာရာ၌ သတ္တဝါတိဧ ဆင့်ကဲဖြစ်စဉ်၊ မျိုးရိုးစဉ်ဆက် ဆင်းသက်လာမှုဖြစ်စဉ်တိကို ဖော်ထုတ်ရာတွင် အရင်ကာလတိက အခက်အခဲတိဟိခကေလည်း ၂၀-ရာစုနှောင်းပိုင်းကာလတိ၌ DNA ဖြင့် ခွဲြခြားလာနိုင်အတွက်နန့် အငြင်းပွားဖွယ်ကိစ္စတိကို အနီးစပ်ဆုံး အဖြေပေးနိုင်လာယာဖြစ်ရေ။ ပညာသျှင်တစ်ဦးကလည်း နိခါတကဗေဒပညာကို သမိုင်းသိပ္ပံပညာရပ်ဟူပနာလည်း သတ်မှတ်ခရေ။ သူဧ အဆိုအရ အတိတ်ကာလ ဖြစ်ပျက်ခရေအကြောင်းအရာတိကို အတည်ပြုသတ်မှတ် ဖော်ထုတ်နိုင်ရန်အတွက်သမိုင်းပညာနန့်ခေတ်သစ်သိပ္ပံပညာရပ်တိကို ပေါင်းစပ်ထားခြင်းဖြစ်ရေဟု ဆိုရေ။

## ကိုးကား
# ဇီဝဗေဒ နယ်ပယ်

ဇီဝဗေဒ မျိုးရိုးခွဲခြားခြင်းဆိုင်ရာအဆင့်တိတွင် **နယ်ပယ်** (အင်္ဂလိပ်: **Domain** /dəˈmeɪn/ သို့မဟုတ် /doʊˈmeɪn/ သို့မဟုတ် မြန်မာ: **ဒိုမိန်း**)(လက်တင်။ *regio*) ရေ Carl Woeseနန့် ပညာသျှင်တစ်စုရို့ ဖန်တီးထားရေ **သုံးနယ်ပယ်ခွဲ မျိုးရိုးခွဲခြင်းစနစ်**တွင် အမြင့်ဆုံးအဆင့် ဖြစ်ရေ။ ဒေအဆင့်ကို ဆူပါကင်းဒမ်း (**superkingdom**)၊ ရဲလ်မ် (**realm**) သို့မဟုတ် အဲမ်ပိုင်ယာ (**empire**)ဟုလည်း ခေါ်ကြသိမ်းရေ။

ဇီဝမျိုးရိုးခွဲခြားခြင်းဆိုင်ရာ အဓိကအဆင့်တိ၊ နယ်ပယ်(Domain)၊ လောက(kingdom)၊ မျိုးပေါင်းစု(phylum)၊ မျိုးပေါင်း(class)၊ မျိုးစဉ်(order)၊ မျိုးရင်း(family)၊ မျိုးစု(genus)၊ မျိုးစိတ်(species)။ မြေခွေးနီဧ ဇီဝမျိုးရိုးခွဲပုံအဆင့်တိကို ဒေပုံတွင် နမူနာအနိန်နန့် ယှဉ်ကြည့်နိုင်ရန် ပြထားရေ။
## နယ်ပယ်ဧ ဝိသေသလက္ခဏာတိ

|  |
| --- |
| အာရ်အဲန်အေ(RNA) မျိုးရိုးဗီဇ(gene)ကွဲပြားမှုအပေါ်မှတစ်ဆင့် မှန်းဆထားရေ ဘက်တီးရီးယား (Bacteria)၊ အာခီးယာ (Archaea)၊ ယူကဲရီးယုတ်တာ (Eukaryota)ဟု ခေါ်ရေ အဓိကအကိုင်း ၃-ကိုင်းပါ မြစ်တွယ်သစ်ပင်ကိုင်းဖြာသရုပ်ပြပုံ (rooted tree diagram) |

## ကိုးကား
# ဇီဝဓာတုဗေဒ

Wohler examines urea
စူးကရို့စ် မော်လီကျူး ဖွဲ့စည်းပုံ
အမီနိုအက်စစ်ဧ ယေဘုယျဖွဲ့စည်းပုံ
DNA ဖွဲ့စည်းပုံ
**ဇီဝဓာတုဗေဒ** ရေ သက်ဟိရို့ဧ ဓာတုဗေဒဆိုင်ရာ လုပ်ဆောင်ချက်တိ ကိုလေ့လာရေ ပညာရပ်ဖြစ်ရေ။ ထိုဘာသာရပ်ရေ ပရိုတင်း (အသားဓာတ်)၊ ကာဗိုဟိုက်ဒရိတ် (ကစီဓာတ်)၊ လစ်ပစ် (အဆီဓာတ်)၊ နျူကလစ်အက်ဆစ်၊ အန်ဇိုင်းမ်နန့် ဇီဝမော်လီကျူးတိအစဟိရေ ဆဲလ်ဧအစိတ်အပိုင်းတိဧ တည်ဆောက်ပုံ၊ အလုပ်လုပ်ပုံရို့နန့် ပတ်သက်ရေပညာရပ်ဖြစ်ရေ။

အင်ဇိုင်းမ်တိရေ ပရိုတိန်းတိဖြစ်ပြီး သက်ဟိအတွင်း ဓာတ်ပြုခြင်းကို မပြောင်းလဲစေဘဲ ဓာတ်ပြုမှု နှုန်းကို မြှင့်တင်ပီးသည့် ဓာတ်ကူပစ္စည်းတိ ဖြစ်ရေ။ အန်ဇိုင်းမ်ဧ ဂုဏ်သတ္တိတိမှာ ဓာတ်ပြုမှုကို အစပျိုးခြင်း၊ နှုန်းမြှင့်တင်ပီးခြင်း၊ အစပျိုးစွမ်းအင်ကို နှိမ့်ချပီးခြင်းရို့ ဖြစ်ရေ။ အချို့အန်ဇိုင်းမ်တိမှာ ပရိုတိန်းတိ မဟုတ်ပဲ ရိုင်ဘိုနျူကလစ်အက်ဆစ်တိ ဖြစ်ပြီး၎င်းရို့ကို ရိုင်ဘိုဇိုင်းမ်တိဟု ခေါ်ရေ။

နျူကလစ်အက်ဆစ်မှာ နျူကလီရိုတိုက် ပေါ်လီမာတိဖြစ်ရေ။ နျူကလီရိုတိုက်တိရေ သကြား၊ ဖော့စဖိတ်နန့် နိုင်ထရိုဂျင်ဘေ့စ်ရို့ဖြင့် ဖွဲ့စည်းထားရေ။ နျူကလစ်အက်ဆစ်တိရေ သက်ဟိဖွဲ့စည်းရာတွင် အရီးပါသည့် အခြီခံယူနစ်တိဖြစ်ရေ။ မျိုးဗီဇ သင်္ကေတ နှစ်ပင်လိမ် ကြိုးတချောင်းပုံဟိသည့် DNA (ဒီအောက်ဆီရိုင်ဘိုနျူကလစ် အက်ဆစ်) ရေ အတွိ့တိသည့် နျူကလစ်အက်ဆစ် တမျိုးဖြစ်ရေ။ DNA တွင် သက်ဟိဆဲလ်အတွင်း ဇာနည်းဇာပိုင်အလုပ်လုပ်ရဖို့ကို လမ်းညွှန်ပီးသည့် အချက်အလက်ပေါင်း မြောက်မြားစွာပါဝင်ရေ။ သက်ဟိဆဲလ်တိတွင် အရီးပါသည့် ကဏ္ဍမှ ပါဝင်နေသည့် RNA တိရေလည်း နျူကလစ်အက်ဆစ် တမျိုးဖြစ်ရေ။

ကာဗိုဟိုက်ဒရိတ်တွင် သကြားဓာတ်နန့် ကဆီဓာတ်တိ ပါဝင်ရေ။ အရိုးသျှင်းဆုံး ကာဗိုဟိုက်ဒရိတ်မှာ ဂလူးကို့စ်၊ ဂလက်ရို့စ်၊ ဖရပ်ရို့စ် စသည့် မိုနိုဆက်ကရိုက် တိဖြစ်ရေ။ မိုနိုဆက်ကရိုက်တိရေ ရေထုတ်ဓာတ်ပြုခြင်း အားဖြင့် ရှည်လျားသည့် မော်လီကျူးတခက် အဖြစ်ဆက်ကာ ပေါ်လီဆက်ကရိုက်တိ ဖွဲ့စည်းနိုင်ရေ။ ပေါ်လီဆက်ကရိုက်တိရေ မိုနိုဆက်ကရိုက်တိကို အက်ဆီတယ်အုပ်စုတိဖြင့်ဆက်ကာ ပေါင်းစည်းထားသည့် ကြီးမားသည့် မော်လီကျူးတိဖြစ်ရေ။ ဥပမာ ကဆီ၊ ဂလိုင်ကိုဂျင်နန့် ဆဲလူးလို့စရို့ရေ ပေါ်လီဆက်ကရိုက်တိ ဖြစ် ကတ်ရေ။

ပရိုတိန်းတိရေ အမီနိုအက်ဆစ် တိဧ ပေါ်လီမာတိဖြစ်ရေ။ သက်ဟိလောကတွင် တွိ့ဟိရသည့် အမီနိုအက်ဆစ် (၂၀ ) မျိုးဟိရေ။ အမီနိုအက်ဆစ်တိ အချင်းချင်း တွဲကပ်လာချိန်တွင် ပက်တိုက်ဓာတ်စည်းတိ ဖြစ်ပေါ်စီရေ။ အမီနိုအက်ဆစ် နှစ်ခု တွဲကပ်ခြင်းကို ဒိုင်ပက်တိုက်ဟုခေါ်ပြီး သုံးခုတွဲကို ထရိုင်ပက်တိုက်ဟု ခေါ်ကာ သုံးခုအထက်ပါဝင်က ပေါ်လီပက်တိုကဟုခေါ်ရေ။

လစ်ပစ်တိမှာ အဆီနန့် ဖယောင်းတိ ဖြစ်ကတ်ရေ။ ပြည့်ဝလစ်ပစ်တိတွင် တစ်ထပ်ဓာတ်စည်းတိပါဝင်ပြီး ထောပတ်ဆီတွင် တွိ့ရရေ။ ယင်းရို့ရေ အခန်းအပူချိန်တွင် အခဲအခြီအနေတွင် တည်ဟိရေ။ လူ့ခန္ဓာကိုယ်အတွင်း သိုမှီးသိမ်းဆည်းထားသည့် လစ်ပစ်တိရေ စွမ်းအင် အရင်းအမြစ်တိဖြစ်ရေ။ ခန္ဓာကိုယ်မှ စွမ်းအင် အမြောက်အမြား လိုအပ်ချိန်တွင် လစ်ပစ်မော်လီကျူးတိကို ဓာတ်တိုးခြင်းဖြင့် ဖြိုခွဲကာ ATP (အဒီနိုဆင်း ထရိုင်ဖော့စဖိတ်) အသွင်ဖြင့် စွမ်းအင်ထုတ်ပီးရေ။ .
# ဇီဝကမ္မဗေဒ

**ဇီဝကမ္မဗေဒ** (အင်္ဂလိပ်။ ။Physiology) ဆိုစွာမှာ သက်ဟိ ရို့ဧ ရုပ်ပိုင်းဆိုင်ရာ၊ တည်ဆောက်မှု ဆိုင်ရာနန့် ဇီဝဓာတုဆိုင်ရာ အလုပ်လုပ်ပုံရို့ကိုလေ့လာရေ ပညာရပ်ဖြစ်ရေ။ ပုံမှန်အားဖြင့် အပင်နန့်သက်ဆိုင်ရေ ဇီဝကမ္မဗေဒ နန့် သတ္တဝါနန့်သက်ဆိုင်ရေ ဇီဝကမ္မဗေဒ ဟူပနာခွဲခြားထားကေလည်း ဇီဝကမ္မဗေဒ သဘောတရားတိမှာ အကုန်လုံးနန့်သက်ဆိုင်ပြီး မည့်သည့်သက်ဟိကို လိ့လာရေဖြစ်စီ တတူတူပင်ဖြစ်ရေ။ ဥပမာအားဖြင့်ဆိုရကေ ယိစ်ဆဲလ်တိ )ကို လိ့လာခြင်းရေ လူဧဆဲလ်တိ ကို လိ့လာခြင်းနန့် တတူတူပင်အသုံးဝင်ရေ။

## ပြင်ပအင်တာနက်စာမျက်နှာတိ

* သိပ္ပံဆိုင်ရာဆွေးနွေးချက် - ဇီဝကမ္မဗေဒ
* Physiology.info Archived 6 September 2019 at the Wayback Machine.
* ဇီဝကမ္မဗေဒအသင်း
* Developmental physiology
* အမေရိကန် ဇီဝကမ္မဗေဒအသင်း
* The Biophysical Society

## ကိုးကား
# ဂေဟဗေဒ

သိပ္ပံနည်းကျ ဂေဟဗေဒရေ သက်ဟိရို့ဧ အကြောင်းကို အပြည့်အစုံ လေ့လာရေ။ ဘက်တီးရီးယား အငယ်ချေက စပနာ ကမ္ဘာတစ်ခုလုံးကို လွှမ်းခြုံနီရေ ဖြစ်ရပ်တိ အထိ ဖြစ်ရေ။ ဂေဟဗေဒ ပညာသျှင်တိရေ မျိုးနွယ်စုရို့ ကြားဟိ ရူပ်ထွီးပြီး အမျိုးမျိုး အစားစား ကွဲပြားရေ သားကောင်ဖမ်းခြင်း၊ ဝတ်မှုန်ကူးခြင်း (အလယ်ပုံ) အစဟိရေ ဆက်နွယ်မှုတိကို လေ့လာကတ်ရေ။ သက်ဟိရို့ဧ အမျိုးမျိုးအစားစား ကွဲပြားပုံကို ကျက်စားရာ ဒေသ အမျိုးမျိုး ပေါ်တွင် မူတည်ပနာ ခွဲခြမ်း စိတ်ဖြာကတ်ရေ။ ကုန်းပေါ်ဟိ ဂေဟဗေဒ စနစ်မှ စပနာ ရေထဲဟိ ဂေဟဗေဒစနစ် အထိ အမျိုးမျိုး ကွဲပြားကတ်ရေ။

ဂေဟဗေဒအား သိပ္ပံပညာတရပ်အဖြစ် ထူထောင်ခသည့် Eugenius Warming
**ဂေဟဗေဒ** (ဂရိဘာသာ oîkos, "ဂေဟာ"; -λογία, -logia, ဘာသာဗေဒ၊ အင်္ဂလိပ် - ecology) ရေ သက်ဟိတိ ဖြန့်ကျက်တည်ဟိပုံ၊ ဦးရေနန့် သက်ဟိ အော်ဂင်နစ်ဆင်တိနန့် သဘာဝဝန်းကျင်အကြား ဇာပိုင် အပြန်အလှန် သက်ရောက်မှု ဟိရေကို လေ့လာသည့် သိပ္ပံပညာတရပ်ဖြစ်ရေ။ သက်ဟိ အော်ဂင်နစ်ဆင်ဧ ပတ်ဝန်းကျင်တွင် ရုပ်သတ္တိတိ ပါဝင်ရေ။ ယင်းသတ္တတိတွင် အဇီဝအချက်တိဖြစ်သည့် နီရောင်ခြည်၊ ရာသီဥတု၊ ဘူမိအနေအထားနန့် ဇီဝအချက်တိဖြစ်သည့် ယင်းသက်ဟိတိနန့်အတူ ကျက်စားနီထိုင်ကြသည့် အခြားသက်ဟိတိ ပါဝင်ရေ။

"Ecology" ဆိုရေ ဝေါဟာရကို နှုတ်ပြောစကားအနိန်နန့် social ecology၊ deep ecology စရေရို့တွင် ထည့်သွင်းသုံးနှုန်းကြသပိုင်သဘာဝဝန်းကျင် သို့မဟုတ် သဘာဝဝန်းကျင် ထိန်းသိမ်းရီးဝါဒ ဆိုရေစကားလုံးတိဧ အဓိပ္ပာယ်တူ ဝေါဟာရအဖြစ် အသုံးပြုလေ့ဟိရေ။

Ecology သို့မဟုတ် *oekologie* ဆိုရေ ဝေါဟာရကို ဂျာမန် ဇီဝဗေဒပညာသျှင် Ernst Haeckel က ၁၈၆၆ ခုနှစ်တွင် တီထွင်ခပြီး "အော်ဂင်နစ်ဆင်နန့် ယင်းရို့ဧ ပတ်ဝန်းကျင်အကြား ဆက်နွှယ်မှုအား လေ့လာသည့် သိပ္ပံပညာရပ်"ဟု အဓိပ္ပာယ် သတ်မှတ်ခရေ။ Haeckel ရေ ဒေသဘောတရားကို အသေးစိတ် ဆက်လက် ပြုစုခခြင်းမဟိပါ။ ပထမဦးဆုံး ပြဋ္ဌာန်းစာအုပ်ကိုဒိန်းမတ် ရုက္ခဗေဒပညာသျှင် Eugenius Warmingက ရီးသားခရေ။ ယင်းစောစောပိုင်း စာအုပ်ကြောင့် Warming အား ဂေဟဗေဒပညာရပ်အား ထူထောင်ခသူဟု နောင်လာနောက်သားတိက အသိအမှတ်ပြုကတ်ရေ။

## ကျမ်းကိုး