Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# လူးဝစ် ပါစချာ

| Louis Pasteur |
| --- |
| Photograph by Nadar |
| မွီးဖွား | (1822-12-27)ဒီဇင်ဘာ ၂၇၊ ၁၈၂၂ Dole, France |
| ဆုံးပါး | စက်တင်ဘာ ၂၈၊ ၁၈၉၅(1895-09-28) (အသက် ၇၂) Marnes-la-Coquette, France |
| နိုင်ငံလူမျိုး | ပြင်သစ်လူမျိုး |
| နယ်ပယ် | * ဇီဝဗေဒ
* အဏုဇီဝဗေဒ
* ဓာတုဗေဒ
 |
| အဖွဲ့အစည်းဌာန | * University of Strasbourg
* Lille University of Science and Technology
* École Normale Supérieure
* Pasteur Institute
 |
| မိခင်ကျောင်း | École Normale Supérieure University of Paris |
| တပည့်ကျော်တိ | Charles Friedel |
| ထင်ပေါ်ကျော်ကြား ဆုတံဆိပ်တိ | * Rumford Medal (1856)
* Fellow of the Royal Society (1869)
* Copley Medal (1874)
* Albert Medal (Royal Society of Arts) (1882)
* Leeuwenhoek Medal (1895)
* Order of the Medjidie
 |
| **လက်မှတ်**  |

ဆီးပညာသမိုင်းတွင် အထူးချွန်ဆုံးဟု သတ်မှတ်ကတ်ရေ ပြင်သစ်လူမျိုး ဇီဝဗေဒပညာသျှင် လူးဝစ္စ ပါစတာအား ၁၈၂၂က ပြင်သစ်နိုင်ငံအရှေ့ပိုင်းပီး ဒိုးလ်(Dole) တွင်ဖွားမြင်ရေ။ ပါရီကောလိပ်တွင် သိပ္ပံကျောင်းသားအဖြစ် ပညာသင်ယူရေ။ တိစွာထူးချွန်မည့် အနေအထားမပီးလှသဖြင့် ပါမောက္ခကပင် သာမန်အလယ်အလတ်စား ကျောင်းသားဟုသတ်မှတ် ခရေ။ ယကေလည်း ၁၈၄၇တွင် ဒေါက်တာဘွဲ့ရကေ အတိမှင်တက်လောက်သည့် သုသေတနပြုချက်တိကို စတင်ပြုလုပ်ရေ။ ထိုစဉ်က အသက် ၂၆နှစ်အရွယ် ပါစတာဧ တာတာရစ်အက်ဆစ် နန့်ပက်သက်သည့် ဖော်ထုတ်ချက်ကြောင့် လူအတိဧ အသိအမှတ်ပြုခံပြီး နာမည်ကျော်တစ်ဦးဖြစ်လာရေ။

ထိုနောက် အချဉ်ဖောက်ခြင်းနန့် ပက်သက်ပနာ သုသေတနပြုလုပ်ရှာဖွီရာ အလွန်သေးငယ်သည့် အဏုဇီဝရုပ်ပီးရေ ပိုးမွှားငယ်လေးတိကြောင့် ဖြစ်ရေကို နားလည်လာပြီး ကိုယ်တိုင် လက်တွေ့ပြသခရေ။ ယင်းပိုင်ပိုးမွှားတိအထဲမှ မလိုလားအပ်သည့် ပိုးမွှားတိ ပါဝင်လာပြီး လူနန့် တိရစ္ဆာန်တိအား အန္တရာယ်ပီးခြင်း အကြောင်းကိုပါ တစ်ဆက်တည်း ဖော်ထုတ်လိုက်နိုင်ရေ။
ရောဂါပိုးမွှားတိကြောင့် ရောဂါဖြစ်ရေမှာ မှန်ကေ ရောဂါပိုးအား တားဆီးပနာ ရောဂါကာကွယ်ခြင်းမှာလည်း ဖြစ်နိုင်သည့် အနေအထား ယုတ္တိတန်မှုကြောင့် ရောဂါပိုးမွှားတိ လူ့ကိုယ်ခန္ဓာအတွင်းသို့ မဝင်ရောက်နိုင်စီရန် ကာကွယ်မည့် နည်းလမ်းတိကို ပါစတာတစ်ယောက် ဆက်လက်ပနာ ရှာဖွီတော့ရေ။ သို့ဖြင့် အနာအား ပိုးမဝင်စီရန် စနစ်တကျ သန့်သျှင်းရေနည်းလမ်းတိ(antiseptic) ကိုဖော်ထုတ်ရေ။

အသက် ၅၅နှစ်တွင် ပါစတာရေ ထောင့်သန်းရောဂါ(Antharax) အားလေ့လာပြီး ရောဂါပိုးကြောင့်ဖြစ်ရေ အချက်ကို ဖော်ထုတ်ပြသခရေ။ ထိုနောက်တွင် အားနည်းသည့် ထောင့်သန်းပိုးအား နွားတစ်ကောင်ကိုယ်တွင်း ထည့်ပနာ ရောဂါဝေဒနာ မပြင်းထန်သည့် အဖြစ်ကိုရပြီးနောက်တွင် သေစေလောက်သည့် ထောင့်သန်းရောဂါ ထိုနွားတွင် ထပ်မံမဖြစ်ပွားတော့ကြောင်းကို ပြသပနာ ရောဂါကာကွယ်နည်းကိုပါ ဖော်ထုတ်လိုက်ရေ။ ထိုမှအစပြုပနာ ပါစတာဧ နည်းလမ်းကိုလိုက်ကာ အခြားကူးစက်ရောဂါတိအတွက်လည်း အလားတူ ကာကွယ်ဆီးတိကို ဖော်ထုတ်ကတ်ရေ။

ပါစတာရေ ခွေးရူးရောဂါ (Rabies) နန့် ပက်သက်ပနာ ကာကွယ်ဆီး ထုတ်လုပ်ပီးခြင်းကြောင့်လည်း ကျော်ဇောရေ။ ထိုနည်းအတိုင်း နောင်းခေတ် ပညာသျှင်ရို့အနိန်နန့် အူရောင်ငန်းဖျားရောဂါ(Typhus)၊ ပိုလီယိုရောဂါ (poliomyelitis) အစပီးသည့် ရောဂါမျိုးတိကိုပင် ကာကွယ်လာနိုင်ရေ။

၁၈၉၅ခုနှစ်၊ ပါရီမြို့အနီးတွင် ဆီးပညာသျှင်၊ ဇီဝဗေဒပညာသျှင်၊ သုတေသီ လူးဝစ္စ ပါစတာကွယ်လွန်ရေ။

## ကိုးကား

* ကျော်စွာ ၁၀၀ - ဒေါက်တာသန်းထွန်း
# သတ္တဗေဒ

**သတ္တဗေဒ** (ပါဏဗေဒ‎) ဆိုရေမှာ သတ္တဝါတိအကြောင်းကို လိလာသည့် ပညာတရပ်ဖြစ်ပြီး ဇီဝဗေဒမှ ခွဲထွက်လာသည့် ဘာသာ တစ်မျိုးဖြစ်ပါရေ။ သတ္တဗေဒမှာ သတ္တဝါဧ ဖွဲ့စည်းတည်ဆောက်ပုံ၊ အသုံးဝင်ပုံ၊ ပြုမူနီထိုင်ပုံနန့် ဆင့်ကဲပြောင်းလဲပုံတိအား အဓိကထားလိလာသုံးသပ်သည့် သက်ဟိဆိုင်ရာ သိပ္ပံပညာတစ်ရပ်ပင် ဖြစ်ရေ။

## သမိုင်း

### ရှေးခေတ်မှ ဒါဝင်ခေတ်ကာလအထိ

Conrad Gessner (1516–1565). သူဧ *တိရစ္ဆာန်တိဧသမိုင်း* ကို ခေတ်သစ်သတ္တဗေဒဧ အစအဖြစ်သတ်မှတ်ထားရေ။
အဓိကဆောင်းပါး သတ္တဗေဒသမိုင်း (၁၈၅၉ ခုနှစ်)

သတ္တဗေဒဧသမိုင်းရေ ရှေးခေတ်မှ ဂနိခေတ်အထိ တိရစ္ဆာန်နယ်ပယ် လိလာခြင်းပညာရပ်ဧ ဖြစ်ပေါ်တိုးတက်လာခမှုအကြောင်းကို ဖော်ပြရေ။ တစ်ခုတည်းရေ ကြောင်းကျိုးညီညွတ်သည့် နယ်ပယ်တစ်ရပ်အဖြစ် သတ္တဗေဒ အယူအဆရေ နှောင်းကာလတိစွာ၌ ပေါ်ပေါက်ခကေလည်း ရှေးဟောင်း ဂရိ - ရောမယဉ်ကျေးမှုခေတ်မှ အရစ္စတိုတယ်နန့် ဂေးလန်ရို့ဧ ဇီဝဗေဒဆိုင်ရာ လက်ရာတိမှ အစပြုဖြစ်ပေါ်လာရေ (သက်ဟိတိအကြောင်းစူးစမ်းလိလာသည့်ပညာရပ်) သဘာဝသမိုင်းမှ သတ္တဗေဒနန့်ဆိုင်ရေ လောကဓာတ်ပညာရပ်တိ ပေါ်ထွန်းလာခရေ။ ဒေရှေးဟောင်းလက်ရာကို အလယ်ခေတ်ကာလတိ၌ ပို၍ ချဲ့ထွင်တိုးတက်စေသူတိမှာ *အယ်လ်ဘာတပ်စ် မဲဂ်နပ်စ်* ကဲ့သို့ရေ ပညာသျှင်တိနန့် မွတ်စလင်သမားတော်တိဖြစ်ကတ်ရေ။ ရီနေဆန်းခေတ်နန့် ခေတ်သစ်အစောပိုင်းကာလတိ အတွင်း၌ပင် သတ္တဗေဒဆိုင်ရာ အတွေးအခေါ်တိရေ ဥရောပ၌ လက်တွိ့မျက်မြင်သဘောတရားနန့် ဆန်းသစ်ရေသက်ဟိတိကို ရှာဖွေတွိ့ဟိခြင်းအားဖြင့် တော်လှန်ပြောင်းလဲခရေ။ ဒီလှုပ်ရှားမှု၌ ထင်ရှားရေသူရို့မှာ အန်းဒရိယ ဗီဆေးလိယပ် နန့် ဝီလျံ ဟာဗေးရို့ဖြစ်ကတ်ရေ။ ၎င်းရို့ရေ ဇီဝကမ္မဗေဒ၌ စမ်းသပ်ချက်တိနန့် အထူးပြုလိလာခြင်းတိကို လုပ်ဆောင်ခကတ်ရေ။   သက်ဟိ(အပင်၍ တိရစ္ဆာန်)တိလိလာသူပညာသျှင်တိ Carl Linnaeus၊ Jean-Baptiste Lamarck နန့် Buffon ရို့ရေ သက်ဟိတိဧ မျိုးကွဲတိ၊ ကျောက်ဖြစ်ရုပ်ကြွင်း မှတ်တမ်းတိ၊ သက်ဟိတိဧ အပြုအမူနန့် ဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်လာခြင်း စရေရို့ကို စနစ်တကျခွဲခြားခကတ်ရေ။ အဏုကြည့်မှန်ပြောင်းအသုံးချခြင်းရေ ယခင်ကမသိရေသေးငယ်ရေဇီဝသက်ဟိတိဧ ကမ္ဘာကြီးကိုဖော်ထုတ်ခပြီး ဆဲလ်သီအိုရီအတွက် အခြေခံဖြစ်ရေ။ စက်မှုအတွေးအခေါ်ဧ မြင့်တက်မှုကို တစ်စိတ်တစ်ပိုင်း တုံ့ပြန်မှုအဖြစ် (ကြောင်းကျိုး၊ သဘာဝအတွိ့အကြုံကို အခြေခံရေ လောကဖန်တီးသျှင် ဟိ/မဟိ) သဘာဝဘာသာရီးစနစ်ဧ ကြီးထွားလာရေအရီးပါမှုရေ (သက်ဟိတိအကြောင်းစူးစမ်းလိလာရေ) သဘာဝသမိုင်း ကြီးထွားမှုကိုအားပီးခရေ (ယကေလည်းရေ သဘာဝသမိုင်းပညာရပ်ရေ လောကဖန်တီးသျှင် ဟိ/မဟိ အခြေတင်အငြင်းပွားမှုကို တည်ဆောက်အမြစ်တွယ်စေခရေ။)

၁၈၊ ၁၉၊ ၂၀ ရာစုနှစ်တိတွင် သတ္တဗေဒရေ ပညာရပ်ဆန်သည့် သိပ္ပံနည်းကျဘာသာရပ်တစ်ခု ဖြစ်လာရေ။ အလက်ဇန္ဒားဗွန်ဟမ်ဘော့လ်ကဲ့သို့ရေ သဘာဝသမိုင်း စူးစမ်းလိလာသူ တိရေ သက်ဟိတိနန့် ၎င်းရို့ဧပတ်ဝန်းကျင်အကြား အပြန်အလှန်အကျိုးသက်ရောက်မှုကိုစုံစမ်းစစ်ဆေးခရေ။ ဒေဆက်နွယ်မှုရေပထဝီဝင်အနီအထားပေါ်တွင်မူတည်ရေ။

## ပြင်ပလင့်ခ်တိ

* Books on Zoology at Project Gutenberg
* *ကျောရိုးမဲ့ သတ္တဝါတိ လိလာရီး လမ်းညွှန်* at *Wikibooks*
* *ကျော်ရိုးမဲ့ သတ္တဝါဆိုင်ရာ အွန်လိုင်း အဘိဓာန်*
* *သတ္တဝါတိဧ အွန်လိုင်း ခန္ဓာဗေဒ ပုံဖော်ကားချပ်တိ*
* *Dictionary.com's သတ္တဗေဒ ဝေါဟာရ အသံထွက် ဆွေးနွေးမှု*