Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# ခရီတေးရှတ်ယုဂ်

**ခရီတေးရှတ်ယုဂ်** သို့မဟုတ် **မြေဖြူယုဂ်** ( /krəˈteɪʃəs/ ) ရေ လွန်ခရေနှစ်ပေါင်း ၁၄၅ မှ ၆၆သန်းခန့်ဟိ ဘူမိဗေဒခေတ် ဖြစ်ရေ။ ၎င်းရေ သက်လယ်ကပ် ဧ တတိယနန့်နောက်ဆုံးကာလဖြစ်ပြီး အရှည်ဆုံးဖြစ်ရေ။ နှစ် ၇၉သန်းဝန်းကျင်တွင်၊ ၎င်းရေ ဖန်နာရိုဇိုးဝစ် မဟာကပ် တစ်ခုလုံးဧ ဘူမိဗေဒဆိုင်ရာ အရှည်ဆုံးရေကာလအပိုင်းအခြားဖြစ်ရေ။ ထိုအမည်ရေ လက်တင်ဘာသာ *creta*, "chalk" မှဆင်းသက်လာပြီး ခေတ်ဧ နောက်ဆုံးတစ်ဝက်တွင်ပေါတိရေ။ ၎င်းကို တိရေအနိန်နန့် အတိုကောက် **K**၊ ၎င်းဧ ဂျာမန်ဘာသာပြန် *Kreide* အတွက် ဖြစ်ရေ။

ခရီတေးရှတ်ယုဂ်ရေ နွေးထွေးရေရာသီဥတု ဟိရေကာလဖြစ်ပြီး မြင့်မားရေeustatic ပင်လယ်ရေမျက်နှာပြင်တိ ဖြစ်ပေါ်ကာ ကုန်းတွင်းပိုင်း ပင်လယ်ရေ တိမ်ပိုင်းတိစွာကို ဖန်တီးပီးရေ။ ဒိုင်နိုဆော တိရေ ကုန်းမြေပေါ်တွင် ဆက်လက်လွှမ်းမိုးနေချိန်တွင် ဒေသမုဒ္ဒရာတိနန့်ပင်လယ်တိတွင် မျိုးသုဉ်း လားရေရေနေတွားလားသတ္တဝါတိ ၊ အ မိုနိုက် တိ၊ ကမ္ဘာကြီးရေ ရေခဲတိ ကင်းစင်ပြီး သစ်တောတိရေ တောင်ရိုးစွန်းတိအထိ ကျယ်ပြန့်လာခရေ။ ထိုအချိန်တွင် နို့တိုက်သတ္တဝါတိ နန့်ငှက် အုပ်စုအသစ်တိ ပေါ်လာရေ။ Cretaceous အစောပိုင်းကာလတွင် ပန်းပွင့်အပင်တိ ပေါ်လာပြီး မြန်ဆန်စွာ ကွဲပြားလားကာ ခရီ‌တေးရှတ်ယုဂ် နှောင်းပိုင်းတွင် ကမ္ဘာတဝှမ်းတွင် အထင်ရှားဆုံး အပင်အုပ်စုဖြစ်လာကာ၊ အရင်က ပျံ့နှံ့နေရေgymnosperm အုပ်စုတိ ကျဆင်းခြင်းနန့်မျိုးသုဉ်းလားခြင်းရို့နန့်တိုက်ဆိုင်ပါရေ။

ခရီတေးရှတ်ယုဂ် (သက်လယ်ကပ်နန့်အတူ) ရေ ခရီတေးရှတ် –ပေလီယိုဂျင်း(Cretaceous–Paleogene) မျိုးသုဉ်းခြင်းဖြစ်ရပ် ၊ ငှက်မဟုတ်ရေဒိုင်နိုဆောတိ၊ pterosaurs နန့်ရေနေတွားလားသတ္တဝါကြီးတိ အပါအဝင် အစုလိုက်အပြုံလိုက် မျိုးသုဉ်းလားခြင်းနန့်အတူ အဆုံးသတ်ခရေ။ ခရီတေးရှတ်ယုဂ်ဧ အဆုံးကို သက်လယ်ကပ်နန့်Cenozoic Eras တိကြားတွင်ဟိရေအစုလိုက်အပြုံလိုက်မျိုးသုဉ်းခြင်းနန့်ဆက်စပ်နေရေဘူမိဗေဒလက္ခဏာဖြစ်ရေရုတ်ခြည်း Cretaceous–Paleogene နယ်နိမိတ်က သတ်မှတ်ရေ။

## ဗျုပ္ပတ်နန့်သမိုင်း

သီးခြားယုဂ်အဖြစ် ခရီတေးရှတ် 1822 ခုနှစ်တွင် ဘယ်လ်ဂျီယံဘူမိဗေဒပညာသျှင် Jean d'Omalius d'Halloy မှ *Terrain Crétacé* ၊ ပါရီမြစ်ဝှမ်း တွင် strata ကိုအသုံးပြုပနာ ကျယ်ပြန့်ရေမြေဖြူခဲ အိပ်ရာတိအတွက် အမည်ပေးခရေ။ အဏ္ဏဝါ ကျောရိုးမဲ့ သတ္တဝါ တိဧ အခွံတိဖြင့်၊ အဓိကအနိန်နန့် coccoliths ) ကို အနောက်ဥရောပဧ အထက်ပိုင်း Cretaceous တွင် တွိ့ဟိရရေ။ Cretaceous ဟူရေအမည်ရေ လက်တင်ဘာသာ *creta* မှဆင်းသက်လာပြီး *မြေဖြူ* ဟု အဓိပ္ပာယ်ရရေ။ Cretaceous ဧနှစ်ပိုင်းခွဲဝေမှုကို Conybeare နန့်Phillips ရို့က 1822 ခုနှစ်တွင်အကောင်အထည်ဖော်ခရေ။ 1840 တွင် Alcide d'Orbigny ရေ French Cretaceous ကို အဆင့်ငါးဆင့် (အဆင့်) ခွဲထားရေ - Neocomian *၊* Aptian၊ Albian၊ Turonian နန့်Senonian ၊ နောက်ပိုင်းတွင် *Urgonian* နန့်Neocomian နန့်Aptian နန့်Albian နန့်Turonian ကြား Cenomanian ရို့ကို ထည့်သွင်းခရေ။

## ကိုးကား

Cretaceous