# Qhapaq p'anqa

|  |  |
| --- | --- |
|
Urin Qhichwa Wikipiryaman Chayaykamullay
**Ayak'uchu-Chanka** · **Qusqu-Qullaw** · **Santiyaku-Qhatamarka**
 Piruw
 ·  Wuliwya ·  Chilisuyu ·  Arhintina |
Qillqasqa p'anqayuqñam: **24 547**
Qhichwa qillqaqkuna: **38**
Kay killap panq'an: **Uyuni** |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Aymar | Deutsch | English | Español | Français | Avañe'e | 日本語 | Nāhuatl | Português | Swahili | 中文 | Wak Simikuna |

* Kurunawirus lliw unqurichiq
Kurunawirus lliw unqurichiq (kastilla simipi: Pandemia de enfermedad por coronavirus) nisqaqa huk wamaq unquymi kay kurunawirus 2019 (COVID-19) sinchi samay ñak’ariy kurunawirus 2 (SARS-CoV-2) nisqamantan paqarimurqan. Wamaqllaraq mirariytam qallarirqa Wuhan, Hubei pruwinsya, Chunwa Runallaqta Ripuwlikapi, qhapaq raymi killa 2019 watapi; 11 ñiqin pawqar waray killapi 2020 watapim chayllaraq Hamp'i Tiqsimuyup Tantanakuyqa hatun unquytaqa riqsirqurqa. 5,070,000 unqukunañam 21 ñiqin aymuray killakamalla kachkan, kanmansi 188 suyu ayllukunapi ima, 332,000 wañusqata hinallataq 1,930,000 qaliyasqata saqispan.
* Yawar Waqaq
Yawar Waqaq Inkakunap qanchis ñiqin qhapaqninsi karqan. 1380 ñiq watakunapi qhapaq inkas karqan. Ñawpaqnin inka qhapaq: Inka Ruq'a. Qhipaqnin inka qhapaq: Wiraqucha Inka

}}
* Limaq
Lima icha Limaq icha Rimaq (Lima < Limaq < Rimaq) llaqtaqa Piruw mama llaqtap Lima llaqta suyupas uma llaqtanmi. Chaypiqa qanchis hunu runakunam kawsanku. Francisco Pizarro llaqtataqa 1535 watapim kamarirqan. 1687 watapiqa hatun pacha kuyuymi llaqtataqa waqllichirqan.

Akllasqa panq'a

Anta-Sitwa Killapi
blackPiruw Mamallaqtaqa Ispañamanta 1821 wata 28 p'unchaypi qispikusqa. Chaymanta Piruwanu runakunapaq anchata yupaychasqa p'unchaymi kan.

Ayriwa Killapi
 Artemis program: NASAqa SpaceXta, Dyneticsta akllachisqan killa chayananpaq. Hukllachasqa Amirika Suyukunap ch'usaq puriqnin runakunaqa 2024 watapi ripukunqaku.

Anta-Sitwa Killapi
 Asarsuyupa awqaqninkuna, Hayasuyup awqaqninkunawan maqanakusqan, kay maqasqankumanta suqta chunka runakunaqa wañukusqan.

Pawqar-Waray Killapi
 Kurunawirus unquynin: Qullasuyup, Piruwpa, Ikwadurpa umalliqkunaqa runakunanman wasipi waqaychachun mañakusqan, ama kurunawirus unquyta hap’ichinanpaq.

Artemis Antakillaqa alistakuchkan purichinanpaq

```
Anta Sitwa · Chakra Yapuy · Tarpuy killa
```

|  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|  | **Wiñay kawsay** Punku p'anqa
  |  | **Yachay** Punku p'anqa
  |  | **Allpa llamk'ay** Punku p'anqa
  |  | **Kawsay saphi** Punku p'anqa
  |
|  | **Allpa saywachi** Punku p'anqa
  |  | **Kawsay yachay** Punku p'anqa
  |  | **Kurku kallpanchay** Punku p'anqa
  |  | **Taki kapchiy** Punku p'anqa
  |
|  | **Llup'ina** Punku p'anqa
  |  | **Hampi yachay** Punku p'anqa
  |  | **Pachaykamay** Punku p'anqa
  |  | **Kapchiy** Punku p'anqa
  |
|  | **Iñiy** Punku p'anqa
  |  | **Simi kapchiy** Punku p'anqa
  |  | **Nuna yachay** Punku p'anqa
  |  | **Yupana** Punku p'anqa
  |
|  | **Chaqllisinchi** Punku p'anqa
  |  | **Quyllur yachay** Punku p'anqa
  |  | **Musiku** Punku p'anqa
  |  | **Rimay** Punku p'anqa
  |

* Mama Llaqtap San Markus Kuraq Yachay Sunturnin
Mama Llaqtap San Markus Kuraq Yachay Sunturnin (kastilla simipi: Universidad Nacional Mayor de San Marcos, UNMSM; latin simimanta: Academia Sancti Marci Urbis Regum in Peruvia) nisqaqa Piruwpi qhapaq Yachay sunturmi, Lima llaqtapi. Aswan chaninchasqa, sut'inchasqa yachay wankurina Piruw mamallaqtapi kan, hinan kaspa Piruwpi, Awya Yalawpi ñawpaq yachay sunturnin kan. 1548 watapi, Santo Domingo kunwintupi pata yachaqkunamanta qallarisqaku. Fray Tomas de San Martín nispa, chiqanchasqa paqarirqaku, hinaqtin 1551 wata ayriwa killa 12 ñiqin Carlos I Ispañamanta Qhapaq kamaqillqanninwan chaynallata kawsarirkaku.
* Qhichwa simi
Qhichwa simi icha Runasimi ñisqaqa Urin Awya Yalapi rimasqan rimaymi. Tawantinsuyup siminsi karqan. Kunanqa yaqa 14.000.000 runam kay simita rimanku, Piruwpi, Buliwyapi, Arhintinapi, Ikwadurpi, Chilipi, Kulumbyapi kaytaqa riman. Lliw Awya Yala rimaykunamanta astawan rimaqniyuqmi. Qhichwa sutita churarqa runasimiman Fray Domingo de Santo Tomás, ñawpaq qillqaq kay simimanta.Simi yachaqkunaqa rimanakun, qhichwa simi hukllachu achkachu rimay. SIL International ñisqa tantanakuy ñinmi, 42 rimaymi, nispa. Qhichwa Simi Hamut'ana Kuraq Sunturtaq ñinmi, huklla simi, Qusqu llaqtap rimayninmi huklla allin qhichwa simi, ñispa. Ichataq Chanka rimaqqa manam Wanka rimayta hap'inchu, Wankataq manam Chanka rimaytachu.
* Pacha q'uñichiy
Pacha q'uñichiy nisqaqa chimlasay, huk pacha q'uñichina nisqa wapsikunarayku wayra pachap q'uñiyninmi. Inti tiksi muyuta achkiy, k'uyu qhipa, huk illanchaykunawan illanchaspa q'uñichiptin, tiksi muyutaq puka ñawpa nisqatam hawa pachaman illanchan. Pacha q'uñichina wapsikuna chay achkiy, k'uyu qhipa illanchaykunata chimpachinmi, manataqmi puka ñawpatachu. Chay puka ñawpa illanchayta allpaman rirpuchaspa wayra pachapipas hark'aspa allpa pachatam wayra pachatapas q'uñichinmi
* Qiwuña
Ñawpa pachas Punapi ancha achka qiwuña-qiwuñas karqan, kunan pachataq chaymanta chunka ch'iqtallamantas aswan pisillas puchuq kachkan. Tawantinsuyu pachapiqa Inkakuna ama sach'a muthuychu ñiqsi karqan. Ispañulkuna hamuptinqa achka sach'akunas michina ruranapaq muthusqa karqan. Kunan pacha mana chayllaña q'iru kaptinmi, runakuna qiwuñakunata yamt'apaq wasichanapaqpas muthunku. Llamakuna qiwuñap raphinkunatam mikhunku. Chaywan musuq qiwuña manañam wiñanchu. Lluqsiq qaranrayku qiwuña utqayllam rawran. Chayrayku achka qiwuñatañam kañarqanku.

Kusa qillqa

## Kusa qillqa

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
|   |  |  |   **Urin Qhichwa** Ayakuchu · Qusqu-Qullaw · Istiru |
|   |  |  |   **Hanan Qhichwa** Kichwa · Chachapuya · Lamas · Inga |
|   |  |  |   **Hanan Piruw Qhichwa** Kashamarka · Kañari · Inkawasi |
|   |  |  |   **Anqas Qhichwa** Waylas · Qunchuqu · Wamali |
|   |  |  |   **Yaru-Wanuku Qhichwa** Pasqu · M-Y-L · Wallaqa |
|   |  |  |   **Wanka Qhichwa** Shawsha · Waylla |
|   |  |  |   **Yawyu Qhichwa** Yawyu · Chincha · Laraw · Lincha |

 |

Llamk'anakuna

* Watapi lliw p'unchawninkunapaq p'anqakunata qillqasunchik, **kaypi qhaway**!
* Wikipidiya:Lliw Wikipidiyapaq qillqanakuna suytiyuq listap rakinkunataqa qhichwa simiman t'ikrananchikraqmi atin. Manaraq mast'asqa riqsisqa qhichwa simipi rima kaptinqa, qhichwapi musuq simip kinrayninpi kastilla simipi rimatam kakuchinkiman. Kaypi achkaraq t'inkikunap imankunamanta musuq p'anqakunata qillqananchikmi atichkan.
* Kunanqa *Chawpin uya* nisqa Wikipidiyap uyapuran qhichwa simiman t'ikrasqañam. Huk t'ikrasqakunaman ama niyta munaspaykiqa, Wikipidiya:Uyapurata t'ikrana p'anqap rimanakuyninpi willamuy.
* Mama llaqtakunamanta qillqakunata qhichwaman t'ikranaykipaq qhaway Wikipidiya:Aknalla yanapay.
* Wikipidiya:Ayllupaq p'anqa nisqa p'anqata allinchay.

Mañasqa qillqakuna
Uyuni.
Hunt'a kalindaryu (**hunt'asqam**! :-) Ima tukusqakunata, yurisqakunata, wañusqakunata yapaychik!) · Anti hampina ; - Quya pukllay · Rinasimintu · Amirika Tariy · Phransis Pachakutiy · Chiri Maqanakuy · Noam Chomsky · Barruku · Klasisismu · Rumantisismu/Rumantiku · English help (translate from Ayuda en castellano) · Contribute effectively (translate from Contribuir efectivamente) · AH1N1 · Influenza · Qispikusqa · Mama llaqtap hawan · T'iqisqa kay · Runa llaqtap sutin · Ankichiy tuyru · ISO 3166-1 · Sistema muscular · HDI · Gran Depresión · Gran Recesión · +

Hispanohablantes
Machu Pikchu.
La familia de lenguas quechuas es hablada por más de 10 millones de personas, principalmente en la zona andina de Sudamérica. Lamentablemente existe poca literatura en lenguas quechuas, tanto impresa como electrónica, por lo cual la mayoría utiliza estas lenguas únicamente para la comunicación oral. Es así que las 7 Wikipidiyas en lenguas quechuas resultan de gran importancia al ser las únicas enciclopedias para cada una de las lenguas y dialectos quechuas actualmente vivos.

Si hablas español y te gustaría ayudar aquí, en Wikipidiya en quechua sureño, ¡eres bienvenido! Tal vez sepas poco o nada de **quechua sureño**. Entonces, puedes informarte más en: **Hispanohablantes**, **Contribuir efectivamente**, **Frases útiles** y **Ayuda en castellano**.

English Speakers
If you speak English and would like to help here at Wikipidiya, you are welcome! Maybe you know little or nothing of Quechua. Then, you can find out more at information at **English speakers**, **Contribute effectively**, **Useful phrases**, and **Help in English**.

Llaqtakuna

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
|  |  |  |  |
| **Arhintina** (Punku p'anqa) | **Rasil** (Punku p'anqa) | **Chili** (Punku p'anqa) | **Chinusuyu** (Punku p'anqa) |
|  |  |  |  |
| **HAL** (Punku p'anqa) | **Ikwatur** (Punku p'anqa) | **Kulumya** (Punku p'anqa) | **Mihiku** (Punku p'anqa) |
|  |  |  |  |
| **Hapun** (Punku p'anqa) | **Piruw** (Punku p'anqa) | **Wuliwya** (Punku p'anqa) | **Ransiya** (Punku p'anqa) |

**Wikipidiya**qa Wikimediap ruraykamayninmi. Kaymi huk qispi ruraykamaykuna:

|  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|  | **Commons** Qispi multimidya |  | **Wikiwillay** Qispi willaykuna |  | **Wikisimitaqi** Qispi simitaqi |
|  | **Wikinisqa** Nisqakuna (incubator) |  | **Wikiliwrukuna** Liwrukuna |  | **Wikipukyu** Pukyu qillqakuna |
|  | **Wikirikchaq** Rikch'aqkuna |  | **Wikisuntur** Yachay suntur |  | **Meta-Wiki** Ruraykamay ayninakuy |