Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# ဇီဝဆိုင်ရာ အမျိုးအစား ခွဲခြားခြင်း

ဇီဝဆိုင်ရာ အမျိုးအစား ခွဲခြားခြင်း သို့မဟုတ် ဇီဝဗေဒ ပညာရပ် အတွင်း သိပ္ပံနည်းကျ အမျိုးအစား ခွဲခြင်း သက်ဟိတိကို ဇီဝဆိုင်ရာ အမျိုးအစား ပေါ်တွင် မူတည်ပနာ မျိုးစု သို့ မျိုးစိတ် စရေဖြင့် အုပ်စုဖွဲ့ခြင်း အမျိုးအစားခွဲခြားခြင်းရို့ပင် ဖြစ်ရေ။

ခေတ်သစ် ဇီဝဗေဒပညာရပ်ဆိုင်ရာ အမျိုးအစားခွဲခြားခြင်းရေ မျိုးစိတ်တိကို ရုပ်ပိုင်းဆိုင်ရာ သွင်ပြင်လက္ခဏာပေါ်တွင် မူတည်ပနာ အုပ်စုဖွဲ့ လေ့လာခရေ ကာရိုးလပ်စ် လင်းနေးယပ်စ် ဧ လုပ်ဆောင်ချက်တိမှ အစပြုခရေ။ ယင်းပိုင် အုပ်စုတိကို ဒါဝင်ဧ အမျိုးတူ ဆင်းသက်မှု နိယာမ အပေါ်တွင် မူတည်ပနာ ပြန်လည်သုံးသပ် ညှိနှိုင်းခွဲခြားခြင်းတိကို ပြုလုပ်ခရေ။ ဒီအန်အေ ကို အချက်အလက်အဖြစ် အသုံးပြုရေ မော်လီကျူလာ fileလိုဂျင်နက်တစ် ပညာကြောင့် လတ်တလော ပြန်လည်သုံးသပ်ခြင်း အများအပြားကို ပြုလုပ်ခပြီး ဆက်လက်ပနာလည်း လုပ်ဆောင်လားမည့် အခြီအနေဟိရေ။ ဇီဝဆိုင်ရာ အမျိုးအစားခွဲခြားခြင်းရေ ဇီဝဆိုင်ရာ စစ်စတမ်မက်တစ် (biological systematics) သိပ္ပံပညာရပ်တွင် ပါဝင်ရေ။
# လောက(ဇီဝဗေဒ)

ဇီဝဗေဒတွင် လောက (Kingdom) ရေ ဇီဝမျိုးရိုးခွဲခြားခြင်း အဆင့်(Taxonomic Rank)၌ နယ်ပယ်(Domain) ပြီးကေ ဒုတိယမြောက် အမြင့်ဆုံးအဆင့်တွင်ဟိရေ။ *လောက* ဧ အောက်တွင် မျိုးပေါင်းစု(Phyla)ဟု ခေါ်သည့် အုပ်စုတိ ထပ်မံခွဲခြားထားရေ။ အမေရိကန်ပြည်ထောင်စုဧ ပြဋ္ဌာန်းစာအုပ်တိတွင် လောက (၆)မျိုး (တိရစ္ဆာန်၊ အပင်၊ မှို၊ ပရိုတစ်တာ၊ အာခီးရား နန့် ဘက်တီးရီးယား)ဟူပနာ ခွဲခြားထားပြီး ဗြိတိန်၊ ဩစတြေးလျ၊ လက်တင်အမေရိက နန့် အိန္ဒိယ အစဟိရေနိုင်ငံတိမှာတော့ခါ လောက (၅)မျိုး(တိရစ္ဆာန်၊ အပင်၊ မှို၊ ပရိုတစ်တာ နန့် မိုနီရာ) သတ်မှတ်ကတ်ရေ။ ခေတ်ပေါ် ကိုင်းခွဲသတ်မှတ်နည်း(cladistics)ကို အခြီခံပြီးသတ်မှတ်တဲ့ မျိုးခွဲခြားနည်းတိတွင်'*လောက*' ဆိုရေဝေါဟာရကို ဖယ်ရှားထားကတ်ရေ။ အကြောင်းမှာ လက်ဟောင်း လောကတိသတ်မှတ် ခွဲခြားနည်းရေ ဘုံမျိုးရင်းခံတစ်ခုရဲ့ မျိုးဆက်ခံသက်ဟိတွေအားလုံးကို ထည့်သွင်းနိုင်ခြင်း မဟိပနာဖြစ်ရေ။

ဇီဝမျိုးရိုးခွဲခြားခြင်း အဓိကအဆင့်တိ - နယ်ပယ်(Domain)၊ လောက(kingdom)၊ မျိုးပေါင်းစု(phylum)၊ မျိုးပေါင်း(class)၊ မျိုးစဉ်(order)၊ မျိုးရင်း(family)၊ မျိုးစု(genus)၊ မျိုးစိတ်(species)။ ပုံတွင်နမူနာအနိန်နန့် မြေခွေးနီဧ ဇီဝမျိုးရိုးခွဲပုံအဆင့်တိကို ယှဉ်ကြည့်နိုင်ရန်ပြထားရေ။
## သမိုင်း

### အကျဉ်းချုပ်

ဇီဝဗေဒ လောက (Kingdom) အဆင့်ကို သက်ဟိရုပ်စု (organisms) တိအား
အုပ်စုဖွဲ့ရာ၌ အသုံးဝင်ရေနည်းလမ်းတစ်ခုအဖြစ် ကျယ်ကျယ်ပြန့်ပြန့်အသုံးပြုနေဆဲကေလည် သဘောထားကွဲလွဲမှု ပြဿနာအချို့ဟိဆဲဖြစ်ရေ။ အဆိုပါ ပြဿနာရို့မှာ -

* Protozoa ပိုင် လောကအဆင့်ကို ဇီဝဗေဒကလိတ်ဒ် (clade)အဖြစ် ယူမည့်အစား ဇီဝဗေဒဂရိတ်(grade)အဖြစ် ကိုယ်စားပြု ဖော်ပြကြအတွက်နန့် phylogenetic classification စနစ်တိမှ လက်မခံပါ။
* ယူကဲရီးယုတ်စ် (eukaryotes) ကို လတ်တလောသုတေသနတိဧ တွိ့ဟိချက်တိအပေါ် မူတည်ကေ ဇာ လက်ဟိ မျိုးရိုးခွဲခြားခြင်းစနစ်တိအရ အုပ်စုခွဲခြားသတ်မှတ်ရန် မဖြစ်နိုင်သေးပါ။ ၂၀၁၀-ခုနှစ် ဧပြီလအထိ သိဟိချက်တိအရ ဇာ လောက (Kingdom) အဆင့် အုပ်စုမှ ကျယ်ကျယ်ပြန့်ပြန့်လက်ခံမှုရဟိရန် လုံလောက်ရေ သုတေသန အထောက်အထားတိ မဟိသေးပါ။ ၂၀၀၉-ခုနှစ်တွင် Andrew Roger နန့် Alastair Simpson ရို့က ယှာဖွီတွိ့ဟိမှုအသစ်တိကို ဆန်းစစ်ရာတွင် ဂရုတစိုက်နန့် လုံ့လဝီရိယအထူးဟိရန် လိုအပ်ကြောင်းကို "ယူကဲရီးယုတ် (eukaryote) သက်ဟိအုပ်စုလမ်းကြောင်း (tree of life)နန့် ပတ်သက်ရေ ကျွန်ုပ်ရို့ဧ လက်ဟိနားလည်မှုမှာ အဟိန်အဟုန်ဖြင့် ပြောင်းလဲနေမှုကြောင့် သတိအထူးထားကာ ဆက်လက်လုပ်ဆောင်သင့်ရေ။"ဟု အလေးပီး ပြောကြားခရေ။

## ကိုးကား
# သတ္တဝါ

သတ္တဝါဆိုရေ အသက်ဟိရေ အရာအားလုံးကို ခေါ်ဆိုရေ

## အပင်နန့် သတ္တဝါ ခွဲခြားပုံ

လှုပ်ရှားလားလာနိုင်ပြီး အစာကို ပါးစပ်ဖြင့် စားရေက်တတ်ရေ သက်ဟိမှန်သမျှကို Animal (ခေါ်) သတ္တဝါ ဟု အပင်ရို့နန့် ကွဲပြားစေရန် ခွဲခြားအဓိပ္ပာယ် သတ်မှတ်ပါရေ။

သတ္တဝါ တိကို မျိုးတူရာ အုပ်စုခွဲ လိုက်ကေ အောက်ပါအတိုင်း ခုနှစ်မျိုး ခွဲခြားနိုင်ရေ။

## နို့တိုက် သတ္တဝါတိ(Mammals)

သားငယ်ကို မိခင်နို့တိုက်ကျွေးသည့် အလေ့အထဟိရေ အဆင့်မြင့် ကျောရိုးဟိ သွေးနွေးသတ္တဝါတိ ဖြစ်ကတ်ရေ။ လူအပါအဝင် မျိုးစိတ်ပေါင်း ၄၀၀၀ ခန့်ဟိရေ။
(မျောက်၊ ခွေး၊ ကျွဲ၊ နွား၊ ကျား၊ ဆင်၊ လင်းပိုင်၊ ဝေလငါး၊ ဖျံ စရေ)

ကုန်းနီအကြီးဆုံး နို့တိုက် သတ္တဝါ၊ အာဖရိကဆင်
## တွားလား သတ္တဝါတိ(Reptiles)

အကြေးအခွံပါရေ ကျောရိုးဟိ သွေးအေးသတ္တဝါတိဖြစ်ကတ်ပြီး အတိစုမှာ ကုန်းပေါ်တွင် မွေးဖွားကတ်ရေ။ မျိုးစိတ် ၆၀၀၀ ကျော်ဟိရေ။
(မြွေ၊ လိပ်၊ ဖွတ်၊ ပုတ်သင်ညို စရေ)

## ရေနီကုန်းနီ သတ္တဝါတိ(Amphibians)

ကျောရိုးဟိ သွေးအေး သတ္တဝါတိဖြစ်ကတ်ပြီး ရေတွင်ပေါက်ဖွားကာ ကုန်းပေါ်တွင် အရွယ်ရောက်ကတ်ရေ။ မျိုးစိတ် ၃၀၀၀ ခန့်ဟိရေ။
(ဖား၊ ဆယ်လ်မင်ဒါ စရေ)

## ငှက်တိ(Birds)

အခွံမာရေ ဥမှပေါက်ဖွားပြီး အရွယ်ရောက်ကေ အမွှေးအတောင်တိဟိရေ အတိစု ပျံသန်းနိုင်သည့် ကျောရိုးဟိ သွေးနွေးသတ္တဝါတိကို ငှက်ဟုခေါ်ရေ။ မျိုးစိတ် ၈၀၀၀ ခန့်ဟိရေ။
(ကျီး၊ ဇီးကွက်၊ သိမ်းငှက်၊ ငှက်ကုလားအုပ်၊ ပင်ဂွင်း စရေ)

## ငါးတိ(Fish)

ရေတွင် ပါးဟပ်ဖြင့် အသက်ရှုကာ ဆူးတောင်ရေယက်တိဖြင့် ကူးခတ်တတ်ပြီး အကြေးခွံဟိရေ ကျောရိုးဟိ သွေးအေး သတ္တဝါတိဖြစ်သည့် ငါးမျိုးစိတ်ပေါင်း ၂၁၀၀၀ ခန့်ဟိရေ။
(ငါးမန်း၊ ရေနဂါး၊ ဆယ်လမွန်၊ ထရောက် စရေ)

အကြီးဆုံး ရေနီသတ္တဝါ ၊ ဝေလငါး
## ခြီဆစ်တိ သတ္တဝါတိ(Arthropods)

အဆစ်အပိုင်းတိဖြင့်ဖွဲ့စည်းထားသည့် ခြီထောက်သုံးစုံထက်မနည်းဟိကာ ကျောရိုးမပါပဲ မာကျောရေအခွံကို အရိုးအနီဖြင့် ဖွဲ့စည်းတည်ဆောက်ထားသည့် အကြီးမားဆုံးရေ အုပ်စုဖြစ်ရေ။ မျိုးစိတ်ပေါင်း ၈၀၀၀၀၀ ကျော်ဟိကာ အင်းဆက်တိရေလည်း ထိုအုပ်စုတွင် အပါအဝင်ဖြစ်ရေ။
(ပုရွက်၊ နှံကောင်၊ ချေးပိုးထိုး၊ ပင့်ကူ၊ ကဏန်း၊ ပုဇွန် စရေ)

## ကျိချွဲ သတ္တဝါတိ([[Mollusc's)

အရိုးလုံးဝမပါပဲ ကျိချွဲပျော့တွဲရေ ကိုယ်ဟိပြီး ပွတ်တိုက်ရွေ့လျားလားလာတတ်သည့် အုပ်စုဖြစ်ရေ။ အချို့မျိုးစိတ်တိတွင် ပျော့တွဲရေကိုယ်ကို အခွံမာတစ်ခုဖြင့် ကာကွယ်ထားတတ်ကတ်ရေ။
(ခရု၊ ပက်ကျိ၊ မျှော့၊ ရေဘဝဲ၊ ကင်းမွန်၊ ယောက်လား၊ ကမာ၊ ကြယ်ငါး စရေရို့)

[[Category:သတ္တဗေဒ|Mollusc's) ==
အရိုးလုံးဝမပါပဲ ကျိချွဲပျော့တွဲရေ ကိုယ်ဟိပြီး ပွတ်တိုက်ရွေ့လျားလားလာတတ်သည့် အုပ်စုဖြစ်ရေ။ အချို့မျိုးစိတ်တိတွင် ပျော့တွဲရေကိုယ်ကို အခွံမာတစ်ခုဖြင့် ကာကွယ်ထားတတ်ကတ်ရေ။
(ခရု၊ ပက်ကျိ၊ မျှော့၊ ရေဘဝဲ၊ ကင်းမွန်၊ ယောက်လား၊ ကမာ၊ ကြယ်ငါး စရေရို့)
# မျိုးပေါင်းစု

ဇီဝဗေဒ မျိုးရိုးခွဲခြားခြင်းဆိုင်ရာအဆင့်တိတွင် **မျိုးပေါင်းစု (Phylum)** ရေ လောက (Kingdom) အဆင့်အောက်ဖြစ်ပြီး၊ မျိုးပေါင်း (Class) အဆင့်ဧ အပေါ် တွင်ဟိရေ အဆင့်တစ်ခု ဖြစ်ရေ။ အင်္ဂလိပ်ဘာသာအနိန်နန့် **fileလဲမ်** (အင်္ဂလိပ်: Phylum /ˈfaɪləm/; အများကိန်း၊ **phyla**)ဟု ခေါ်ရေ။ အစဉ်အလာအရ ရုက္ခဗေဒဆိုင်ရာ အသုံးအနှုန်းတွင် ဒဗစ်သျှင်း သို့မဟုတ် မျိုးခွဲ (Division) ဆိုရေ ဝေါဟာရကို fileလဲမ် (Phylum) အစားသုံးလေ့ဟိရေ။ အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာ ရေညှိ၊ မှိုနန့်အပင်တိ နာမည်ပီးခြင်း စည်းမျဉ်းတွင်မူ ၎င်းအသုံးအနှုန်းနှစ်ခုကို တူညီရေဟု လက်ခံထားရေ။

ဇီဝမျိုးရိုးခွဲခြားခြင်း အဓိကအဆင့်တိ - နယ်ပယ်(Domain)၊ လောက(kingdom)၊ မျိုးပေါင်းစု(phylum)၊ မျိုးပေါင်း(class)၊ မျိုးစဉ်(order)၊ မျိုးရင်း(family)၊ မျိုးစု(genus)၊ မျိုးစိတ်(species)။ ပုံတွင်နမူနာအနိန်နန့် မြေခွေးနီဧ ဇီဝမျိုးရိုးခွဲပုံအဆင့်တိကို ယှဉ်ကြည့်နိုင်ရန်ပြထားရေ။

## ကိုးကား
# မျိုးပေါင်းစုငယ်

ပုံတွင်ပြထားရေ အစဉ်လိုက်အဆင့်အများုင်း မျိုးပေါင်းစု နန့် မျိုးပေါင်း ကြားတွင် **မျိုးပေါင်းစုငယ်** ဟိမည်ဖြစ်ရေ။
**မျိုးပေါင်းစုငယ်** (**Subphylum**) ဆိုစွာမှာ လင်းနီးယပ်ဧ ဇီဝမျိုးတူအုပ်စုတိဆိုင်ရာ မျိုးရိုးခွဲခြားခြင်းစနစ်နန့် မျိုးဆက်တစ်ဆက်အပေါ် သတ်မှတ်ရေ အဆင့် သညာ တစ်ခုဖြစ်ရေ။

သာမန်အနိန်နန့် မျိုးရိုးတစ်ခုဧ မျိုးဆက်အဆက်ဆက်အား တစ်ခုချင်း အဆင့်ခွဲခြားသတ်မှတ်ရာတွင် "နယ်ပယ် > လောက > မျိုးပေါင်းစု > မျိုးပေါင်း > မျိုးစဉ် > မျိုးရင်း > မျိုးစု > မျိုးစိတ် ဟူပနာ အစဉ်အများုင်းသတ်မှတ်ထားရေ အဆင့်တိမှ တစ်ခုအဖြစ်ခွဲခြားကတ်ရေ။

သို့ရာတွင် တစ်ခါတစ်ရီ၌ ရူပ်ထွီးရေ မျိုးရိုးဆင်းသက်မှုဟိသည့် (သို့) အဖြေရှာမရသိမ်းရေ သတ္တဝါ(တိရစ္ဆာန်) မျိုးရိုးဆင်းသက်မှုတိအတွက် ကြားအဆင့်တိ သတ်မှတ်ပီးရန် လိုအပ်လီရေ။

မှတ်သားသင့်ရေမှာ ပုံမှန်သတ်မှတ်ထားရေ အဆင့်သညာတိတွင် "**ခွဲ**" ပါသည့် အဆင့်ရေ မူလအဆင့်ဧ အောက်တွင်ဟိရေ "အဆင့်" ဖြစ်ရေ။

(ဥပမာ။ မျိုးပေါင်းစုကြီး > မျိုးပေါင်းစု > မျိုးပေါင်းစုငယ် > မျိုးပေါင်းကြီး > မျိုးပေါင်း > မျိုးပေါင်းငယ် > မျိုးစဉ်ကြီး > မျိုးစဉ် > မျိုးစဉ်ငယ် > မျိုးရင်းကြီး > မျိုးရင်း)
# မျိုးပေါင်း

သတ္တလောကဟိ တိရစ္ဆာန်တိအား အမျိုးတူရေ အုပ်စုတိ ခွဲခြားထားခြင်းကို မျိုးပေါင်း (Class)ဟု ခေါ်ရေ။

* မျိုးပေါင်းဧ အောက်တွင် မျိုးစဉ် (Order) ဟိရေ။
* မျိုးစဉ်ဧအောက်တွင် မျိုးရင်း (Family) ဟိရေ။
* မျိုးရင်းဧအောက်တွင် "**မျိုးစု (Genus)**" ဟိရေ။

ဇီဝမျိုးရိုးခွဲခြားခြင်းဆိုင်ရာ အဓိကအဆင့်တိ၊ နယ်ပယ်(Domain)၊ လောက(kingdom)၊ မျိုးပေါင်းစု(phylum)၊ မျိုးပေါင်း(class)၊ မျိုးစဉ်(order)၊ မျိုးရင်း(family)၊ မျိုးစု(genus)၊ မျိုးစိတ်(species)။ မြေခွေးနီဧ ဇီဝမျိုးရိုးခွဲပုံအဆင့်တိကို ဒေပုံတွင် နမူနာအနိန်နန့် ယှဉ်ကြည့်နိုင်ရန် ပြထားရေ။
## ကိုးကား