# Pulipya

|  |
| --- |
| Pulipia Estado Plurinacional de Bolivia, Wuliwya marka markayuq kamachiyniyuq llaqta |
| Coat of arms of Bolivia (2)         State flag of Bolivia |
|   |
|   |
| Llaqta qayanqillqa
 | La Unión es la Fuerza  |
| Llaqta taki
 | *Buliwyap llaqta takin* |
| Kamachiy |
| Kamachina laya
 | república parlamentaria (es)   |
| Umalliq
 | Rodrigo Paz Pereira  |
| Parlamento
 | Buliwya Achka Nasyun Kamachi Quq Rimana Huñunakuy  |
| Simikuna
 | Qhichwa simi, Aymara simi Kastilla simi Wak simikuna aswan
 |
| Uma llaqta
 | Chuqichaka
 |
| Allpa-saywachiy |
| Arya
 | 1 098 581    km 2 |
| Suyukuna
 | Beni suyu Chuqichaka suyu Quchapampa suyu Chuqiyapu suyu Uru Uru suyu Santa Krus suyu P'utuqsi suyu Tarija suyu Pando suyu aswan
 |
| Hatunnin llaqta
 | Santa Kurus

 |
| Hanaq-kay
 | Min. Parawayi mayu (90 m)
Max. Sajama (6542 m)  |
| Yaku
 | %
 |
| Pacha UTC
 | UTC−4 (es)  America/La\_Paz (es)   |
| Runa-kaqnin |
|  Runap-sutin
 | Pulipya-runa
 |
| Runakuna
 | 12 244 159 (2023)    hab.  |
| Density | 11,15 hab./km2 |
|

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
|  |  **6 097 747 (%49.8)** |  **6 126 364 (%50)**  |  |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |

 |

 |
| Wiñaykawsay |
| Paqarisqan pacha
 | 1825  |
| Piruw-Qullasuyu Huñunakuy
 | 1836-1839
 |
| Pasiphiku Maqanakuy
 | 1879-1884
 |
| Ekonomiya |
| Sutichasqa RLR
 | 37 508 642 112,88 $ (2017) 3 567 515 918,958 (2016) |
| RLR (RKK)
 | 83 723 406 644 dólar internacional (es)  (2017) 4 869 781 146 (2016) |
| Sutichasqa RLR per cápita
 | 3393 $ (2017) 276 (2016) |
| RLR (RKK) per cápita
 | 7575,682 dólar internacional (es)  (2017) 333,353 (2016) |
| Llamkanaqkaq indisi
 | 3 %
 |
| RPI
 | 0,692 (2021) |
| Inflasyun
 | 4 % (2016) |
| Llaqtaqullqi
 | boliviano (es)  |
| Aswanraq |
| ISO tuyru
 | `BO` |
| Internet tuyru
 | .bo (es)  |
| Karurimana tuyru
 | +591
 |
| Kaypi wankurisqa
 | Asociación Internacional de Fomento (es)   Awya Yala Mama Llaqtakunap Tantanakuynin Banco Internacional de Reconstrucción y Fomento (es)   Comunidad Andina Corporación Financiera Internacional (es)  aswan
 |
|  |

**Pulipya**, **Wuliwya** icha **Qullasuyu**qa (Kastilla simipi: *Bolivia*) Urin Apya Yalapi llaqtam. Uma llaqtakunaqa Chuqichaka, Chuqiyapu ima kachkanku. Llaqtap pirsiritinqa Rutriku Pasmi kachkan.

## Hallp'a saywacha

* **Urqukuna:** Illampu ( 6.421 m) - Illimani (6.439 m) - Sahama (6.542 m) - Aqutanku - Anquhuma - Kapurata - Chakaltaya - Chawpi Urqu - Wayna P'utuqsi - P'utuqsi urqu - Huriqi - Likankawur - Mururata - Parinaquta - Pumirapi - Sapaliri - Tuqurpuri - Huriqi - Wayaqi‎ - Lipis - Uturunku - Sayrikapur
* **Quchakuna:** Titiqaqa qucha, Uru-Uru qucha, Pukaqucha, Q'umirqucha, Yuraqqucha, Puwpu qucha, Chilata qucha, Quwiphasa kachi qucha, Uyuni kachi qucha, Suárez qucha , Suchi qucha, Kañapa qucha, Asnaq qucha
* **Mayukuna:** Amarumayu, Chuqiyapu mayu, Beni mayu, Hatun Sach'amayu, Huchusuma mayu, Wapay mayu, Mayutata, Mamuriy mayu, Pillkumayu, Kunturillu mayu, Arqi mayu
* **Wat'akuna:** Titiqaqa wat'a - Challwawat'a - Chilliqa wat'a - Killawat'a - Pansa wat'a - Qhuchiwat'a
* **Amachasqa sallqa suyukuna:** Puliwyapi amachasqa sallqa suyukuna - mamallaqta parkikuna risirwakunapas

## Llaqta pusay rak'iy

Wuliwya llaqtapiqa hisq'un suyum, 112 ruwinchha, 339 munisipyu.

| **Suyu** | **km²** | **Runakuna** | **Runakuna/km²** | **Uma llaqta** |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Wini | 213.564 | 362.521 | 1,70 | Kimsantin llaqta |
| Chuqichaka | 51.524 | 531.522 | 10,32 | Chuqichaka |
| Quchapampa | 55.631 | 1.455.711 | 26,17 | Quchapampa |
| Chuqiyapu | 133.985 | 2.350.466 | 18,04 | Chuqiyapu |
| Uru Uru | 53.588 | 391.870 | 7,31 | Uru Uru |
| Pando nisqa | 63.827 | 52.525 | 0,82 | Cobija |
| P'utuqsi | 118.218 | 709.013 | 6,00 | P'utuqsi |
| Santa Kurus | 370.621 | 2.029.471 | 5,48 | Santa Kurus |
| Tariha | 37.623 | 391.226 | 10,40 | Tariha |
| llapan | 1.098.581 | 8.274.325 | 7,56 | . |

* Lista:Pulitika rakiy (Buliwya)

## Kawpay

* Rimana huñunakuyninqa Buliwya Achka Nasyun Kamachi Quq Rimana Huñunakuymi.
* Wuliwyap Umalliqnin

## Runakuna

2006 watapi Puliwya suyupi 9.627.269 runa kawsasqan (8,76 runa/km²).

### Runa llaqtakuna

Puliwya suyupiqa achka runa llaqtam, inrihina ayllu llaqtam.

Tukuy Puliwya suyu runakunamanta 4.133.138 inrihina kanku (*ine.* 2001), paykunaqa 36 qutupi llaqtachakunku. Suyupi tukuy 4.141.187 mana inrihina kawsan.

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| * Afroboliviano
* Araona
* Aymara
* Ayoreo
* Baure
* Kanichana
* Caripuna
* Caviña icha Cavineño
* Kayuwawa
* Chácobo
* Chapacura
* Chiman icha Tsiman
* Chikitus
 | * Esse Ejja (Chama)
* Guarasugwe
* Guarayo
* Itunama
* Joaquiniano
* Lecos
* Kallawaya
* Machineri
* Marupa
* Moré
* Mosetén
* Muwima
* Moxos
 | * Nawa
* Pacahuara
* Qhichwa
* Sirionó
* Takana
* Toba
* Turumuna
* Uru Chipaya, Uru Iruito
* Waraniyi
* Weenhayek
* Yaminawa
* Yuqui
* Yurakari
 |

#### Pachan runakuna

Uyuni kachi qucha

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
| **Suyu** | **Llapan** | **Llaqta kiti** | **Chakrapura kiti** |
| Beni | 50.630 | 23.174 | 27.456 |
| Chuqichaka | 345.010 | 114.889 | 230.121 |
| Quchapampa | 999.963 | 446.960 | 553.003 |
| Chuqiyapu | 1.402.184 | 709.445 | 692.739 |
| Uru Uru | 238.829 | 106.269 | 132.560 |
| Pando | 6.039 | 2.895 | 3.144 |
| P'utuqsi | 572.592 | 134.518 | 438.074 |
| Santa Kurus | 447.955 | 276.559 | 171.396 |
| Tarija | 69.936 | 42.633 | 27.303 |
| llapan | 4.133.138 | 1.857.342 | 2.275.796 |

Uma runa llaqtakuna

* Qhichwa (1.558.277)
* Aymara (1.098.317)
* Chikitanu (184.288)
* Chiriwanu (133.393)
* Moxos (76.073)
* Muwima (5.162)
* Warayu (9.863)
* Chiman (4.528)
* Takana (3.056)

 Pukyu: Wigberto Rivero Pinto (2006)

#### Halla runakuna

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
| **Suyu** | **Llapan** | **Llaqta kiti** | **Chakrapura kiti** |
| Beni | 311.891 | 225.978 | 85.913 |
| Chuqichaka | 186.512 | 103.237 | 83.275 |
| Quchapampa | 455.748 | 409.449 | 46.299 |
| Chuqiyapu | 948.282 | 842.701 | 105.581 |
| Uru Uru | 153.041 | 129.841 | 23.200 |
| Pando | 46.486 | 17.925 | 28.561 |
| P'utuqsi | 136.421 | 104.565 | 31.856 |
| Santa Kurus | 1.581.516 | 1.269.089 | 312.427 |
| Tarija | 321.290 | 205.103 | 116.187 |
| llapan | 4.141.187 | 3.307.888 | 833.299 |

* *(Pukyu: www.ine.gov.bo, (2001))*

### Rimaykuna

Puliwya suyupiqa kastilla, qhichwa, aymara, waraniyi simikunatam lliwmanta astawan rimanku.

| **Simi** | **Rimaqkuna** |
| --- | --- |
| Qhichwa simi | 2.281.198 |
| Aymara simi | 1.525.321 |
| Chiruwanu simi | 62.575 |
| Huk pachan simi | 49.432 |
| Kastilla simi | 6.821.626 |
| Hawa simi | 250.754 |
| Pachan similla | 960.491 |
| Kastilla simi pachan simipas | 2.739.407 |
| Kastilla simi hawa simipas | 4.115.751 |

### Iñiy

* Kristiyanu iñiy
* Tawantinsuyu iñiy
* hukkunapas

## Astawan hatun llaqtakuna

Puliwya suyupi aswan hatun llaqtakuna| Llaqta | Runakuna (2001) | Runakuna (~ 2009) | Llaqta | Runakuna (2001) | Runakuna (~ 2009) |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Santa Krus | 1.113.582 | 1.614.618 | Wiyacha | 29.108 | 35.968 |
| Chuqiyapu | 789.585 | 887.512 | Villazón | 28.045 | 34.787 |
| Altu llaqta | 647.350 | 949.912 | Tikipaya | 26.732 | 30.480 |
| Quchapampa | 516.683 | 616.943 | Kamiri | 26.505 | 33.216 |
| Uru Uru | 201.230 | 232.114 | Panti llaqta (*Bermejo*) | 26.059 | 32.992 |
| Chuqichaka | 193.876 | 295.455 | Tupisa | 21.707 | 24.842 |
| Tarija | 135.783 | 204.423 | Kuwiha | 20.820 | 43.813 |
| P'utuqsi | 132.966 | 164.600 | Llallawa | 20.065 | 18.340 |
| Sakawa | 92.581 | 105.105 | San Inasyu | 19.401 | 27.657 |
| Montero | 78.294 | 100.911 | Warnes | 17.872 | 26.888 |
| Kimsantin llaqta (*Trinidad*) | 75.987 | 94.348 | San Borja | 16.891 | 23.664 |
| Killaqullu | 74.980 | 85.224 | Villamontes | 16.113 | 23.732 |
| Yakuywa | 64.611 | 87.914 | Qutuqa | 15.181 | 22.842 |
| Riberalta | 64.511 | 88.059 | Wanuni | 15.106 | 17.172 |
| Qullqapirwa | 41.637 | 47.430 | Punata | 14.742 | 17.336 |
| Wayaramirin | 33.095 | 37.612 | Yapakani | 14.589 | 22.569 |

* + Sinru qillqa: Llaqtakuna (Buliwya)

## Mama llaqta

Puliwyaqa 1825yuq watamantapacha chunka isqunniyuq hatun kamachi riqsin.

### Akllanakuspa kamachinakuy 1982 watamanta

* Hernán Siles Zuazo (1982-1985)
* Víctor Paz Estenssoro (1985-1989)
* Jaime Paz Zamora (1989-1993)
* Gonzalo Sánchez de Lozada (1993-1997)
* Hugo Banzer Suárez (1997-2001)
* Jorge Quiroga Ramírez (2001-2002)
* Gonzalo Sánchez de Lozada (2002-2003)
* Carlos Mesa (2003-2005)
* Eduardo Rodríguez Veltzé (2005-2006)
* Evo Morales (2006 - 2010)

Iskay waranqa pichqayuq watapi qhapaq intiraymi killapi Evo Morales Susyalismuman Rikch'arimuy partidumanta *Movimiento al Socialismo (MAS)* nisqa, huk ñiqin umalliq inrihina Puliwya suyumanta, Puliwya suyu runakunamanta 54 % akllanasqa karqan. Iskay waranqa suqtayuq watapi, qhulla puquy killa iskay chunka iskayniyuq p'unchawmantam Buliwyap umalliqnin kachkan.

### Raki pusanakuna

Suti (Kamaqkuna)

* Acción Democrática Nacionalista ADN (Hugo Banzer Suárez)
* Izquierda Unida IU
* Susyalismuman Rikch'arimuy MAS (Evo Morales)
* Movimiento Bolivia Libre MBL
* Movimiento de Izquierda Revolucionaria MIR (Jaime Paz Zamora)
* Movimiento Nacionalista Revolucionario MNR (Víctor Paz Estenssoro)
* Nueva Fuerza Republicana NFR (Manfred Reyes Villa)
* Partido Socialista de Bolivia PS (Marcelo Quiroga Santa Cruz)
* Poder Democrático Social PODEMOS (Jorge Quiroga Ramírez)
* Movimiento Sin Miedo MSM (Juan Del Granado Cosio)
* Falange Socialista Boliviana FSB (Oscar Unzaga de la Vega)

Pachakuti inrihina Rikch'arimuy (*Movimiento Indígena Pachakuti (MIP)*) nisqaqa huk buliwyanu partiduman rikch'akuq inrihina tantanakuymi, 2000 watapi Felipe Quispep kamarisqan.

### Saywakuna

## Musiku

* Qhuya, allpa llamk'ay, challway, atukay

### Karu puriy

Buliwya suyuqa ima munay rikukuyniyuq, imaymananiray kawsayniyuq, raymikunayuq, takikunayuq. Kay suyuqa hamuqkunapaq imaymana kawsaykunata kicharin. Kanqan: qaqa siqaykuna, mayupi wamp'upi tuytuykuna, puriykuna, pisqukuna, sallqa kawsay qhawaykunapas, q'uñi unu wayt'aykuna, ñawpa willakuykuna, wasichakuy, ñawpa wasichakuyninkuna qhawaykunapis.

Santa Krus suyupi tarikullantaq Noel Kempff Mercado mamallaqta parki. 2000 watapi UNESCO nisqa Tukuy runakunap qhapaq kaynin rimarirqan. Suqta llaqtaqa Santa Krus suyupi tukuy runakunap qhapaq kaynin kan, *Misiones jesuíticas de Bolivia* nisqa. Chuqiyapu suyupitaq Titiqaqa qucha Titiqaqa wat'a wan Killawat'a wan, hinaspa Tiwanaku kan. P'utuqsi suyupitaq askha sumaq quchakuna kachi quchakunapas (Uyuni kachi qucha, Pukaqucha, Q'umirqucha, Yuraqqucha, Uru-Uru qucha), hatun urqukuna (Aqutanku, Likankawur, Lipis, Uturunku) hinaspapis ch'in pacha tarikullantaq. Chuqichaka llaqtapitaq ima munay ñawpa wasikuna kan. Quchapampa suyutaq unay pacha mawk'a Inkallaqta llaqtayuq, askha sumaq quchakunapas.

Buliwya suyupi tarikuq kaqkuna:

|  |  |
| --- | --- |
| * Apulupampa sallqa pacha suyu
* Beni kawsay pacha risirwa
* Chuqiyapu
* Inka Wayq'u
* Hatun Chaku
* Qurani qucha
* Paqariy Inti
* *Misiones jesuíticas de Bolivia*
 | * Madidi mamallaqta parki
* Rurrenabaque kit'i
* Sahama mamallaqta parki
* Samaypata pukara
* Tunari mamallaqta parki
* Tupisa
* Tariquía flora faunapas mama llaqta risirwa
* Wapumu qucha
 |

* Tiwanaku
* Qupaqhawana, Titiqaqa qucha
* Titiqaqa qucha
* Sach'a Rumi, Siluli ch'in pachapi
* Yunka suyu, Buliwya
* **Rimana huñunakuypa wasin**, Chuqiyapu llaqtapi
* Palacio de la Corte Suprema de Justicia, Chuqichaka llaqtapi
* Siku takiqkuna, Buliwya
* Suri Sicuri, (Chuqiyapu)
* Uru Uru pukllay llaqtapi (2007 watapi)

## Yachay tarpuy

### Raymikuna

* Anata Andina, Pujllay
* Uru Uru pukllay

### Tusuykuna

Caporales, Diablada, Cueca, Llamerada, Macheteros, Morenada, Saya, Suri Sikuri, Takirari, Tobas

### Simi kapchiy

**Qillqaqkuna:**

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| * Nataniel Aguirre
* Oscar Alfaro
* Alcides Arguedas
* Alcira Cardona
* Oscar Cerruto
* Adolfo Costa Du Rels
* Antonio Díaz Villamil
* Ricardo Jaimes Freyre
* Jesús Lara
* Franz Tamayo
 | * Juan Claudio Lechín
* Asunta Limpias de Parada
* Carlos Medinaceli
* Jaime Mendoza
* Víctor Montoya
* Gabriel René Moreno
* María Josefa Mujia
* Fausto Reinaga
* Gustavo Navarro
* Gustavo Adolfo Otero
 | * Natalia Palacios
* Jaime Saenz
* Pedro Shimose
* Gastón Suárez
* Franz Tamayo
* Juan Wallparrimachi Mayta
* Adela Zamudio
* Pigro Duran
* Ricardo Jaimes Freyreentre
 |

### Kapchiy

* Llimpiqkuna / Kapchqiqkuna: Melchor Pérez de Holguín, Marina Núñez del Prado

### Taki kapchiy

* Qutukuna: Pukaj Wayra, Los Kjarkas, Wara, Khanata, Paja Brava, Savia Andina, Ruphay, Grupo Aymara
* Takiqkuna: Natividad Betty Veizaga Siles, payqa Pukaj Wayra qutumanta (1977); Luzmila Carpio, Emma Junaro
* Waqachinakuna: Siku, Qina, Tarka, Pinkuyllu, Charanku

### Rikchakuna

* Buliwya (NASA, 2002)
* Tinku
* Suri Sicuri, Salzburgopi, Austriapi 2007Suri Sicuri, Salzburgopi, Austriapi 2007
* Suri Sicuri, Salzburgopi, Austriapi 2007Suri Sicuri, Salzburgopi, Austriapi 2007
* *Entrada del Virrey Arzobispo Morcillo en Potosí*, Melchor Pérez de Holguín (*Museo de América*, Madrid)
* Qhuya, P'utuqsi
* Puliwya suyup runa chuntun (waranqakunapi), <- qhari - warmi ->
* Puliwyapi runakuna, (1961-2003)
* Qhichwa rimaq Takana runakuna Tuychi mayu patapi

## Yachachiy

* Yachay sunturkuna:
	+ Puliwyapi inrihina yachay sunturkuna
		- Yachay Suntur Casimiro Huanca (qhichwa simipi, Chimuripi)
		- Yachay Suntur Tupaq Katari (aymara simipi, Warisatapi)
		- Yachay Suntur Apiaguaki Tüpa (waraniyi simi, Kuruyukipi)

## Llaqta taki

* Puliwyap llaqta takin

## Kaypipas qhaway

* Antikuna
* Qullaw
* Simón Bolívar
* Yunka suyu

## Pukyukuna

## Hawa t'inkikuna

* kawsaywan culturawan quechua runaqta (kastilla simipi)
* Desarrollo del Milenio Nisqamanta Ruwaykuna, Desarrollo Human o Nisqaman Khusqachasqa (Kastilla simipi, Qhichwa simipi, Aymara simipi, Guarani simipi)
* Bolivia suyumanta Presidente Constitucional Eduardo Rodriguez Veltzé parlaynin, 9-VI-2005
* Agencia Española de Cooperación Internacional (AECI) en Bolivia

**Punku p'anqa: Buliwya**

|  Wuliwya |
| --- |
| **Uma Llaqta** · Chuqichaka |
| **Allpa saywachi**: Llaqtakuna · Pulitika rakiy · Urqukuna · Quchakuna · Mayukuna · Wat'akuna · Amachasqa sallqa suyukuna |
| Buliwyapi rimaykuna · Buliwyap umalliqnin · Buliwyap llaqta takin · Punku p'anqa: Buliwya

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  | Suyukuna (Buliwya) |  |
|  |  Beni ·  Chuqichaka ·  Chuqiyapu ·  Pando ·  P'utuqsi · ·  Quchapampa ·  Santa Krus ·  Tarija ·  Uru Uru |  |

 |

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  |  Buliwyapi amachasqa sallqa suyukuna  |  |
|  | **Mamallaqta parkikuna**: Amboró · Awarawi · Carrasco · Isiboro Secure · Iñao · Kaa Iya · Madidi · Noel Kempff Mercado · Qutapata · Sajama · San Matías · Tunari · Turu Turu · Utukis |  |
|  | **Mamallaqta risirwakuna**: Eduardo Abaroa · Manuripi-Heath Amarumayu · Tarikiya |  |
|  | **Risirwakuna**: Apulupampa · Beni · Palmar · Pilón Lajas · Sama urqukuna · Tukawaka · Ulla Ulla |  |
|  | **Ramsar k'itikuna**: Kunsipsyun qucha · Pantanal · Pukaqucha · Puwpu qucha · San José · Titiqaqa qucha · Uru-Uru qucha |

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  | Buliwya suyupi runa llaqtakuna |  |
|  | **Antikuna**, **Qullaw**: Aymara runa · Chipaya runa · Qhichwa runa · Uru runa |  |
|  | **Amarumayu sach'a-sach'a suyu**: Aphru-buliwiyanu · Araona · Ayoreo · Baure · Kanichana · Kawiña · Kayuwawa · Chaqubu · Chiman · Chikitus · Ese'eqha · Warasuqwe · Warayu · Itonama · Huwakinyanu · Leqos · Machineri · Maropa · Moré · Moseten · Mowima · Musu · Yura (Nawa) · Pakawara · Siryono · Takana · Toromona · Yaminawa · Yuki · Yurakari |  |
|  | **Hatun Chaku**: Tapiete runa · Waraniyi runa (Chiriwanu, Simba) · Weenhayek runa |
|  | **Hukkuna indihina runa llaqtakuna**: Qumlik |
|  | **Mawk'a runa llaqtakuna**: Inka |
|  |

| Urin Awya Yalapi mama llaqtam |
| --- |
|  Arhintina ·  Parasil ·  Wuliwya ·  Chilisuyu ·  Ikwayur ·  Kulunsuyu ·  Parawayi ·  Piruw
 ·  Surinam ·  Uruwayi ·  Wayana ·  Winisuyla · Ransis Wayana (  Ransiya ) · Malwina wat'akuna |